Жалпы ұлттық өнім. Жалпы ішкі өнім.

ЖАЛПЫ ҰЛТТЫҚ ӨНІМ

Ұлттық шоттар жүйесінің жүйесінің негізгі көрсеткіші – Жалпы Ұлттық Өнім. Жалпы мағынады ЖҰӨ елдегі бір жыл ішінде өндірілген тауарлар мен қызмет көрсетулердің мөлшерін көрсетеді.

Жалпы ұлттық өнім – осы елдегі өндіріс факторларының бір жыл ішіндегі өз елінде және басқа елде өндірген барлық түпкілікті тауарлар мен қызмет көрсетулердің жалпы нарықтық құны

ЖҰӨ анықтамасына орай оның ерекшеліктерін қарастырайық:

• ЖҰҚ тек ғана түпкілікті тауарлар кіреді. Түпкілікті тауар – ары қарай сатуға немесе өңдеуге емес соңғы рет пайдалануға сатып алынған тауар мен қызмет көрсетулер.Бұл ереже екі рет есептеуден сақтайды, өйткені аралық тауар құны түпкілікті тауарда есептелмеген.

• ЖҰӨ қордың өзгеруі есептеледі. Биылғы жылғы өндірілген барлық тауарлар сатылмау мүмкін. Кейбіреуі қорды толықтырады. Қордың өсуі ЖҰӨ-ге қосылады, ал түсуі алынады.

• Бұрын пайдалануда болған тауарлар ескерілмейді. Ол ұлттық байлыққа еш үлесін қоспайды. Осылайшаа мемлекеттің трансферттік төлемдер, құнды қағаздар операциялары, жеке трансферттік төлемдер (студентке жіберілген ақша, ата-ана сыйлығы т.б.) ЖҰӨ кірмейді, бұл жерде ештеңе өндірілмейді, қаражат бір қолдан екінші қолға өтті.

• Таза экспорт ЖҰӨ қосылады. Экспорт пен импорттың айырмасы таза экспорт деп аталады да ЖҰӨ-ге қосылады

• Нарықтық емес өндіріс. Көп адамдарда жеке қосалқы шаруашылықтары бар. Сатуға емес өзі үшін өндірілген тауарлар мен қызмет көрсетулер ЖҰӨ-ге кірмейді.

• Жасырын, заңсыз өндірілген тауарлар ЖІӨ-ге кірмейді

• Сапасындағы өзгеріс. Бірдей бағада тауарлар сапасын өзгертуі мүмкін. ЖҰӨ ақшалай бірлікпен көрсетілетін болғандықтан, бұл өзгерістер оның мөлшеріне әсер етпейді.

• Баға деңгейіндегі өзгеріс. Инфляция ЖҰӨ өсу темпін бұзып көрсетуі мүмкін, ойткені бұл көрсетілген ағымдық бағада көрсетіледі. Баға өскенде, өндіріс қысқарса да ЖҰӨ өсуі мүмкін.

• Халық санының өзгеруі. Халықтың өмір сүру деңгейін бағалағанда ЖҰӨ ғана өсімін емес, халыөтың да өсімін ескеру қажет. Мысалы, ЖҰӨ 5% өсті, халық саны 10%-ке өсті, онда жан басына шаққандағы ЖҰӨ төмендейді өндіре отырып, біз суды, ауаны ластаймыз, қалдықтар тастаймыз. Олардың құны ЖҰӨ -нен алынып тастайды.

Өлшеудің қателіктері:

ЖҰӨ-ді есептегенде қателіктер кетіп, оның мәнін бұзып көрсетуі мүмкін.

ЖҰӨ-ді есептеудің үш әдісі бар:

1. Өндіріс немесе шығындар арқылы анықттау (барлық түпкілікті тауарлар көсемін сатып алу үшін нарықта қанша ақша жұмсалғаны арқылы)

2. ЖҰӨ өндіру процесінде жасалған немесе алынған табыс арқылы. ЖҰӨ былай табыспен немесе қосымша құнмен есептеледі.

Қосымша құн – фирманың өнімін сатқаннан түсірген жалпы табысынан басқа факторларға материалдар мен қызмет көрсетулер үшін төлеген шығындарын алып тастағанға тең.

Ең ақырында өндіріс барысында қосылған қосымша құн төрт түрлі табысқа бөлінеді: жалақы, рента, пайыз және пайда.

Екі жағдайда да бірдей нәтиже шығады, өйткені өнімді сатқан кезде бір жағынан шығынданса, екінші жағынан табыс табуға болады. Егер үкіметті қоса есептегендегі экономикадағы айналым сызба нұсқасына оралсақ, өндірілген түпкілікті тауарлар мен қызмет көрсетулерді үй шаруашылығы, үкімет, фирмалар, шетелдік тұтынушылар сатып алады, ал табыстар жалақыға, рентаға, пайызға, пайдаға, салыққа және амортизацияға жұмсалады.

Төмендегі кестеде ЖҰӨ есептеудің үш жолы берілген.

Шығындар тәсілмен есептеу	Табыстар тәсілімен есептеу
Тұтыну шығыны Жалпы жеке инвестициялар Үкімет шығыны Таза экспорт	Жалақы Пайыз Пайда Амортизациялық төлем Жанама салықтар

I. ЖҰӨ ШЫҒЫНДАР АРҚЫЛЫ ЕСЕПТЕУ:

1. Тұтыну шығынына (С) үш шаруашылығы шығындары және ұзақ уақыт қолданылатын тауарлар, ағымда тұтынатын тауарлар жатады:

2. Жалпы жеке ішкі инвестиция (1). Оған жататындар:

   1. Кәсіпкерлердің түпкілікті сатып алған машина, құрал-жабдық, станоктары

   2. Барлық құрылыс

   3. Қордың өзгеруі

   4. Жалпы инвестиция = таза инвестиция + амортизация

3. Мемлекет шығыны (6)

4. Таза экспорт (х) – экспорт пен импорттың айырмасы

Сонымен ЖҰӨ = C + J + G ± X n