14.3. Бордетеллалар

Бордетеллалар - адам және кейбір жануарлардың тыныс алу жолдарында орналасатын ұсақ, грам теріс бактериялар. Адамға патогенді түрлері Воrdеtеllа реrtussіs, Воrdеtеllа раrареrtussis.

14.3.1. Көкжөтел және паракөкжөтел қоздыргыштары

Кокжөтел - Воrdеtеllа реrtussіs қоздыратын, үстамалы спазматикалық жотелмен сипатталатын жүқпалы ауру. Көбінесе мектепке дейінгі балаларда жиі кездеседі. Ауру қоздырғышы 1900 жылы ауру адамның қағырынан табылды, ал 1906 жылы Борде мен О. Жангу көкжөтел қоздырғышының таза дақылын бөліп алып, негізгі қасиеттерін анықтаған.

Таксономиясы.

Туыстастыгы:. Воrdеtеllа.

Түлері: Воrdеtеllа реrtussіs, Воrdеtеllа paraреrtussіs.

Морфологиясы мен тинкториалдық қасиеттері. Воrdеtеllа реrtussіs - ұсақ, сопақша, грам теріс ұшы жұмырланған таяқшалар (коккобактериялар). Спорасы, талшығы жоқ, микрокапсулатүзеді. Толуон көгімен бояғанда бордетеллалар құрамында метахромазиялық боялатын, биполярлы орналасқан дәндер (липоидтар) анықталады. Кейбір түрлері (В. brоnсhіоsерtіса, В. аvіum, В. hіnrіі, В. trеmаtum) 37°С температурада қозғалғыштыққа ие болады.

Дақылдандыру. Воrdеtеllа реrtussіs - облигатты аэроб, өсу үшін қолайлы температурада - 37°С, р^т - 7,2, 3-7 тәулікте өседі; қоректік орталарға өте талғамды, қоректік орталар құрамында міндетті түрде сорбенттер болу қажет (қан, белсенділігі жоғары көмір, альбумин), себебі бүл бактериялар метаболизм нәтижесінде қанықпаған май қышқылдарын, Н₂0₂ метал иондарын, коллоидты күкірт, сульфиттер бөлігі өздерінің өсуіне кедергі жасайды. Борде-Жангу (қан қосылған картоп-глицеринді агар) ортасында өседі, онда олар қара түсті сынап тамшылары тәрізді, шамалы гемолиз беретін колониялар түзеді, және казеинді- көмірлі агарда сұр крем түсіне ұқсас колониялар түзеді. Бордетеллалардың басқа түрлері (Вогсіеіеіі рагарегіиззіз, Воrdеtеllа brоnсhіоsерtіса, Воrdеtеllа аvіum) қарапайым қоректік орталарда осе алады, 24-48 сағат инкубациялаудан кёйін көзге көрінетін колониялар түзеді.

Бордетеллалар R-S-трансформациясымен сипатталады. Аурудан алғаш бөлінген дақыл - 8-пішінді, вирулентті, токсин түзетін (ІУ-фазада) қасиеттерге ие. Қоректік орталарда көп пассаж (бірнеше рет сепкенде) жасау нәтижесінде бордетеллалар авирулентті R-пішіндіге (ІІ-фазадан) өтеді, Осы жағдайда аралық кезеңдерден өтеді (II және III фазалар).

Ферменттік белсенділігі. Воrdеtеllа реrtussіs биохимиялық инертті немесе белсенділігі жоқ(14.12.- кесте).

________________________________________________________________________________331

ІСесте 14.12.

Бордетелла түрлерінің дифференциациясы

Белгілері	Микроорганизмдердін түрлері
	В. реrtussіs	В. paraреrtussіs	В. brоnсhіоsерtіса	В. аvіum
Козғалғыштығы	-	-	+	+
Борде-Жангу ортада өсу уақыты, (тәулік)	3-6	2-3	1-2	1-2
ЕПА-да өсуі	-	+	+	+
Пигмент тузуі	-	+	-	-/+
Биохимиялык белсенділігі: Урезаға тест Оксидазаға тест		+
Нитраттың нитритке	+	-	+	+
тотыксыздануы Каталазаға тест	+	+	+ +
				+
Патогенді факторлары: Пертуссис-токсин Жасушадан тыс	+ '	-	-	-
аденилатциклаза	+	+	+	-
Трахеялық цитотоксин	+	+	+	+

Антигендік қасиеті. Бордетеллалар термостабильді туыстастық арнайылыгы бар О-антигенге ие, олар тек S-пішінді түрлеріне тән. Бордетеллалардың беткейлік термолабилді 14 капсулалық антигендері ықгалған. Воrdеtеllа реrtussіs міндетті түрде 1-6 факторларға ие, оның ішінде 2,3,4,5,6 факторлары әр іі күрамдаста болады. Сонымен қатар барлық бордетеллаларға тән жалпы 7-факторы белгілі. Олардың песімді тәуелділігіне қарай Воrdеtеllа реrtussіs -тің серологиялық варианттарын ажыратады. 14-фактор Воrdеtеllа paraреrtussіs -ке, ал 12-фактор - Воrdеtеllа brоnсhіоsерtіса -ға ғана тән. Бордетеллалардың К- антигендері агглютинациялық реакция арқылы анықталады, соған байланысты оларды агглютиногендер аныатайды. Бүл реакция эпидемиологиялық маркерлерін анықтау мақсатында жүргізіледі. Авирулентті -пішінді бордетеллалардың капсуласы жойылғанда, олар иммунды К-сарысуларымен агглютинациялан- іы. Вируленттік қасиеті бар, гемолиз тудыратын және токсин түзу қасиеттерінің жойылуы екі механизм рқылы іске асады: 1. Фенотиптік (модификациялық) өзгеріс Воrdеtеllа реrtussіs -тің қолайсыз жағдайда всуі нәтижесінде пайда болады (25 - 28° С температурада немесе МgS0₄ бар жағдайда өсуі). 2. Генотиптік езгерістер (мутациялар) нәтижесінде адамның ағзасынан тыс орналасқан жағдайда жаңа авируленттік қоздырғыштың фазалары пайда болады (II, III, IV фазалары).

Патогенділік факторлары. ВогсіеіеІІа регіиззіз қызба тудыратын эндотоксин, антифагоцитарлық белсенділікке ие және лимфоцитозды күшейтетін ақуызды токсин (пертуссис-токсин), тамырдың іөткізгішгігін жоғарылататын, гистамин-сенсибилизациялық әсер ететін, эпителиалды жасушалардың жойылуын тудыратын агрессиялық ферменттерді бөледі: 1. Филаментозды гемагглютинин - тыныс алу жшіы эпителиінің жасуша мембранасының гликолипидімен және басқа полиморфты-ядролық лейкоциттің беткейлі гликопротеинді рецепторымен байланысып, фагоцитозды тудырады. 2. Көкжөтелдік токсин (пертуссис токсин) - пертуссиннің 1-ші суббірлігі фагоциттердің белсенділігі және моноциттердің көшуін басады. Пертуссиннің 2-ші суббірлігі - тыныс жолдарының беткейлі жасушаларымен байланысады. ертусиннің 3-ші суббірлігі - фагоциттердің беткейлі ганглиозидтерімен байланысады. 3. Пили және пертактин - тыныс алу жолдарының жыпылық эпителиіне жабысуын (адгезия) қамтамасыз етеді. 4. Аденилатциклаза - фагоциттердің киллинг-белсенділігін және моноциттердің көшуін басады. 5. Дерма- тонекротоксин - теріні зақымдайды және зертханалық жануарларға леталды фактор болып келеді. 6. Кеңір-_________________________________________________________________________________332

6. Кеңірдектік цитотоксин - тыныс жолдарының кірпікшелі жасушаларын бұзатын пептидогликанның бөлшег интерлейкин-1 іске асырылуын күшейтеді (қызба). 7. Эндотоксин (липополисахарид) - комплеме белсендіреді және цитокиннің бөлінуін күшейтеді.

Бактериялардың адгезиясына гемагглютинин, сыртқы мембрананың ақуызы және пили қатысады.

Резистенттілігі. Көкжөтел қоздыргышы қоршаган ортаға өте төзімсіз. В. регіиззіз суыққа сезімтал, кепкен қақырықта бірнеше сағатта өледі. Ультракүлгін сәулелерге, дезинфекциялық ертінділерге және жоғары температураға сезімтал. 50 - 55°С қыздырғанда оларды 10-30 мин өлтіреді

Эпидемиологиясы. В. реrtussіs дақылын ақ тышқандарға интраназалды (мүрын қуысы арқылы енгізгенде пневмония дамиды. Көкжөтел және паракөкжотел - антропонозды аурулар; инфекция көзі ауру адам (әсіресе аурудың басында қауіпті) және тасымалдаушылар. Инфекция ауа-тамшылы жол арқылы жүғады. Ауру барлық жерде кездеседі. Аурумен мектепке дейінгі балалар жиі ауырады. Әсіресе көкжөтел емшектегі балалар сезімтал болып келеді, олар үшін ол өте қауіпті. Аурумен қыста және күзде жиі ауырады.

Паракөкжөтел сирек кездеседі, көкжөтелмен салыстырғанда клиникасы жеңіл өтеді.

Патогенезі. Инфекцияның ену қақпасы жоғарғы тыныс жолдары, онда катаралдық қабыну дамиды. Тыныс жолдарының рецепторларын токсинмен түрақты түрде тітіркендіру нәтижесінде жөтел пайда болады, әрі қарай тыныс алу орталығында қозу ошағы пайда болады және бейспецификалық себептермен де жөтелдің үстамалары тууы мүмкін. Жөтел үстамасының пайда болуы Вогсіеіеііа регіиззіз токсинінің ағзаны сенсибилизациялау маңыздылығымен байланысты.

Клиникалық көріністері. Жасырын кезеңі 2-14 күн. Науқастану дене қызуының аздап көтерілуімен, шамалы жөтелумен, риниттік белгілермен (түмау) көрінеді. Осыдан кейін спазмалық жөтел пайда болып, қақырық бөлінумен аяқталады. Мүндай жөтел үстамалары тәулігіне 5-тен 50-ге дейін болуы мүмкін. Науқастың жөтелі «қораздың шақыру дауысына» ұқсас (французша "coqueluche"). Ауру 2 айға дейін созылады. Көкжотелдің жеңіл, орташа ауыр және ауыр түрлерін ажыратады.

Иммунитеті. Ауырғаннан кейінгі иммунитет түрақты, өмір бойы сақталады. Маңызды рөлді секреторлы А иммундыглобулин атқарады. Иммунитеті тек түрарнайы, сондықтан пайда болған антиденелер көкжөтел қоздырғышына ғана қарсы әсер етеді, басқа (Воrdеtеllа paraреrtussіs, Воrdеtеllа brоnсhіоsерtіса) бордетеллалар түрлерінен қорғамайды.

Микробиологиялық диагноз қою. Зерттелетін материал - жоғарғы тыныс алу жолдарыны; шырышы. Зерттеу материалын екі жолмен алады: тампонды және жөтел пластинкасы әдістері. Екі түрлі тампонды қолданады: қүрғақ және ылғалданған. Қүрғақ тампонмен алған материалды тығыз қоректі ортаға жедел себеді, ал ылғалданған тампонмен алғанда зертханаға себуге 2-4 сағатта жеткізу керек.- Диагноз қоюдың негізгі әдісі - бактерологиялық. Бұл әдіс бойынша тығыз қоректік орталарға - әлсіз гемоли аймағы бар, ұсақ, күмбез тәрізді тегіс колониялар өсетін Борде-Жангу ортасына (картоп-глицеринді қанды; агар); сүтті - қанды агарға; үсақ сұр-крем түсті колониялар өсетін казеинді-көмірлі агарға (ККА - КУА)« себеді. Таза дақылды морфологиялық, дақылдықжәне антигендік қасиеті бойынша идентификациялайды.

Зерттеудің бірінші куні. Тамопмен алынған материалдарды бір-екі Петри табақшаларына (Борде- Жангу ортасы немесе ККА және алдын-ала пенициллин-мен немесе бициллинмен қосалқы микрофлорасын басқанортасы бар) себеді. Себілген орталарды температурасы 37°С 72 сағат инкубациялайды.

Зерттеудің төртінші күні. Табақшаларды күмәнді колонияларғазерттейді. Қоректік ортада күмәнді колонияларды байқағанда қиғаш казеинді-көміірлі агарға седеді. Колониялардан жағынды дайындап, Грам әдісімен бояп, микроскопта қарайды. Заттық шыныда агглютинация реакциясын адсорбцияланбаған арнайы түрлік сары сумен қояды. Көкжөтел және паракөкжөтел қоздырғыштарын дифференциациялау үшін уреазаға сынама, қиғаш ЕПА егеді, жартылайтығыз ортаға сеуіп қозғалғаштығын анықтайды және Симмонс ортасына себеді.

Зерттеудің бесінші-алтыншы күні. Идентификация нәтижелерін талдайды. Көкжөтел микробының сероварын анықтайды. Қорытынды жауап береді.

Бактериялардың идентификациясы үшін флюрохроммен таңбаланған Воrdеtеllа реrtussіs пен Воrdеtеllа paraреrtussіs -ке қарсы антиденелерді қолдана отырып ИФР-ын (жедел диагностика) жүргізеді.________________________________________________________________________________333

спективтік диагиоз кою үшін серологиялық әдіс қолданылады: Вогсіеіеііа регіиззіз ^токсині мен лю-тиніне қарсы ІgС және ІgА анықтау (АР, КБР, ПГАР, ПТР).

Емдеуі. Көкжөтелдің ауыр жағдайында антибиотиктер (эритромицин, тетрациклин, левомицетин), гы гомологиялық иммунды глобулин тағайындалады. Салқын таза ауа, антигистаминді препараттар иады.

Алдын алуы. Көкжөтелге қарсы арнайы сақтандыру үшін адсорбцияланған көкжөтелді-дифтериялы- пе вакцинасын (АКДС) қолданады. Балаларға 3 айдан бастап енгізіледі. 1 жасқа дейінгі балаларға е ауру адаммен қатынаста болғандарға адамның қалыпты иммунды глобулинін енгізеді. АКДС-М ы: 1 фазадан түратын В.реЛиззіз-тің өлі дақылы, көкжөтел токсині, агглютиногені, капсулалы антиген, -риялық және сіреспелік анатоксин.

Қазіргі уақытта қүрамында тазартылған көкжөтел бордетеллаларының антигендері орналасқан - аментті гемагглютинин, пертактин, агглютиноген немесе пертуссис-анатоксині бар суббірлік чналар қолданылады (ацеллюларлы, субкорпускулярлы).