- •Мазмұны
- •1 Тақырып. Ресурстардың шектеулілігі. Таңдау мәселесі. Балама құн. Ресурстардың шектеулілігі
- •Кесте 2. Өндіріс мүмкіншіліктерінің кестесі
- •1 Сурет. Өндіріс мүмкіншілігінің қисық сызығы
- •Экономикалық жүйе түрлері
- •1 Тақырып. Ресурстардың шектеулілігі. Таңдау мәселесі. Балама құн. (есептер, тест сұрақтары)
- •Өз бетімен шығаруға арналған есептер
- •Тест сұрақтары
- •Өндірістік мүмкіншіліктер қисық сызығын сызған кезде төменде аталған экономикалық ұғымдардың қайсысын тікелей мысал ретінде көруге болады:
- •2 Тақырып. Сұраныс. Ұсыныс.
- •Әрбір экономикалық жүйе ресурстардың шектеулілігі факторына тап болады дегенде не туралы сөз болып отыр:
- •Сұраныс (demand).
- •Ұсыныс.
- •3 Тақырып. Сұраныс икемділігі. Ұсыныстың икемділігі.
- •3 Тақырып. Сұраныс икемділігі. Ұсыныс икемділігі.
- •IV. Тапсырмалар
- •VI тест 2. Төмендегінің қайсысы дұрыс?
- •4 Тақырып. Сұраныс пен ұсыныстың өзара әрекеті.
- •1. Сұраныс өзгерісіне реакция.
- •2. Ұсыныс өзгерісіне реакция.
- •3. Сұраныс пен ұсыныстың бірдей өзгерісне реакция.
- •Нарықтық бағаны белігеуде мемлекеттік реттеудің салдарлары
- •Салықтар мен дотациялар;
- •Директивті бағалар (бағаның жоғарғы және төмеңгі шегін тағайындау)
- •3. Сату көлемін реттеу
- •4 Тақырып. Сұраныс пен ұсыныстың өзара әрекеті (есептер, тест сұрақтары).
- •Қорытынды: алынатын түсімнің ең көп мөлшері тепе-теңдік баға кезінде болады. Тест
- •Тест жауаптары
- •5 Тақырып. Бизнесті ұйымдастыру нысандары
- •Бизнесті ұйымдастыру нысандары
- •Жеке бизнес
- •Жеке нысан: артықшылығы мен кемшілігі
- •Серіктестік бизнесті ұйымдастыру нысаны ретінде
- •Серіктестік: артықшылығы мен кемшілігі
- •Бизнесті ұйымдастырудың акционерлік нысаны
- •Акционерлік қоғам: артықшылығы мен кемшілігі
- •Бизнесті ұйымдастырудың арнайы нысандары
- •5 Тақырып. Бизнесті ұйымдастыру нысандары (есептер, тест сұрақтары)
- •1 Тапсырма
- •«Алтын кілт» ертегісі.
- •Есептер
- •6 Тақырып. Кәсіпкерлікті қаржыландыру
- •Қаржы нарығы
- •Қысқа мерзімді қаржыландыру
- •Ұзақ мерзімді қаржыландыру
- •Акциялар
- •Кәсіпорын жаңа капитал шығарады
- •Кесте 1. Қызмет түрлері бойынша таза табыс, млн. Теңге
- •Тақырып 6. Кәсіпкерлікті қаржыландыру (есептер, тест сұрақтары)
- •Тест 1.
- •Жауап бланкісі
- •Есеп 1.
- •Тест 2.
- •Жауап бланкісі
- •Есептер 2
- •7 Тақырып. Фирма шығындары.
- •Шығындар
- •Шығын түрлері
- •Өнімді өндіру үшін фирманың қолданатын сыртқы және ішкі өндіріс факторлары
- •Шекті шығындар
- •Фирма шығындары
- •Пайданың ең жоғары болу шарты
- •Өндіріс масштабының (көлемінің) әсері
- •Қорытынды
- •7 Тақырып. Фирма шығындары (есептер, тест сұрақтары)
- •II.Есептер
- •III. Тест
- •8 Тақырып. Бәсекелестік. Рынок құрылымы.
- •Бәсекелестік
- •Рынок құрылымы
- •Қорытынды
- •2 Тапсырма
- •1 Тапсырма.
- •2 Тапсырма. Түрмедегідер диллемасы
- •3 Тапсырма. Бензоқұбырлар дуэлі
- •4 Тапсырма. Авиокомпания ісі: ірі болған сайын жақсы ма?
- •9 Тақырып. Еңбек нарығы. Еңбек ресурстары.
- •Еңбек нарығы
- •Еңбек ресурстары және жұмыссыздық
- •Жұмыссыздық түрлері
- •Фрикционды жұмыссыздық
- •Құрылым жұмыссыздығы
- •Циклды жұмыссыздық
- •Жасырын жұмыссыздық
- •Табиғи жұмыссыздық түсінігі
- •Жұмыссыздықтың салдары
- •Оукен заңы
- •Қосымша материал.
- •Жұмыспен қамтуды мемлекеттік реттеу
- •Жай мерзімді
- •Мерзімді-сыйақылы
- •Еңбек нарығы қалай жұмыс жасайды
- •Еңбекке сұраныс
- •Жоғары мөлшерде пайда алу шарты
- •Еңбек ұсынысы
- •Нарықтық тепе-теңдік
- •Қызмет түріне орай еңбекақы деңгейіндегі айырмашылықтар
- •Жалқының ең төменгі деңгейін мемлекеттік реттеу
- •Тақырып 9. Еңбек нарығы. Еңбек ресурстары. (есептер, тест сұрақтары)
- •II. Өздік жұмысқа арналған тапсырмалар тест
- •1 Тест сұрақтарына жауаптар
- •III. Еңбек нарығы және жалақы
- •Келесі сөйлемдердің қайсысы дұрыс, қайсысы қате екенін көрсетіңіз.
- •Келтірілген жауаптардың қайсысыд ұрыс екенін көрсет.
- •Тапсырмалар мен есептер
- •Жұмыспен қамтылғандар және жұмыссызлар. Жұмыссыздықты өлшеу.
- •Терминдермен түсініктерге сәйкес анықтамаларын табыңыз:
- •№3 Тест
- •Есептер
- •Тақырып 11. Экономикалық тұрақтылық
- •Экономикалық тұрақтылық
- •Макроэкономиканың мақсаты мен құралдары
- •Жалпы ұлттық өнім. Жалпы ішкі өнім.
- •Жұө табыс тәсілімен есептеу
- •Жіө өндірістік әдіспен есептеу.
- •Қосымша құнды есептеу
- •Ұлттық шоттың басқа көрсеткіштері
- •Номиналды және нақты жүө
- •Экономикалық циклдар
- •Макроэкономикадағы тепе-теңдік
- •Тепе-теңдік баға деңгейі мен ұлттық өндірістің нақты көлемі
- •Жұмыспен қамтудың кейнсиандық теориясындағы макроэкономикалық тепе-теңдік
- •Жұмыссыздықты шектеу мақсатындағы экспансия саясаты
- •Инфляцияны шектеу мақсатындағы рестриктивті саясат
- •Экономиканы ақша-несие және бюджеттік реттеу әдістері
- •Тақырып 11. Экономикалық тұрақтылық (есептер, тест сұрақтары) тест 1.
- •Тест 2.
- •Дұрыс сөйлемді анықта:
- •12 Тақырып. Халықаралық сауда
- •13 Тақырып. Экономикадағы мемлекет
- •Экономикадағы мемлекет
- •1.1 Жеке меншік құқығын сақтау
- •1.2 Сыртқы әсерлерді ескеру
- •1.3 Нарықтық бәсекелестікті қамтамасыз ету
- •1.4 Тұтынушыларды қорғау
- •1.5 Экономиканы тұрақтандыру
- •1.6 Экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету
- •1.7 Қоғамдық қолданыстағы тауарлар мен қызметтерді қамтамасыз ету
- •1.8 Мемлекеттік және жеке сектордың өзара әрекеті
- •1.9 Үкімет өз ақшасын қалай жұмсайды
- •1.10Үкіметтік табыстардың көздері
- •Қорытынды
- •Қазақстан республикасы бойынша қосымша материал
- •13 Тақырып. Экономикадағы мемлекет. (есептер, тест сұрақтары) тест
- •Ойлануға арналған сұрақтар
- •5 Нарық Соңғы тауарлар мен қызметтер 6 Нарық 1 Жаттығу
Салықтар мен дотациялар;
10 суретте (Q1*,P1*) нүктесі салық салынғанға дейінгі нарықтық тепе-теңдік көрсетілген. Сатылған өнімнің бір данасына Т мөлшерінде салықты (акцизді) еңгізудің нәтижесінде ұсыныс қисық сызығы салық мөлшеріне S1 -ден S2-ге дейін жоғары қарай жылжиды, себебі енді сатылған өнімнің әрбір данасы өндірушіге Т ақшалай өлшемге қыбматтырақ болып келеді. Сұраныс пен ұсыныс P2* бағасында тепе-теңдікке жетеді. Нәтижесінде, сұраныс көлемі де, ұсыныс көлемі де төмендеді , енді тепе-теңдік көлем алғашқы тепе-теңдік көлемнен аз болды. Жиналған салық мөлшері (TQ) Ps P2* m n ауданына тең болады. mkg үшбұрыш ауданы салықты еңгізгеннен кейін қоғамның таза жоғалтуларын көрсетіп отыр.
k
Сур.10
Сатылған өнімнің данасына берілген дотация салдарын салықты еңгізу сияқты қарастыруға болады, бірақта салыққа қарағанда дотация ұсыныстың өсуіне әкеледі. Сонда тепе-теңдік баға төмендейді, ал тепе-теңдік сатылу көлемі өседі.
Сонымен, нарықтық баға белгілеу үрдісіне салықтар мен дотациялар арқылы мемлекеттің араласуы нарықтың қызмет етуінің экономикалық тиімділігін төмендетеді. Бірақта бұл аталған инструменттерді әлеуметтік мақсаттарға жету үшін қолдану мүмкіндігін жоққа шығармайды. Мемлекет салықтар мен дотациялар арқылы экономикалық субъектілер арасында әл-аухатты (игіліктерді) бөлуді жүзеге асырады.
Директивті бағалар (бағаның жоғарғы және төмеңгі шегін тағайындау)
- «баға төбесін» тағайындау (максималды мүмкін бағалар)
«
Баға
төбесі»:
мемлекет бағаның жоғарғы шегін тағайындау
арқылы тұтынушыларға тепе-теңдік
нарықтық бағадан төменгі бағалар бойынша
тауарларды сатып алу мүмкіндігін
ұсынады. 11 суретте көрсетілген сияқты
егер нарықта тепе-теңдік баға P* деңгейінде
болса, онда бағаның жоғарғы шегін Pg
төмеңгі деңгейде тағаындайтын болса,
ол Qd(Pg)
– Qd(Pg)
мөлшерінде
дефицитке
әкеледі. Дефицин кезінде сұраныс бағасы
бағалардың жоғарғы шегіннен жоғары
болғандықтан, «көлеңкелі» нарық пайда
болады. Ол нарықта әкімшілік жаза алу
тәуекелімен байланысты легальсыз
келісім-щарттар жүзеге асады. Қажетті
тауарлар санын директивті бағамен сатып
ала алмаған сатып алушылар «көлеңкелі
нарықта» сол таурлар үшін артық баға
төлеуге мәжбүр болады, бірақ сонымен
қатар жалпы сатылу көлемі еркін нарықта
тепе-теңдік жағдайға жетпейді.
- «бағалардың еденін» тағайындау (минималды мүмкін бағалар)
Тепе-теңдік бағадан жоғары бағаның төмеңгі шегін тағайындау бағаның «едені» деп аталады.
«
Бағалардың
едені» мемлекеттің
салаларды
(ауыл шаруышылығы, жаңа ғылыми отандық
салалар) қолдау қажеттілігімен байланысты
және сыртқы саудадағы шектеулермен
толықтырылады. Мемлекет сатылмай қалған
өнімдерді жоғарғы бағалармен сатып
алуға мәжбүр болады.
Бұл, әрине, бюджетке ауыртпашылығын тигізеді.
Бағаның төмеңгі шегін тағайындаған кезде пайда болатын ситуация 12 суретте көрсетілген, бұл суретте алғашқы тепе-теңдік бағаның P* деңгейінде қалыптасқаны көрсетілген. Pg директивті баға деңгейінде сатып алушылар сұраныс көлемін Qd деңгейіне дейін азайтады, ал ұсыныс көлемін Qs деңгейіне дейін жоғарлатады. Нарықтағы пайда болған тауардың артықшылық көлемі директивті бағадан төмен бағамен «көлеңкелі нарыққа» түспеуі үшін мемлекет қоғамның таза жоғалтуларына келісе отырып, Qs (Pg) – Qd (Pg) тең болатын барлық артық ұсынысты сатып алуға тиісті болады, немесе Qd минималды көлемінен тыс сатылған тауардың әрбір данасына дотация төлеуі тиіс, немесе өндіріс көлемін Qd деңгейіне дейін шектеу орнатуы тиіс.
Сонымен, директивті баға белгілеу, мемлекеттің нарықтық бағаға салықтар және дотациялар арқылы жанама әсер етуі сияқты, қоғамның шектеулі ресурстарын пайдалануының экономикалық тиімділігін төмендетеді.
