14.2.1.2 Клебсиеллалар (Klеbsіеllа туыстастығы)

Бактерияның аталуы 1875 жылы алғаш рет ашқан неміс бактериологы Э.Клебс атымен байланысты. Таксономиясы.

Түцымдастыгы: Еntеrоbасtеrіасеае Туыстастыгы: Кlеbsіеllа

Түрі: Кlеbsіеllа рnеumоnіае, К.охуtоса, К.mоbіlіs, К.ріаntісоlа, К.tеrrіgеnа

Адамға патогенді түрі Кlеbsіеllа рnеumоnіае, үш түрастына бөледі: Кlеbsіеllа рnеumоnіае subsp. рnеumоnіае, Кlеbsіеllа рnеumоnіае subsр. оzаеnае, Кlеbsіеllа рnеumоnіае subsр. rhіnоsсlеrоmаtіs. Соңғы жылдары жаңа клебсиелла түрлері аньіқгалған (К.охуtоса, К.mоbіlіs, К.ріаntісоlа, К.tеrrіgеnа), олардың адам патологиясындағы рөлі анықталуда. Клебсиеллалар адамның және жануардың терісінде, кілегей

__________________________________________________________________________________304

қабығында барлық уақытга кездеседі. Кlеbsіеllа рnеumоnіае - ауруханаішілік инфекциялардың маңызды қоздырғышы.

Морфологиясы. Клебсиеллалар - ғрам теріс, шетгері жұмырланған, қысқа таяқшалар, мөлшері ( құбылмалы. Ерекше морфологиялық белгісі - капсула. Талшықтары, спорасы жоқ, кейбір штамдарда кірпікшелері бар. Көбінесе қалын полисахаридті капсуласын көруге болады. Жағындыда бір-бірігуден, жұптасып немесе қысқа тізбектеліп орналасады.(27-сурет) I

Дақылды өсіру. Клебсиеллалар қарапайым қоректік орталарда жақсы өседі, факультативті анаэробтар, хемоорганотрофтар. Оптимальді өсу температурасы 35-37°С, рН 7.2-7.4. Симмонс қоректік ортасында өседі, яғни цитрат натрийді көмірсутегі көзі ретінде қолданады. Тығыз қоректік ортада күмбез тәрізді, бұлынғыр, кілегейлі колониялар түзеді, сонымен қатар. Ет-пептонды сорпада клебсиеллалар ортаны» толығымен лайландырады, кейбір кезде бетінде кілегейлі қабықша пайда болады; жартылай сұйық ортадаі орта бетінде жақсы көбейеді.

Биохимиялық белсенділігі (14.8-кесте). Клебсиеллалар көмірсуларды ыдыратады, нитратты нитритке айналдырады. Желатинді ыдыратпайды, индол, күкірт сутегін түзбейді. Уреазалық белсенділігі бар, сүтті ірітпейді.

Кесте 14.8

Клебсиелла туыстығына жататын бактериялардың биохимиялық қасиеттері

Көрсеткіштері		К.рnеumоnіае
		оzаеnае	рnеumоnіае	rhіnоsсlеrоmаtіs
Индол түзілуі	+	-	-	-
Метил рот реакциясы	+/-	+	-	-
Фогес-Проскауэр реакциясы	+	-	+	-
Цитраттың утилизациясы	+	+/-	+	-
Малонаттың утилизациясы	+	+/-	+	-
Мочевинаны ыдыратуы	+	+/-	+	-
Лизиндекарбок- силаза	+	+/-	+	-
Лактозаны ыдыратуы	+	+/-	+	-

Антигендік қүрылымы. Клебсиеллалардың О- және К-антигендері бар. О-антигендері бойынша 11 серологиялық топтары анықталған, К-антигендері бойынша - 82. Клебсиеллалардың серологиялық варианттарын анықтауы К-антигендерін ажыратуымен шектеледі. Кейбір клебсиеллалардың К-антигендері эшерихиялардың және салмонеллалардың К-антигендеріне туыстас болып келеді.

Патогенділік факторлары. Клебсиеллалардың негізгі патогенділік факторлары К-антиген (фагоцитозды тежейді) және эндотоксин. Сонымен қатар, термолабилді және термостабилді энтеротоксин түзеді, әсер ету механизмі мен ақуыздар құрылысы бойынша энтеротоксигенді ішек таяқшасының токсиніне ұқсас келеді. Клебсиеллалардың адгезивтік қасиеті жоғары (маннозаресзистентті фимбриялар). Вирулентгік ферменттер түзеді: ДНҚаза, нейраминидаза, фосфатаза.

Экологиясы мен эпидемиологиясы. Ішек, жоғары тыныс жолдары, қынаптың факултативті микрофлорасының қүрамына кіреді. Капсуласына байланысты қоршаған орта факторларынатұрақты және топырақта, суда, бөлмелерде көп уақыт сақталуы мүмкін.

Клебсиеллалық инфекция көбінесе ауруханаішілік ауру. Инфекция көзі - науқас адам мен бактерия тасымалдаушы. Экзогенді және эндогенді жүқтырулар кездеседі. Жұғу жолдары -тағам, ауа-тамшы және

_____________________________________________________________________________________305

мыстық қарым-қатынас арқылы. Негізгі жұқтыру факторлары - тағамдар (әсіресе, ет және сүт іары), су, ауа. Соңғы жылдары өсуде қоздырғыштың патогендік қасиетгерінің күшеюіне және адам :ының резистенттілігініңтөмендеуіне байланысты клебсиеллез саны. Сонымен қатар, клебсиеллалар ібиотиктерге сезімталдыгының төмен болуымен сипатгалады. Клебсиеллалар түрлі дезинфектанттар әсеріне сезімтал, 65°С қыздырғанда бір сағат ішінде өледі. ,оршаған ортаға төзімді: кілегейлі капсула қоздырғышты қүрғаудан сақгайды, сондықтан клебсиеллалар пырақта, аурухана бөлмелерінің шаңында, жиһаздарда көптеген апта және айлап сақталады.

Патогенезі және клиникасы. Кlеbsіеllа рnеumоnіае көптеген жағдайда ішек инфекциясына ұқсас (ыжәнежылдам басталады, лоқсу, қүсу, іштің ауырсынуы, диарея, қызба, жалпы әлсіздік байқалады. уруүзақтығы -1-5 күн. Клебсиеллалар тыныс алу мүшелерін, буындарды, ми қабаттарын, коньюнктиваны, сеп шығару мүшелерін зақымдайды, және сепсис пен іріңді асқынулар тудырады. Аурудың ауыр түрі нерализацияланған септико-пиемиялық үрдіс дамуы өлімге әкеледі.

Кlеbsіеllа рnеumоnіае subsр. рnеumоnіае көптеген факторларға (дәрілерге) түрақтылыққа ие, соңдықтан қазіргі уақытта ауруханаішіл ік инфекциялар қоздырғыштары ішінде алдыңғы қатарында түрады, тыныс және зәр шығару жолдарын зақымдайды.

Кlеbsіеllа рnеumоnіае subsр. оzаеnае мүрынның және мүрын қуыстарының кілегей қабықтарын зақымдайды, олардың атрофиясы дамиды, қабыну үрдіс барысында жағымсыз иіс беретін сүйықтық бөлінуімен сипатталады.

Кlеbsіеllа рnеumоnіае subsр. rhіnоsсlеrоmаtіs мүрынның кілегей қабатын зақымдауымен бірге, көмей, бронх, жүтқыншақты да зақымдайды, сонымен бірге зақымдалған тіндерде арнайы гранулемалар түзіледі, ,олар склерозданып шеміршек тәрізді инфильтратқа айналады. Ауру созылмалы түрде өтеді. К.охуtоса урологиялық клиникада ауруханаішілік инфекциялар тудырады.

Иммунитеті. Инфекциядан кейін дамитын иммунитет түрақты емес, негізінде жасушалық. Инфекцияға қарсы түрудың негізгі факторы - фагоцитоз. Созылмалы түрінде гиперсезімталдықтың баяу типі дамиды.

Микробиологиялық диагностикасы. Негізгі диагностикалық әдіс - бактериологиялық. Тексеруге әртүрлі материалдар алынады: ірің, қан, экссудат, жүлын сүйықтығы, нәжіс, зәр, жиһаздардан алынған жүғын т.б. Алынған материалды дифференциалды-диагностикалық К-2 қоректік ортаға (қүрамында мочевина, рафиноза, бромтимол көгі бар), себеді бір тәулік инкубациялайды, түсті Сары, жасыл-көк сарғыш немесе көгілдір, үлкен, жылтыр кілегейлі колониялар түзеді. Бактериялардың қозғалысын және орнитиндекарбоксилазасын анықгайды. Бүл қасиеттер клебсиеллаларғатән емес. Келесі идентификациясы серологиялық әдіс қолданумен жүргізіледі, К-сары суларымен агглютинация реакциясы қойылады, диагностикалық белгісі - антиденелер титрі төрт есе жоғарлауы байқалғанда оң нәтижелі деп есептеледі. Бөліп алынған таза дақылдың антибиотиктерге сезімталдығын анықтайды.

Алдын алуы және емдеуі. Арнайы сақтандыруы жоқ. Жалпы алдын алу шаралары: тағамдарды сақтаудың санитарлы-гигиеналық ережелерін қатал орындау ауруханаларда асептика мен антисептиканы қадағалау арқылы жүргізіледі.

Клебсиеллездің емдеуі стационар жағдайында жүргізіледі. Ішек зақымдалғанда антибиотиктерді қолдануға болмайды, диарея кезінде түзды ертінділер құю керек. Жайылған, әлсіз созылмалы түрінде антибиотиктер және аутовакцина тағайындалады. Иммунитетті жоғарылату үшін аутогемотерапия, пирогемотерапия т.б. шаралар қолданылады.