13 Тақырып. Экономикадағы мемлекет

Сабақтың мақсаттары:

1. Мемлекеттің экономикаға қалай араласатындығын анықтау.

2. Айналма ағымы диаграммасының көмегімен үй шаруышылығы, бизнес-фирамалар мен мемлекет арасындағы экономикалық қарым-қатынаспен байланысты өзекті мәселелерді ескеру.

3. Салықтардың анықтамасын беру және олардың жіктелуін түсіндіру.

4. Үкіметтің өз ақшасын қалай табатынын түсіндіру.

5. Төлем қабілеттілік пен алатын игіліктерге салық салу қағидасы секілді салық салудың екі көзқарасына түсінік беру.

Сабақтың міндеттері:

1. Мемлекеттің экономикадағы рөлін бағалауды үйрету.

2. Оқушылар мемлекеттің жеке меншік құқын қорғау, халықаралық қатынастармен жұмыс істеу, нарықтық бәсекелестікті қамтамасыз ету, тұтынушыларды қорғау, экономиканы тұрақтандыру, экономикалық тұрақтылыққа кепілдік беру, қоғамдық игіліктер мен коммуналдық қызметтерді ұсыну секілді көпшілік таныған міндеттерін атай алу керек.

3. Мемлекеттің сыртқы қызметтеріне анықтама беруге, пайдалы және жоюшы сыртқы қызметтеріне мысал келтіруге үйрету.

4. Өз бетінше жұмыс істеу және топта және жұппен жұмыс істеу дағдысын дамыту.

Қарастырылатын сұрақтар:

1. Өндірістік ресурстар (еңбек ресурстары, табиғи ресурстар, капитал)

2. Ресурстар үшін төлем (еңбек ақы, жалақы, рента, пайыз, пайда)

3. Өзара тәуелділік

4. Тауарлар, қызметтер, өндірістік ресурстар мен ақша төлемдерінің айналма ағымы

Қолданылған әдебиеттер тізімі:

• «Экономика JA» Алматы, 2003ж.

• К.Р.Макконнел, С.Л. Брю «Экономикс» Москва. ИНФРА-М 2006ж.

• «Экономика для старших классов. Активтные формы обучения» МЦЭБО, Москва, 2004ж.

• Қазақстан Республикасының Конституциясы, Алматы, 1997ж.

• «Конституция для всех». Оқу құралы. А.К. Мухтарованың басш., Алматы, 2002 ж.

• «Мозаика права». Оқу құралы. А.К. Мухтарованың басш., Алматы, 2002 ж.

Экономикадағы мемлекет

Мемлекет экономикада маңызды рөл атқарады. Мемлекеттік, жергілікті маңыздылықтағы түрлі деңгейдегі үкіметтік органдар ЖІӨ үштен бірінен жоғары болатын тауарлар мен қызметтерді сатып алады. Мемлекет, экономикадағы басты жұмыс беруші ретінде, білікті қызметкерлер үшін жеке бизнеспен бәсекелестікке түседі. Сонымен қатар, ол, жеке бизнес секілді қаржыландыру көздерін іздейтін нарықта қаржыландыру көздерін іздейді. Жергілікті үкіметтің меншігіндегі кәсіпорындар экономиканың жеке секторындағы бизнеске қайшы экономиканың мемлекеттік секторы деп аталады Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша (66 бап, 1 тармақ) «үкімен мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының негізгі бағыттарын дайындайды» және «мемлекеттік меншікті басқаруды ұйымдастырады» ( 66 бап, 4тарау)

Мемлекеттің атқаратын рөлін анықтауда: «Компаниялар мен жеке адамдарды шешімдердің еркін айырбас көмегімен қабылдануы қанағатттандыра ма, жоқ әлде мемлекет тарапынан белгілі араласу қажет пе?» деген түпкілікті сұрақ туады.

Шешім қабылдаудың әр әдісінің өзіндік артықшылығы мен кемшілігі бар. Сонымен қатар, шешімердің әр түріне бірнеше әдіс сай келуі мүмкін. Мысалы, біз қай тамақты сатып алу туралы шешімді өзіміз қабылдаймыз. Бірақ, біз, мемлекет біздің қауіпсіздігімізді қамтамасыз етуін қалаймыз, себебі, қызметтің бұл түрін біз нарықта сатып ала алмаймыз.

Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша (6 бап 3 тармақ) жер мен оның қойнауы, сулар, өсімдіктер мен жануарлар әлемі, басқа да табиғи ресурстар мемлекет меншігінде.

Мемлекеттік меншік – бұл Қазақстанның барлық азаматтары иелік ететін және пайдаланатын меншік. Мемлекеттік меншік азаматтардың үлкен топтары - Қазақстанның бүкіл тұрғындарының мүдделерін қанағаттандыру үшін арналған.

Жеке меншік – бұл азаматтардың, мемлекеттік емес бірлестіктердің, қоғамдық және діни ұйымдардың меншігі. Мемлекеттік меншікке жатпайтынның барлығы жеке меншікке жатады.

Үкіметтің негізгі экономикалық қызметтері мыналар:

1. Жеке меншік құқығын сақтау.

2. Сыртқы әсерлерді ескеру.

3. Нарықтық бәсекелестікті қамтамасыз ету.

4. Тұтынушыларды қорғау.

5. Экономиканы тұрақтандыру.

6. Экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету.

7. Қоғамдық қолданыстағы тауарлар мен қызметтерді қамтамасыз ету.

Көптеген экономистер мен ресми тұлғалар мемлекет экономикада белгілі рөл атқаруы керек дегенмен келісіп отыр.

Сайлау кезінде және сайлау барысында жалғасатын дай-дамайлар осы рөлдің қаншалықты маңызды болуы туралы орын алуда. Осы дау-дамайлардың мәнін дұрыс түсіну үшін мемлекет атынан қызмет ететін үкіметтің түрлі экономикалық қызметтерін толығырақ қарастыру қажет. Қазіргі экономикада үкімет арбитрдың (соттың), менеджер мен қатысушының рөлін атқарады.