Еңбек ресурстары және жұмыссыздық

Жұмыссыздық – жұмысқа жарамды және жұмыс істегісі келетін адамдардың жұмыс таба алмай жүрген кезіндегі еңбек рыногындағы жағдай.

“Жұмыс күші” ұғымына 16 жастан асқан жұмысы барлар немесе оны іздеп жүргендер, жұмыстан шығып қалып, қайта шақырылуын тосып жүргендер жатады. Еңбек рыногындағы ақысыз жұмыс істейтіндер жұмыссыздар қатарына кіреді. Жұмыспен қамтылмай, жұмыс іздемей жүргендер жұмыс күшіне жатпайды. Сондықтан жиынтық жұмыс күші жұмыс істейтіндер мен жұмыссыздардан құралады. Әрбір нақты еңбек рыногында жұмыс күшінің саны мен сапасы өзгеріп тұрады.

Демек,

Жұмыссыздар – 16 жастан асқан, жұмыс істегісі келетін, белсенді түрде жұмыс ітеп, бірақ қандайда бір себеппен оны таба алмай жүрген еңбекке жарамды адамдар.

Соныман жұмыссыз деп төмендегі үш көрсеткішті қанағаттандыратын адамдар есептелінеді:

• Жұмысы жоқ (табысы жоқ)

• Жұмысқа кірісуге дайын

• Жұмысты белсенді түрде іздейді, яғни мемлекетік немесе жеке меншік жұмыспен қамту орнына, тікелей жұмыс берушіге жолығады, жеке таныстары, жарнама арқылы іздейді, өз ісін ұйымдастыруға ұмтылады.

Оқушылар, студенттер, зейнеткерлер, мүгедектер егер жұмыс іздеп, оны орындауға дайын болса жұмыссыз қатарына қосылады.

Жұмыспен қамтылғандар – 16-дан асқан, жұмысы бар(жұмысқа жалданған, жеке бизнеспен айналысатын, мемлекеттегі қызметтегі) еңбекке жарамды халықтың бір бөлігі.

Жұмыс орнынан уақытша босатылған(сырқатына, демалысына, оқуына т.б. байланысты) адамдар да жұмыспен қамтылғандар қатарына жатады.

Экономикадағы жұмыссыздар мен жұмыспен қамтылғандарды қосып осы елдегі экономикалық белсенді халықты анықтауға болады.

Экономикалық белсенді халық – еңбек рыногындағы жұмыс күшінің ұсынысын қамтамасыз ететін елдегі тұрғындардың бір бөлігі.

1-кесте. Ел тұрғындарының категория түрлеріне қарай бөлінуі

Ел тұрғындары
Жұмысқа жарамды жастағы Әйелдер – 16-дан 58-ге дейін Еркектер – 16-дан 63-ке дейін	Жұмықа жарамсыз жастағы 16-ға дейінгідер Зейнеткерлер
Жұмысқа жарамдылары 15-тен 73-ке дейінгі мүгедектерден, түрмкдегілерден және психиатриялық емделу орнының пациенттерінен басқалар	Жұмысқа жарамсыздары
Экономикалық белсенді халық	Жұмыс күшіне жатпайтындар Өз еркімен жұмыс істемейтіндер, яғни жұмыс істей алады, бірақ оны іздемейді (зейнеткер, үй шаруасындағы әйелдер, жұмыс іздеуден жалыққан жұмыссыздар, күндізгі бөлімде оқитындар).
Жұмыспен қамтылғандар	Жұмыссыздар

Осы ғасырдағы жұмыс күшінің даму тенденциясының мәні зор: жұмыс күшіне ер адамдардың қатысу деңгейі азайып, әйел адамдардігі көбейген.

Жұмыссыздық деңгейін жұмыссыздар санының жұмыс күші санына қатынасы анықтайды. Осы көрсеткіш соншалықты нақты болмаса да рыноктың жағдайын бағалауға өте қажет.

Жұмыссыздықты өлшеу үшін көбінесе төмендегі көрсеткіштерд қолданады:

1. Жұмыссыздардың жалпы саны

2. Жұмыссыздық деңгейі

Ж ұмыссыздық деңгейі (r) – пайызбен алғандағы жұмыссыздар санының (U) экономикалық белсенді халыққа (L) қатынасы.

Басқаша айтқанда еңбек рыногы – жұмысшылар мен жұмыс орындарының арсындағы қатынасты реттейтін механизм.