14.2.2.4. Хеликобактериялар (Неlісоbасtеr туыстастығы)

Таксономиясы.

Бөлімі: Grасісulitеs

Түқымдастыгы: Саmруlоbасtеrіасеае

Туыстастыгы: Неlісоbасtеr

Түрі: Неlісоbасtеr руlоrі, Н. fеnnеllіае, Н. сіnаеdі, Н. mustеlае.

Кеміргіштер мен приматтардың асқазанының кілегей қабатынан бөлінеді. Көптеген ересек адамдардың асқазан кілегей қабығын мекендейді. Дамыған мемлекеттердің түрғындарының 80% кездеседі. Кейбір түрлері асқазанның және 12 елі ішектің ойық жараларын, созылмалы гастрит, асқазанның аденокарцинома мен лимфомасын тудырады (жиірек - Неlісоbасtеr руlоrі, сирек жағдайда - Неlісоbасtеr hеіlmаnnіі). Қоздырғышты алғаш рет 1893 жылы Г.Биззозеро адам мен жануарлардың асқазан кілегей қабатынан тапқан. Пішіні бойынша кампилобактериялар туыстастығына жататын бактерияларға үқсас, сондықтан алғашқы атаулары, кампилобактерия тәрізді мағынаны білдіретін, СLО деп аталатын (Саmруlоbасtеr -1іке-оrgаnіsmus). Қазіргі негізгі атауы грекше - hеlіоs - күн деген сөзбен байланысты. Хеликобактериялардың 8 түрі белгілі.

Морфологиясы, дақылды өсіру және ферменттік белсенділігі. Хеликобактериялар - үсақ, грам теріс бактериялар, иілген, S-тәрізді немесе сәл спираль пішінді. Қолайсыз жағдайда морфологиясын өзгертіп, коктәріздіге ауысуы мүмкін. Капсула түзбейді, қозғалғыш; бір полюсында 1-6 талшығы болуы мүмкін, микроаэрофилдер. Асқазанда паразитизм жағдайына бейімделу үшін көптеген хеликобактериялар патогенді факторлар жиынтығына ие (14.10 кесте).

Кесте 14.10

______________________________________________________________________________326

Хеликобактериоздардың таралу механизмі - фекалды-оралды, ластанған су және көккөністер арқь жұғады. Асқазанды тексеру және эндоскопия жүргізген кезде таралуы мүмкін (ятрогенді ауру).

Микробиологиялық диагностикасы. Бактериологиялық, серологиялық және генді-молекулал әдістер қолданады.

Емдеуі. Метронидазол, кларитромицин және т.б.

Арнайы алдын алуы. Жасалмаған.

14.2.3. Раstеurеllасеае түқымдастыгы

Раstеurеllасеае түқымдастығы қүрамына гемофилді бактериялар (Наеmоріlus туыстастығы) және пастерелла (Раstеurеllа туыстастығы) кіреді.

14.2.3.1. Гемофилді бактериялар

Наеmорhіlus туыстастығы бактерияларының аталуы қан және олардың туындылары өсу фактор ретінде қажеттігіне байланысты (грек сөзінен һаіта - қан, рһііоз - жақсы көру). Осы туыстастықтың көптеген микроорганизмдері қалыпты жағдайда адамның жоғары тыныс алу жолдарының шырышты қабатында орналасады. Соның ішінде адамға патогенділері кездеседі (30- сурет).

14.2.3.1.1. Наеmорhііlus іnfluеnzае (Афанасьев-Пфайффер таяқшасы)

Гемофилді таяқшаны алғаш рет 1891 жылы орыс бактериологы М.И. Афанасьев, 1892 жылы нем' бактериологы Р. Пфейффер түмаудан қаза болған адамдардан бөліп алған. Осыған байланысты қоздырғьг көп жылдар бойы грипп қоздырғышы деп саналып, туыстастығының аты да осы себепке байланысты «инфлюенца» таяқшасы деп аталып келген (ағылшын сөзінен түмау - «іnfluеnzа»).

Таксономиясы.

Тұқымдастыгы: Раstеurеllасеае.

Туыстастыгы: Наеmорhіlus.

Түрлері: Наеmорhіlus іnfluеnzае, Наеmорhіlus duсrеуі.

Морфологиясы және тинкториалдық қасиеттері. Гемофилдер плеоморфизмге ие: үсақ, грам тері сфералық, сопақша немесе таяқша тәрізді бактериялар. Гемофилді бактериялар қозғалмайды, спора түзбейді, пили немесе фимбриялары бар. Штамдарының бір бөлігі полисахаридті капсула түзеді. Капсула түзуі түрақты белгіге жатпайды, дегенменен оның анықталуы штамның вируленттік маркері болып табылады.

Дақылдандыру. Гемофилді бактериялар - факультативті анаэробтар, бірақ аэробты жағдайда жақс өседі. Барлық түрлері қоректік орта құрамында өсу факторлары ретінде қанды қажет етеді (X, V- факторлары). Себебі гемофилдер тыныс тізбегі ферменттерінің құрамына кіретін гемді және тотығу- тотықсыздану ферменттерінің кофакторлары болып келетін НАД (НАДФ) түзе алмайды.

Гемофилді таяқшаны өсіру үшін шоколадты агар қолданады - қоныр түстегі қанды агар (80° 15 минут қыздырған қанды агардан алады). Қыздырған кезінде гемолиз жүреді және эритроциттерден гемин және НАД болініп шығады. Наеmорhіlus іnfluеnzае S- және R-колониялар түзеді (S-R-диссоцияцияға ие). Гемофилді бактериялар «сателлит феноменімен» сипатталады, яғни осы бактериялар қанды агардағы альфа-гемолиз немесе НАД түзетін басқа бактериялар колонияларының айналасында жақсы өседі. Гемофилді бактериялар өздігімен гемолиз бермейді. Мысалы, қанды агарда S.аurеus тудырған гемолиз аймағында гемофилді бактериялардың ұсақ, айнала орналасқан колониялары анықталады. Капсулалы штаммдары шоколадты агарда М-колония (ылғалды, ақшыл, жарықта кемпірқосақша боялатын) немесе, диаметрі 3-4 мм болатын S-колония (жартьшай мөлдір, Грам әдісімен бояғанда капсуласы әлсіз анықгалатын

_____________________________________________________________________________327

есе байқалмайтын) түзеді. Капсуласыз штаммдары тығыз қөректік орталарда ақшыл-ақ түсті R-колония еті тегіс емес, кемпірқосақ бояуы жоқ) түзіп өседі.

Гемофилді бактериялардың идентификациясы өсу факторларының қажет-тілігіне және кейбір охимиялық тесттерге негізделген (14.11,-кесте).

Кесте 14.11.

Наеmорhіlus туыстастыгына жататын бактериялардың өсу факторларына қажеттілігі бойынша сипаттамасы

Түрлері	Өсу факторлаі	іынын кажеттілігі	Гемолиздеу қабілеті
	Х-фактор	V-фактор
Наеmорhіlus іnfluеnzае (соның ішінде Н. іnfluеnzае аеgурtіus)	+	+	-
Н. раrаіnfluеnzае	-	+	-
Н. duсrеуі	+	-	-
Н.hаеmоlуіtсus	+	+	+
Н. раrаhаеmоlуіtсus	-	+	+
Н.арhrорhіtus	-	-	-

Ферменттік белсенділігі. Гемофилді бактериялар-хемоорганотрофтар. Глюкозаны қышқылғадейін адыратады, нитратты нитритке дейін ауыстырады. Индол, уреаза, орнитиндекарбоксилазаны түзу қабілетіне байланысты Наеmорhіlus іnfluеnzае -ны 8 биологиялық варианттарға бөледі.

Антигендік қасиеті. Наеmорhіlus іnfluеnzае соматикалық О- және капсулалық полисахаридтік К-антигенге ие. К-антигені қүрылысы бойынша 6 серологиялық топқа (Питтмен, 1931ж.) бөлінеді (а, b, с, d, е, f)• Гемофилдердің капсулалық варианттарын «арнайы спецификалық сарысу» арқылы иммунды флюоресценция әдісі көмегімен және «капсуланың ісінуі» тесті арқылы анықтауға болады. Жоғары тыныс жолдарының қалыпты микрофлора өкілдеріне кіретін гемофилдердің капсуласы жоқ, оларды . етиптелмейтін» гемофилдер деп атайды

Патогенділік факторлары. Наеmорhіlus іnfluеnzае -ның негізгі вируленттілік факторы - капсуласы. Капсуласы бар гемофилдер (b типі) ауыр түрде өтетін инфекция тудырады. Гемофилді таяқшалар секреторлы аитиденелердің белсенділігін жоятын ІgА-протеазасын түзуі мүмкін. Гемофилдердің пилиі және IgА- протеазасы тыныс алу жолдарының эпителийіне микроорганизмнің жабысуын және көбеюін қамтамасыз ететін маңызды факторлар. Экзотоксин түзбейді. Сыртқы мембранасының ЛПС эндотоксин қызметін атқарады және адгезиялық және инвазиялық үрдістерге қатысады.

Резистенттілігі. Бактериялар қоршаған ортаға түрақсыз, адам ағзасынан тыс жерде жылдам жойылады. Дезинфекция ертінділеріне және қыздырғанға сезімтал. Дегенмен, бетта-лактамаза түзеді, сондықтан бетга-лактамды антибиотиктерге төзімді.

Эпидемиологиясы. Наеmорhіlus іnfluеnzае тек қана адамдарға патогенді. Инфекцияның көзі - ауру адам немесе бактерия тасымалдаушы. Капсуласыз варианттарының вируленттік қасиеті томен, қалыпты жағдайда балалардың жоғары тыныс алу жолдарының шырышты қабаттарында кездеседі (60-90%), ересектерде - (35%). Дегенмен, капсуласы бар b типті гемофилдерді симптомсыз тасымалдаушылардың • 2 %-нан бөлуге болады.

Таралу жолдары - ауа-тамшылы. Көбінесе жас балалар ауырады: пневмония, синуситтер, септицемия, менингитгер қоздырады. Сонымен қатар, иммунды тапшылыққа ие кәрі кісілер мен темекі шегетін адамдар ауырады.

Патогенезі және клиникалық көріністері. Жоғары тыныс алу жолдарына өтіп эпителийіне жабысады, соида көбейеді. Қанға өткен жағдайда, септикопиемия, септикалық артрит, эндокардит жзне іріңді менингит тудыруы мүмкін. b типті гемофилдері 5-7 жастағы балаларда жедел эпиглотит тудырады, сонын нәтижесінде тыныс жолдары тарылып асфиксияға әкеледі.____________________________________________________________________________328

Аурудың клиникалық белгілері зақымдану үрдісінің қандай ағзада орнала-сатынына байланысты Әсіресе гемофилдер тудырған менингиттің басқа бактериялар тудырған менингиттер клиникасынан айырмашылығы жоқ. Сондықтан, диагноз қою қоздырғышты бөліп алып, идентификациялауға негізделген

Іріңді гемофилді менингит оте күрделі асқынуларға: көздің көрмей қалуы, кереңдікке гидроцефалияға, жарыместілікке әкеледі. Әлемдік статистика мәліметтері бойынша гемофилді инфекциялар (менингит, сепсис, эпиглотит) балаларды дүрыс емдемегенде 90% өлімге әкеледі.

Иммунитеті. Алты айға дейін нәрестелерді анадан алынған иммунитет қамтамасыз етеді. Ауруды кейінгі иммунитет толығымен зерттелмеген. Дегенмен, 5-6 жастағы балалардың қан сарысуында b типті гемофилдердің капсуласына қарсы протективті антиденелер анықталады.

Микробиологиялық диагноз қою. Тексеруге мүрын-жүтқыншақ шырышы, қан, жүлын сүйықгығ алынады. Ірінді-қабыну үрдістері кезінде - ірің зерттеледі. Микроскопиялық әдіс толық мағлүмат бермег бірақ іріңді менингит кезінде жүлын сүйығынан жағындыны Грам әдісімен бояп зерттейді. Гемофил таяқшаларды басқа бактериялардан жедел ажырату үшін анти-b-антиденелердің комегі-мен жүргізілеті иммунды электрофорез, тоте иммунды флюоресценция немесе латекс-агглютинация реакциясы арқылы' типті гемофилдердің капсулалық антигені анықталады.

Бактериологиялық әдіспен таза дақылын бөліп алып идентификациялайды. Қолданатын арнайы қоректік орта - шоколадты немесе қанды агар. Наеmорhіlus іnfluеnzае -ны басқа грам теріс туыстастығ бактерияларынан X- және V-өсу факторларына тәуелділігі, қанды агардағы гемолиздің болмауы және бас да тесттер арқылы ажыратылады.

Емдеуі. Гемофилді таяқша тудырған инфекцияларды емдеуге бетта-лактамды антибиотиктер қолданады: цефалоспориндердің III- үрпағына жататын препаратгар (цефтриаксон, цефотаксин) және клавулан қышқылды амоксициллин немесе бисептол.

Алдын алуы. Әртүрлі вакциналар қолданылады. Олардың қүрамында міндетті түрде КРК-антиген (тазартылған капсулалық антиген) болу қажет. Дегенмен вакцина қолдану бактерия тасымалдаушылықтан қорғамайды.