Еңбек нарығы қалай жұмыс жасайды

Еңбек нарығын зерттеу еңбекке сұраныс пен ұсынысты анализдеуден басталып, сонымен аяқталады. Жұмыс күшіне сұранысты жұмыс беруші анықтайды, ал ұсынысқа болашақ жұмысшының немесе жұмысшының шешімі әсер етеді. Экономикалық нәтижені Альфред Маршаллдың айтуынша сұраныс пен ұсыныс факторларының өзара әрекетінен анықтауға болады, образдап айтсақ қайшының екі жүзі арқылы ғана матаны кесе аласыз.

Фирмалар өз қызметінде тауар мен қызмет көрсетуді өндіру үшін түрлі өндіріс факторларын , әсіресе капитал мен еңбекті қолданады. Өндіріс көлемі осы өнімге деген сұранысқа, фирманың еңбек пен капиталды қалай үйлестіргеніне, пайдаланылған технологияға байланысты. Еңбекке сұранысты зерттегенде біз жұмысшы санының мөлшері қандай факторларға байланысты болатынын қарастырамыз.

Еңбекке сұраныс

Еңбекке сұранысқа әсер етуші факторлар

• Осы еңбек түрін қолданып өндірілетін өнім бағасының динамикасы. Егер өнім бағасы өссе (оған сұраныс өссе ), онда өндіруші пайдасы өседі, ол өндірісті ұлғайтқысы келеді, оған қосымша жұмыс күші керек, яғни еңбекке сұраныс та өседі.

• Нақты капитал мен жұмыс күшінің баға қатынастарындағы өзгеріс. Егер жұмыс күшін қолдану нақты капиталға (машина, құрал-жабдық)қарағанда арзан болса, қол еңбегін пайдалану тиімдірек, яғни еңбекке сұраныс өседі.

• Еңбек өнімділігінің өзгеруі. Бұл фактордың әсері біржақты емес. Егер еңбек өнімділігі өссе, әр жұмысшы бұрынғыдан да көбірек өндіреді, кәсіпкер қосымша жұмысшылар алады, еңбекке сұраныс өседі. Егер бұл жағдай осы саланың барлық кәсіпорнынатән болса, онда тауар ұсынысы кең масштабта көбейеді, бағасы түседі, қайтадан еңбекке сұраныс кемиді.

• Экономиканың жағдайы, экономикалық өсу темпі неғұрлым жоғары болған сайын, соғұрлым еңбекке сұраныс та жоңары.

С онымен еңбекке сұраныс туынды сипатта болады, яғни ол осы еңбекті қолданып өндірілетін тауар сұранысынан тікелей байланысты. Еңбекке сұраныс қисығы кемімелі сипатта болады.

L— еңбек саны (жұмысшы саны)

W- жалақы мөлшері

Еңбекке сұранысты талдаған кезде екі жағдайды ескереді. Біріншіден еңбекке сұраныс фирма тарапынан болса, екіншіден жалпы нарық тарапынан қарастырылуы мүмкін.

Жоғары мөлшерде пайда алу шарты

Тиімділіктің кему заңы белгілі бір кезден бастап айнымалы ресурстың (мысалы, еңбек) өсімі тұрақты ресурс (мысалы, капитал) өзгермеген жағдайда айнымалы ресурстың шекті өнімділігінің төмендеуіне әкеледі. Мұны “Дока Пицца өндіру” ойынынан көрсетуге болады.

Еңбекке байланысты былай айтуға болады: әрбір қосымша жұмысшының шекті өнім мөлшері алдыңғыға қарағанда кеміп отырады.

Осыған дейін еңбек өнімі физикалық өлшеммен өлшенсе, енді оны ақшаға айналдырып қарастырамыз. Сонда әрбір келесі жұмысшыны қабылдағанда фирма табысы қалай өзгеретінін көреміз.

Ақшалай көрсетілген шекті еңбек өнімі (MRPL) фирманың қосымша еңбек бірлігін алғандағы жалпы табыс өсімінің мөлшерін көрсетеді.

Еңбек өнімінің ақшалай және физикалық түрінің байланысы:

MRP_L=(dTR)/(dL)

MRP_L=MP_L*MR

Жетілген бәсекелестік жағдайында шекті өнімнің бағасы осы өнімнен түскен шекті табысқа тең, яни P=MR. Бұдан шекті еңбек өнімінің ақшалай түрі шекті еңбек өнімінің құны болып табылады.

VMPL=MPL*P(тек жетілген бәсеке жағдайында)

Кесте 1. Бәсекелес фирманың ақшалай көрсетілген шекті еңбек өнімін есептеу.

Жұмысшы саны	Өнім көлемі, дана, Q	Шекті еңбек өнімі, MPL, дана	Бір өнімнің бағасы, P=MR	Ақшалай көрсетілген шекті еңбек өнімі, MRPL=MPL*MR, теңге
0	0
1	10000	10000	2	20000
2	15000	5000	2	10000
3	18000	3000	2	6000
4	20000	2000	2	4000
5	21000	1000	2	2000

Ф ирма жұмысшыларды қабылдағанда W=MRP_L ережесіне сүйенетін болғандықтан MRP_L қисығы фирма тарпынан еңбекке сұраныс қисығы болады.

Фирма жұмысшылардың санын соңғы жұмысшының шекті табысы оның шекті шығынына (жалақысына) тең болғанша ғана ұлғайтады.

Фирма пайдасы оның табысынан шығынын алып тастағанға тең болғандықтан егер шекті табыс (түсім) шекті шығыннан көп болса жалпы пайда жұмысшы қабылдағаннан көбеюі мүмкін. Керісінше, егер MR<MС болса, жалпы пайда азаяды да, оны көбейту үшін жұмысшыны қысқарту керек болады.

Нәтижесінде пайданы ең жоғары деңгейге жеткізу соңғы жұмысшыны қабылдағандағы шекті табыс оның шекті шығынына тең болғанда ғана мүмкін. Бұдан шығатыны:

Егер MR>MC(W), жұмысшы санын көбейту керек

Егер MR<MC(W), жұмысшы санын азайту керек

Егер MR=MC(W), жұмысшы санын өзгертпеу керек, өйткені пайда ең жоғарғы мөлшерде.

MRP_L=W=MP_L*MR фирма өз өнімін жетілген бәсекелі рынокта өткізеді деп есептегендіктен баға өзгермейді, сондықтан MR=P.

MRP_L=W=MP_L*P – ең жоғарғы пайда табудың

шарты.

MRPL=MPL*P