14.6. Коринебактериялар (Сorynebacterium)

Коринебактериялар грам оң, тік немесе сәл иілген, дүрыс емес пішінді, нәзік таяқшалар, шеттері ған немесе қолшоқпар тәрізді болып келеді(35- сурет). Екі шеттеріңдегі жуанданулар жасуша кездесетін «валютин», басқаша атағанда Бабеш-Эрнст дәндерінің арқасында болады, бүлар афосфаттардан түрады, қоректік зат қоры болып табылады. Қозғалмайды, спора түзбейді, царға сезімтал. Факультатявті анюробтар. Өсіп - көбею үшін арнайы коректік орталарды қажет сары су немесе қан қосылған қоректік орта). Каталаза түзеді. Табиғатта кеңінен таралған, адамның жануарлардың қалыпты микрофлора қүрамына кіреді.

Кесте 14.18

Адам патологиясында клиникалық маңызы бар коринебактериялар Сorynebacterium туыстастыгынын турлері С. diphtherіае	Қоідыратын аурулары Дифтерия
С. ulerans С.jeikeiumke (.ІКтобы)	Иммунды тапшылыгы бар адамдагы баспа. Жұмсак тіндердің инфекциясы. септицемиясы.
С. ulealiticum (02 тобы) С.minutissimum C.xerosis	Зәр шығару жолының инфекциясы (пиелонефрит. цистит және баскаоппортунистік инфекциялар) Эритразма. оппортунистік инфекциялар. Оппортунистік инфекциялар.
С. Pseudodiptheriticum С. striatum	Эндокардит. оппортунистік инфекциялар. Оппортунистік инфекциялар.
Areanbacterium haemolytium	Созылмалы тонзиллиттер, терінің закымдалуы.

_____________________________________________________________________________________364

Туыстастыққа 20-дан астам түрлер кіреді. Басым көпшіліті шарггы-патогенді болып табылады. өкілі - СогупеЬасІегіит сіірһіһегіае. Шартты патогенді коринебактериялар түрлері: С. рзеисіосіірһіһегі С.хего8Із, С.исіегапз, С.сізіісііз. Адам патологиясындагы маңызы бар коринебактериялар 14.18-" келтірілген.

14.6.1. Дифтерия қоздыргышы (Corynebacterium diptheriae)

Дифтерия (күл) - Corynebacterium diptheriae тугызатын антропонозды, ауа-тамшылы ж* тарайтын токсинемиялық жүқпалы ауру. Комей, жүтқыншақ, кеңірдек т.б. агзаларда фибринозды қабь: және организмнің жалпы интоксикациясымен сипатталады. Аурудың аталуы грек сөзінен сіірһіһега—* қабықша, тері - деген магынаны білдіреді. Ол аурудың клиникалық белгілерімен байланысты. Диц қоздырғышын Т. Клебс 1883ж ашып, Ф. Леффлер 1884ж таза дақылын бөліп алған.

Таксономиясы.

Тұцымдастыгы: Асtіnоbасtеrіасеае.

Туыстастыгы: Corynebacterium

Түрі: Corynebacterium diptheriae

Микробтың аты морфологиялық ерекшелігіне байланысты грек сөзі «соrуnе» - шоқпар, “bacteria” таяқша дегенмағынаны білдіреді. Corynebacterium diptheriae - морфлогиялық, дақылдық, биохимн антигендік қасиеттері және токсигендігі бойынша басқа коринебактерияларға қарағанда гетерогенді. таяқшасының биоварлары - grаvіs, mіtіs, іntеrmеdіus.

Морфологиясы. Дифтерия қоздырғышы полиморфизммен сипатталады - жіңішке, сәл иілгент^- коктар тәрізді және бүтақталатын түрі бар. Бактериялар бір-біріне бүрышталып орналасады, латын X, V, Ү әріптеріне үқсас. Спора түзбейді, талшығы жоқ, көптеген штамдарында микрокапсуласы C. diptheriae -ның негізгі қасиеті: таяқшаның екі үшында волютин дәндерінің болуы, ол жасушала анилин бояуларымен біркелкі емес боялуын қамтамасыз етеді, Грамша оң боялады. Дифтерия қозд фильтрден өтетін және L-пішінді түрге айналуы мүмкін. Идентификациялау кезінде дифференциялық диагностикалық маңызы бар қасиеттері (полиморфизм, таяқшалардың өзара орналасуы, волютин дә т.б.) ескеріледі.

Дақылдандыру. C.diptheriae - факультативті анаэроб, өсу үшін ең қолайлы температура 37°С, рН-7,6, арнайы қоректік орталарда өседі, көбінесе элективті орталарда: Ру, Леффлер қоректік о үйытылған сарысу, Бумин (хинозолді) ортасы, Тинсдаль (цистин-теллурит-сарысулы) ортасы. теллуриті мен қаннан түратын Клауберг ортасында үш типті колониялар өседі: ірі, сүр, шеттері түзу е радиалды сызылған, дәстүргүл (маргаритка) тәрізді; үсақ, қара, томпайған, шеттері біркелкі; екі ти үқсайтын колониялар. Дақылдық және ферменттік қасиеттеріне байланысты -н биологиялық варианты бар: grаvіs, mіtіs, іntеrmеdіus (14.19-кесте).

Веlfanti биологиялық варианты дақылдың морфологиясы, биохимиялық қасиеттері бойынша биологиялық вариантына ұқсас. Сондықтан коп уақыт осының варианты деп саналды. Огауіз және вариантгарынан айырмашылығы ол нитритті нитратқа айналдырмайды, дегенменен бүл тест глико ыдыратуымен қатар, дифтерия қоздырғышын идентификациялау кезіндегі міндетті тестке жатпайды; Міндетті анықтайтын және тұрақты белгісі - крахмалды ыдырату.

Ферменттік белсенділігі. Дифтерия қоздырғышының биохимиялық белсенділігі жеткілікті жоғары Басқа ферменттермен қоса ол өзге коринебактерияларда жоқ цистиназа ферментіне ие. Мitis биовар^- қарағанда gravis биовары крахмал мен гликогенді ыдыратады.

Антигендік қасиеті. Дифтерия бактерияларының ең негізігі антигені - бөліп шығаратын токсині болып табылады. Дифтерия қоздырғышы О- және К-антигендерге ие. К-антигендері құрылымы бойы 58 серологиялық варианттарға бөлінеді. Міtіs-тің серологиялық варианттары - 40, ал gravis- 14 серологиялық варианттан тұрады. C. diptheriae -ның серологиялық ваинттарын жіктейтін халықаралық ке осыуақытқадейін қарастырылмаған. Фаготиптеуі. Бактерияның түрішілік идентификациясы фаготиптеу

__________________________________________________________________________________________365

жүргізіледі. Фаготиптеу оте маңызды тестке жатады, себебі ол дифтерия ошағын толығымен , бактерия тасымалдаушылықтың қалыптасуын және мерзімін, топтық ауру көбеюінің себебін а және т.б. мүмкіншілік береді. Дегенменен, фаготиптеудің түрақты кестесі жасалмаған. Қазіргі ідентификациялау үшін ПТР және рестрикциялық талдау жүргізіледі.

І

Патогенділік факторлары. Негізгі клиникалық көрініс беретін патогендік факторына дифтериялық жатады. Токсин түзу қабілетіне C.diptheriae -ның барлық штамдары ие. Осыған негізделе ларды токсигенді және токсигенді емес деп ажыратады. Токсигенді емес штамдары дені сау, ықжәне эпидемиологиялық маңызы жоқ бактерия тасымалдаушылардан бөлініп алынады. Күл к қана токсигенді штамдары ғана қоздыра алады. Күл ауруы экзотоксиннің қүрылымы екі суббірліктен: ық полипептид - протоксиннен және транспорттық полипептидтен түратын ақуыз. Күл эгзотоксиннің негізгі әсер ету нысаналары таңдайдың шырышты қабығы, көмей шырышты қабығы, бүйрекүсті безі, миокард және жүйке тіні. Экзотоксинді күлдің лизогенді бактериялары өндіреді, оларда жасушаларға токсикалық полипептидтің жеткізілуіне жауапты, транспорттық полипептидті кодтайтын Тох гені бар профаг болады. Тох коринефагының лизогенизация кезінде болатын фагтық конверция нәтижесінде, токсигенсіз C. diptheriae токсигенді түріне айналады.

Сонымен қатар, дифтерияның қүрамына кіретін басқа да патогенді факторлар кездеседі, оларға: адгезиндер, бактериоциндер, агрессия ферменттері, темір байланыстырушы ақуыздар жатады. Corynebacterium diptheriae щаза, нейраминидаза, корд-фактор сияқгы агрессия ферменттерін синтездейді. Шартты патогенді коринобактериялар терінің зақымдауын, фарингиттер, эндокардиттер, перитониттер, пиелит және т.б. қоздырады. Corynebacterium туыстастыгының дифтерия қоздырғышымен қатар, адам ағзасының иммундық статусы әлсіреген жағдайларда ірінді-қабыну ауруларын туғызатын басқа да түрлері C. pseudodiptheriae (hoffmani), С.хеrоsіs) жатады. Бүл бактериялар дифтерия қоздырғышы сияқты сонъюктивада, теріде тіршілік етеді.

Резистенттілігі. Спора түзе алмауына қарамастан дифтерия таяқшалары қоршаған орта факторларына өте төзімді болып келеді. Бүл қасиетке қүрамында кездесетін балауыз тәріздес зат - солат арқасында ие. Кепкен үлбірлерде және мүрын-жүтқыншақ шырышында 2 айға дейін сақгала ресе қыс кезінде. Дифтерия таяқшасы кептіруге және төменгі температураға түрақты болады. тарда 15 күнге дейін, ал суда 6-20 күнге дейін сақталуы мүмкін. 5% фенол ерітіндісінде, 2% және 70% этил спирті ерітінділерінде 1 -2 минуттан кейін жойылады. Пенициллин, тетрациклин, қатарына жататын антибиотиктерге төзімді.

Эпидемиологиясы. Күл қоздырғышы тек қана адамнан адамға беріледі. Инфекция көзі - ушы және науқас адамдар. Инфекцияның негізгі таралу жолы - ауа-тамшылы, бірақ ойыншықтар, киім арқылы (түрмыстық-қатынас жолы) да жүғуы мүмкін. Дифтерия қоздырғышына көбінесе зімтал, бірақ соңғы жылдары аурудың «есейгені» байқалады. Ауру әсіресе күз-қыс кезеңдерінде еді.

Патогенезі. Дифтерия инфекциясына тек қана адамдар сезімтал. Күл таяқшалары науқастың және асымалдаушының көмейінің шырышты қабығында орналасады. Инфекцияның ену қақпасы - )ын, тыныс алу жолдары және т.б. ағзалардың шырышты қабаттары, енген жерінде күл бакте- олонизациялана бастайды. Кірпікшелі эпителидің қозғалысы бәсеңдейді, жан-жағындағы микрофлора ингибирленеді, беткейлік шырыш сүйылады, күл бактериялары эпителия жасушаларының іарына адгезияланады. Біртіндеп фибринозды қабыну байқалады, астында жатқан тіндерден )атылатын дифтериялық қабықша түзіледі. Бактериялармен түзілетін экзотоксин қанға түседі, ижесінде токсинемия дамиды. Токсин миокард, бүйрек, бүйрекүсті безі, жүйке жүйесін

Бел гі	Биологиялық варианттары
Морфологиясы Теллуриті бар канды агардагы колониялары	Кысқа. шашран-ды орналаскан ¥зын, алатаякшалар. таяқшалар. волю-тин дәндері аз. волютин дәндері аз. Сұр немесе ортасы кара, шеттері ¥сак,24 сағ.инку-бациядан бұлыңғыр, бір келкі емес, 24 кейін 8К.-колониялар түзеді, сағ.инкубациядан кейін диаметрі 1 мм, кара-сұр тусті, К.-колониялар түзеді, диаметрі 2-3 бүдыр-бүдыр немесе тегіс мм (үжен), радиалды сызыктары бар, болып келеді. «маргаритка» гүліне ұқсайды. Оларға бактериялык ілмек тигізсе шашрырап бөлінеді.	¥зын кисайған плеоморфты таякшалар, волютин дәндері көп. Қара-сұр түсті, тегіс, жылтыр. 24 сағ. Инкубациядан кейін 8-колониялар тузеді, диаметрі 1-2 мм.. шеттері тегіс, жұмсак. тез алынады.
Сұйык коректік ортада өсуі Қанттарды ыдыратуы: глюкоза мальтоза гликоген крахмал	Орта мөлдір. бетінде кабықшапайда Орта нәзік дәнді. дәндер болды, тұнбага тү седі тұнбаға түседі + + + + + +	Диффузды лайланады. түнба пайда болада + + +
Қанды агарда: а) ор коянның әритроциттерін гемолиздеуі в) бұка эритроциттерін гемолиздеуі	+	+ +

_______________________________________________________________________________________367

Адамдарға дифтерия лакунарлы баспатүрінде өтуі мүмкін. Кішкентай балаларда әдетте көмей мен мүрынға биологиялық үрдіске жүтқыншақ қосылады. Көмей ісінуінің нәтижесінде дифтериялық круп (шотланд - қарқылдау) дамиды, ол асфиксия мен өлімге әкелуі мүмкін. Токсикалық миокардит, гипофизарлы-бүйрекүсті жүйесінің жедел жетіспеушілігі, тыныс алу бұлшықеттерінің сал болуы сияқты асқынулар өлімнің себебі болуы мүмкін.

Иммунитеті. Ауырғаннан кейін түрақты, гуморалдық, антитоксикалық иммунитет қалыптасады. тасмалдаушысына қарсы бағытталған иммунитеттің негізгі механизмі- жергілікті антитоксикалық. Жаңа туылғған нәрестелерде анасынан берілген иммунитет 5-6 айға дейін сақталынады.

Вакцинадан кейінгі иммунитет (3-5 жасқа дейін) жеткілікті түрде үзаққа созылады. Антитоксиндіқ антиденелерді ПГАР арқылы анықтайды. Антитоксикалық иммунитет қалыптасқан жағдай бактерия - тасмалдаушылықтан қорғамайды.

Микробиологиялық диагноз қою. Зерттеу заттары - жабынды, көз, мүрын-жүтқыншақ, қүлақ, а, т.б. бөліндісі. Жеделдетілген әдіс. Леффлер бойынша метилен көгімен бояу, грамша бояу. "копиялық зерттеу әдісінің қүндылығы - биполярлы боялған таяқшаларды анықтау, бірақ диагноз кіліксіз, себебі оларды дифтериоидтардан ажыратып, токсигендігін дәлелдеу қажет. периологиялық әдіс- негізгі әдіс. Зерттеу затын аш қарынга немесе ас ішкеннен 2 сағаттан кейін т. Алынған зат 3 сағат ішінде зертханаға жеткізілуі тиіс, егер тиісті уақыт ішінде алынған затты алмайтындай жағдайлар туындаса, жартылай сүйық телуритті тасымалдаушы ортаға тампондарды п тасымалдайды.

10-15% гемолизденген қан (қой, жылқы, теңіз шошқасының, донорлардың) қосылған орта ең қолайлы табылады. Бірлескен флораны басып тастау үшін 0,04% калий теллуритін қосады. 24 сағаттан кейін теллуритті ортада дифтерия батерияларының колониялары өсіп шыға бастайды, олар теллурит гметалдықтеллуритті қалыптастыруының салдарынан қаратүске боялады. Колониялар қүрғақтау, ілмекпен оңай алынады. Гравис биотипінің колониялары аспидті-қаратүсті, диаметрі 1-1,5 мм, 48 сағаттан кейін жиектерінің иректеліп кетуінің, ал ортасының төмпешіктеніп, шетіне қарай сызықтар жүруіне қарап дәстүр гүлге (маргаритка) ұқсастырады. Клауберг II ортасында митис биотобының колониялары томпайған, гравис колонияларына қарағанда ұсақтау, шеттері тегіс болып келеді, 2- тәуліктің қарай шеттерінде төмпектер пайда болады. Интермедиус биотипінің колониялары сәл конус тәріздес,Домалақ, диаметрі 0,5-1мм, ортасы сұрлау-қара, ал беті түйіршіктелген болып келеді. Қайтасебу күдікті бірнеше колонияларды алады. Оның әр қайсысынан 10% сарысу қосылған қиғаш агарға, енділігін және цистиназасын анықтайтын орталарға себінді жасайды.

Бір тәуліктен кейін өсіп шыққан таза дақылдың морфологиялық, тинкториалдық қасиеттерін, иялық белсенділігін - цистиназа ферментін, уреаза жоқтығына, сахарозадан басқа глюкозаны, яы кейде крахмал мен декстринді ашыту қабілетін анықтау жүргізіледі. Аталып кеткен зерттеулер зсіне сүйене отырып күл қоздырғышын дифференцациялайды. Сонымен қатар патогенді күл қоздырғышын басқа шартты-патогенді түрлерінен ажырату үшін - Бучиннің хинозолды ортасына, модификацияланған Тинсдаль ортасына (цистинтеллурит-сарысу ортасы),қанды агарға, цистиназа өнімін анықтау үшін (Пизу сынамасы - «шаншу» түрінде өскен қоңыр аймақ) сарысулы ортаға, Гисс ортасына, қоздырғыштың токсигенділігін анықтау үшін тығыз қоректік (агар егі преципитация) орталарға сеуіп, таза дақылын боліп алу, метилен көгімен (Леффлер бойынша), абояу, Пизу, Закс сынамаларын қойып, ферменттік қасиеттерін анықтау, антибиотиқке сезімталдығын ау, ИФТ, токсигенділігін анықтау сияқты бірнеше әрекеттер жүргізуді қажет етеді. Түрішілік фикация тек эпидемиологиялық маңызы бар биоварды анықтау болып табылады.

Серологияылық әдіс. Қан сарысуында және бактериялық дақылдарда токсинді жедел анықтау үшін , РИА, ИФТ және молекулярлы-генетикалық әдіс - ПТР қолданылады.

Күл таяқшасының таза дақылының токсинін анықтау үшін, теңіз шошқасына газа дақылды енгізгенде, некроз ошағы анықгалады, тері астылық енгізгенде өлген жануарда бүйрек үсті безінің гипертрофиясы гипериемиясы анықталады.________________________________________________________________________________368

Емдеуі. Емдеудің негізгі әдісі иммундық терапия - дифтерияга қарсы антитоксиндік сарысуды же. енгізу. Дифтерияға қарсы жылқының антитоксиндік сарысуды жедел енгізу. Дифтерияға қарсы тазарть сұйық сарысуы қолданылады. Емдік мөлшері 10 000-120 000 АЕ. Ауру басталған соң 3 тәуліктен ке антитоксиндік сарысу еңгізілмейді. Күлге қарсы сарысудың ішінде адам ағзасына бөгде ақуыз болғандықтан анафилактикалық шокболуы мүмкін. Асқынуды болдырмас үшін сарысуды Безредкаәдісі бөлшектеп (2-3 қабылдау) енгізу қажет.

Көмей тарылған кезде асфиксияны болдырмас үшін интубация немесе трахеотомия жасалын

Дифтерияға қарсы адамның иммунды глобулині өндірілген. Сонымен қатар антибиотиктер (пенициллин, эритромицин немесе макролидтер және басқа бетта-лактамды антибиотиктер) е жүргізіледі.

Алдын алуы. Арнайы сақтандыруы АДС (адсорбцияланған дифтерия-сіреспе анатоксині),. (адсорбцияланған кокжөтел-дифтерия-сіреспе вакцинасы) препараттарын үш айлық жастан ба" балаларға егу болып табылады. АДС-анатоксині арқылы ревакцинация тек балалық шақта емес, соным қатар ересек адамдарда әр 10 жыл сайын жүргізіледі. Ауру адаммен қатынаста болған, антитокси иммунитетінің деңгейі төмен адамдарға дифтериялық анатоксин (АД) енгізеді. Айтылған препараттар. басқа, аллергияға сезімтал адамдарды иммунизациялау үшін қүрамында антиген мөлшері аз АКДС- АДС-М, АД-М анатоксиндерін қолданады, бірақ осы препараттардың иммуногендігі төмен болады.