14.4.3.1.3. Ботулизм клостридиясы (Сlostridium botulinum)

Ботулизм - ағзаның улануымен, тікелей ОЖЖ зақымдалуымен сипатталатын жұқпалы Науқастану тағам кұрамында Сlostridium botulinum -ның улы токсині бар болғанда пайда бол С.botulinum - ды алғаш рет 1896 ж. Э. Ван - Эрменгем мәйіттің ағзасындағы пайдаланылған шұжь тапқан (лат. botulus - колбаса, шұжық), желінген тағам өлімге әкелген.

Таксономиясы.

Түқымдастыгы: Васіllасеае

Туыстастыгы: Сlostridium

Түрі: СІ.botulinum

Морфологиясы. Грам оң таяқшалар, спора түзеді, перитрихтары бар. Субтерминальды спо^- бар таяқшаның тұрі тенис ракеткасына ұқсайды. Ботулизм таяқшасының физиологиялық ерекшелі

1. Облигатты анаэроб

2. Сапрофит.

Дақылдандандыру. СІ.botulinum - қатаң анаэроб. Өсу үшін қолайлы температура 28°-37°С, ор рН 7,2-7,4 болуы қажет. Қанды агарда майда мөлдір, гемолизбен қоршалған колониялар түзеді. бағаналы қант агарында ұлпа немесе жасымық дәндері түрінде өседі. Алдын ала сұйық қоректік ортал" 15-20 мин қайнатып, жылдам салқындатып тексеретін материалды сепкенде жақсы оседі (Китт-Таро казеин, ет немесе балық гидролизатынан дайындаған сорпа).

Ферменттік белсенділігі. СІ.botulinum қанттық және протеолитикалық ферменттерге өте Биохимиялық белсенділігі бойынша 4 топқа бөледі:

1. топтың клостридиялары - протеолитикалық қасиеті басым, желатин және эскулинді гидролизде" глюкоза мен мальтозаны ыдыратады, жүмыртқалық агарда липазалық белсенділік көрсетеді.

2. топтың клостридиялары - қантты ыдырату қасиетіне ие, протеолитикалық қасиеті жоқ.

3. топтың клостридиялары - липазалық қасиеті бар және желатинді гидролиздейді.

4. топтың клостридиялары - желатинді гидролиздейді, қантты ыдырату және липазалық белсенд' жоқ, сондықтан бұлар жеке түрге бөлінген – Сlostridium argentiense

5. СІ.botulinum -ның барлық типтері желатиназа, лецитиназа және Н₂S өндіреді. Қантты ыдыр белсенділігі жоғары. А, В, Е, Ғ типтері глюкоза, левулеза, фруктоза, мальтоза және сахарозаны, С және типтері - глюкоза және мальтозаны ыдыратады; О типі көмірсуларды ыдыратпайды. СІ.botulinum -нің^: және В типтері жоғары протеолитикалық қасиетке ие, ұйып қалған жұмыртқа ақуызын ыдырат желатинді гидролиздейді.

Антигендік қасиеті. Қоздырғыштың идентификациясын жүргізу үшін ең маңыздысы - СІ.botulinum нің әкзотоксин түзуі. Экзотоксиннің антигендік спецификалылығы бойынша ботулизм қоздырғышын серологиялық варианттарын ажыратады: - А, В, С_І(б), С_Щв) Э, Е, Ғ, О. Ең көп таралған сероварлары: А, В, Е.

Патогенділік факторлары. СІ.botulinum патогенділік факторы - нейротоксиндік және гемаглютинациялаушы әсер ететін термостабильді экзотоксин. Барлық биологиялық улардың арасы С. Ьоііііпит экзотоксині ең күшті у. Экзо-токсиннің 0,3 мкг молшері адамды өлтіреді (токсиннің Іг-н 10^{12 с}' адамға ОЬМ). Ботулизм экзотоксині нейротоксикалық, геммагглютинациялық әсер етеді. 0 ерекшеліктері - жоғары температураға (100°С 10-15 минут шыдайды), қышқылды рН, NаСІ жоға концетрацияларына, ас қорыту ферменттеріне төзімді.

Резистенттілігі. С.ЬоШІіпит ұзақ уақыт топырақта сақталады, оның споралары физикалық химиялық әсерлерге төзімді (қайнатқанда 3-5 сағат шыдайды).

Эпидемиологиясы. Ботулизм қоздырғышы табиғатта кең таралған. Табиғи иесінде ботул қоздырғышының вегетативті түрлерінің орналасатын жері -жануарлар, балықтар, шаянтәрізділердің і Ботулизм қоздырғыштарының споралары мен вегетативті түрлерінің табиғи тіршілік ету ортасы - топы су.

_______________________________________________________________________________________359

опырақта С.botulinum спора түрінде үзақ уақыт сақталады және көбейе алады. Сондықтан ботулизмді сапронозды аурулар қатарына жатқызады. Топырақ арқылы ботулизм таяқшасы тағамға түсіп, экзотоксин бөледі. Инфекцияның таралу жолы - тағамдық. Инфекция таралуына консервілер (саңы- қ, жеміс-жидек, ет, балық консервілері) жиі себепкер болады. Адамнан адамға ауру берілмейді. Патоғенезі. Ботулизмнің берілу факторлары: тамақ өнімдері, үйде жасалынған консервілер жиі себепкер болады. Адамнан адамға ауру берілмейді.

Патогенезі. Ботулизмнің берілу факторлары яның берілу жолы: тамақ арқылы (алиментарлы жол). Ботулизм патоғенезінің ерекшеліктері: • Инкубациялык кезеңі өте қысқа (сағаттар) астан улану. Қарқынды дамитын жалпы улану қүбылысы. Бульбарлы жүйке орталықтарының зақымдалуы. Сал болудың дамуы.

Ботулизм кезіндегі қысқа инкубациялық кезең себебі - тамақ өнімдерінде жинақталатын өте күшті эгзогенді нейротоксиннің ағзаға әсер етуі. Басқа АУ (астан улану) қоздыратын экзотоксиндерінен ботулизм оксинінің ерекшелігі - өте күшті нейротропты және әлсіз энтеротропты әсері. Ботулотоксиннің әсер механизмі: ацетилхолин бөлінуінің Са-тәуелді ингибиторы болып табылады, нерв-бүлшықеттік синапстар арқылы импульстің берілуін тежейді, соның салдарынан бүлшықеттің сал болуы дамиды. Ботулизм токсині тағаммен бірге ас қорыту жолдарына түседі. Ас қорыту ферменттеріне түрақты токсин ішек қабырғалары арқылы сіңіріліп қанга таралады, үзақ уақыт токсинемия тудырады. Токсин ; жасушалары м е н байланысып, жүйке-бұлшықет синапстары арқылы импульстің берілуіне тосқауылды. Нәтижесінде көмей, кеңірдек, тыныс алу бүлшық еттерінің сал болуын туғызып, жүту, дем алу, шығару фазаларына, көздің көру қабілетіне кедергі жасайды. Клиникалық көріністері. Инкубациялық кезеңі 6-24 сағаттан 2-6 тәулікке дейін созылуы мүмкін. эациялық кезең аз болған сайын, ауру ағымы ауырлайды. Ботулизмнің ерте клиникалық белгілері: лодацияның бүзылуы, көзге қосарланып көріну, қарашықтың үлғаюы, жүтудың бүзылуы, афония. Ауру жедел басталады, бірақ дене қызбасы қалыпта болады. Ботулизмнің әр түрлі клиникалық белгілері болуы мүмкін - асқазан-ішек жол ының зақымданулары, көз көрудің немесе тыныс алу қызметінің бүзылуы. Бірінші жағдайда - ауыз қуысының қүрғауы, қүсу, лоқсу, жүрек айнуы, диареямен басталады. Екінші жағдайда - көздің көру бүзылысымен (науқас көзінің алдында "тұман" тұрған сияқты деп айтуы мүмкін), арланып көрінуімен (диплопия) сипатталады. Көмей бұлшық етінің сал болуы нәтижесінде аурудың дауысы қарлығып, дауысы шықпай қалады. Тыныс алу жүйесінің сал болуынан науқас қайтыс болуы кін. Ауру жедел пневмониямен, токсикалық миокардитпен, сепсиспен асқынады. Ботулизм кезінде лдіжағдай 15-30% қүрайды. Иммунитеті. Типоспецификалық антитоксикалық, кернеулілігі толық зерттелмеген. Инфекциядан ңиммунитет қалыптаспайды, себебі ботулотоксиннің улық дозасы бірнеше мәрте иммуногенді дозадан мен. Ауру барысында түзілген антиденелер белгілі бір серологиялық варианттарға қарсы бағытгалған.

Микробиологиялық диагноз қою. Ботулизмге зертханалық диагноз қоюдың принципі - ;здырғышты немесе токсинін табу. Негізгі әдістері: бактериологиялық және биологиялық сынақ. елетін заттар: ас қапдықтары, қан, құсық массасы мен шайынды сулар.

Зерттеу затын себу беті вазелин майымен жабылған сұйық орта құйылған 4 пробиркада жүргізіледі: і пробирка 20 минут 60°С-та жылытылған ортада 28°С-та инкубациялайды, қалған екі пробирканы 0°С- та жылытлған ортада 20 минкут 35-37°С-та иикубациялайды. 48 сағатган соң 35-37°С-та инкуба- танған себінділерді ботулизмнің А және В типтерінің токсиндерінің барыжоғына зерттеулер жүргізеді. 8°С-та есірілген себінділерді прототоксинді белсендіру үшін алдын ала протеолитикалық ферменттермен өңдеп алады.

Ботулотоксиннің типін тауып ажырату үшін қолданылатын реакция: антитоксикалық типтік сары- суларды қолдану арқылы тышқандарға бейтараптау реакциясын қою. Зерттеу затында токсиннің бір типінің бар екендігін растайды (сынама нәтижесінде зерттелетін заттан алынған токсинді сәйкес келген типтік антитоксикалық сарысу бейтараптаған аралас зат енгізілген тышқаннан басқа тышқандар өліп қалады)._____________________________________________________________________________________360

Ботулизмге диагноз қоюдың критерийлері:

Клиникалық көріністерімен қатар науқас ағзасында (қанда, құсық массасында, асқазанның шай суларында) ботулиндік токсинді анықтау «ботулизм» диагнозын қоюға мүмкіндік береді.

Науқастан немесе мәйітген және күдікті тағамдардан алынған затгарда ботулиндіктоксинніңтаб «ботулизм» диагнозын растайды.

Патологиялық заттар мен тағамдық заттардан С.botulinum табылып, идентификациялануы диагн нақтылайтын белгі болып табылады.

Емдеуі. Ботулизмнің арнайы емі: А, В, Е токсиндеріне әсер ететін ботулинге қарсы сарысуларне гомологиялы иммундыглобулин.

Алдын алуы. Ботулизмнің алдын алу шарасы - үй жағдайында консервілер және тағамдар дайы технологиясын дүрыс сақтау. Ботулизмнің жүғу көзі болған тағамдар жеген, бірақ әлі ауырмаған адамдар жедел профилактикасы үшін қолданылатын препарат: А, В, Е ботулинтоксиндеріне қарсы моновале сарысулардың қоспасы. Ботулизмнің арнайы белсенді алдын алу үшін қоданылатын препарат Трианатоксин. Қүрамында А, В, Е, ботулиндік анатоксиндері бар және Тетраанатоксин. Қүрамына А,В ботулиндік анатоксиндері және сіреспе анатоксині кіреді. Жедел алдын алу - ботулизмге қарсы сар көмегімен іске асырылады.