11. Г. Исхакый – татар реалистик әдәбиятына нигез салучы. “Реалистик әдәбият” төшенчәсе.

Г. Исхакый — татар реалистик әдәбиятының күренекле әдибе. Ул проза һәм драматургия төрендә актив эшли, яңа реалистик татар әдәбиятына нигез сала. Аның иҗаты татар әдәбияты­ның алтын чорына — реализм, реализм-романтизм дәверенә туры килә. Ул үз әсәрләрендә мәгърифәтче язучылар М. Акъ­егет, 3. Бигиев, Ш. Мөхәммәдев, Ф. Кәрими, 3. Нади, Р. Фәхрет­дин традицияләрен дәвам иттерә. Шул ук вакытта XX йөз башында бөтен бер буын әдипләр — Ф. Әмирхан, Г. Ибраһимов, Ш. Камал, Г. Камал, Г. Коләхмәтов, Г. Тукай, С. Рәмиев, Дәрдемәнд, М. Гафури һ. б. иҗатына йогынты ясый. Г. Исхакый милли проза һәм драматургиянең реалистик юнәлеше ба­шында тора. Аның иҗатының төп үзәген милләт темасы тәшкил итә, әдәби әсәрләрендәге башка мәсьәләләр дә шушы яссылыкта яктыртыла һәм хәл ителә.

Әдәби иҗаты, ил, дөнья күләмендәге иҗтимагый-сәяси һәм тарихи вакыйгаларга, гомер юлындагы кискен борылыш­ларга нигезләнеп, зур ике дәвергә — XX гасыр башы һәм мөһаҗирлек дәверләренә бүленә. Г. Исхакыйның беренче дәвер иҗатын үз эчендә ваграк чорларга аерып карарга мөмкин. Һәр чорда әдипнең дөньяга карашы, җәмгыятьтәге үзгәреш­ләргә мөнәсәбәте, әдәби-эстетик зәвыгы, сәнгатьчә фикерләве, әсәрләренең идея юнәлеше, язу стиле үзгәреп тора. Әмма ул татар милләтенең инкыйразын булдырмау, аның бөтенлеген саклау, икътисади-матди хәлен яхшырту, мәдәниятен, мәга­рифен күтәрү, үз дәүләтен төзү идеясенә һәрвакыт тугрылык саклый.

Мәгърифәтчелек чоры (1897-1904) Чистай һәм Ка­зан шәһәренең «Күл буе» мәдрәсәләрен­дә белем ала. Әмир-ханов мәдрәсәсендә хәлфәлек итә. 1898— 1902 елларда Казан Татар укытучылар мәктәбендә укый.

Оренбургның «Хөсәения» мәдрәсәсен­дә укыта башлый, әмма тәнкыйди ка­рашлы җәдитче Ис-хакыйны аннан ки­тәргә мәҗбүр итә­ләр. Ул, туган авы­лына кайтып, мул­ла була. 1904 елда Казанга килә.

Бу чорда Г. Исхакый — мәгърифәтче, җәдитче.

Матбугат битлә­рендә басылып чык­кан беренче әсәре — «Тәгаллемдә сәга­дәт» хикәясе. «Кә­ләпүшче кыз» аны талантлы язучы бу­ларак таныта.

Ул хикәя, повесть, роман, комедия, дра­ма жанрларында эшли. Әсәрләрендә

кеше яшәешен тас­вирлауның мәгъри­фәтчелек реализмы принципларына, алымнарына мөрә­җәгать итә. Саф, әх­лаклы, тәрбияле һәм гыйлемле ка­мил кеше тәрбияләү идеясен үткәрә.

Төп тема һәм мәсьәләләр: уку, гыйлем, тәрбия, шә­хес иреге, хатын-кыз азатлыгы, күп­хатынлылык һ. б. Аларны милләт яз­мышы мәсьәләсе бе­лән бәйләп яктырта («Өч хатын берлән тормыш», «Бай углы», «Ике гый­шык», «Ике йөз ел­дан соң инкыйраз» һ. б.).

«Бай углы» әсә­ренең жанры — по­весть, гәрчә аны ав­тор үзе роман дип атаса да. Төп герой Кәрим белән бәйле вакыйгалар үстере­леше төп сюжет сы­зыгын билгели. По­вестьның конфлик­ты мораль-әхлакый яссылыкта туа. Сау,

таза һәм зирәк бу­лып туган Кәрим, начар тәрбия алу, белем ала алмау нә­тиҗәсендә, начар юлга кереп китә һәм гомерен фаҗи­гале төстә тәмам­лый. Язучы Кәрим­гә ике төрле тирә­лекнең йогынты­сын күрсәтә. Аның беренче баскычы — гаилә тәрбиясе. Ба­ла кече яшьтән үк Сәхилә әбидән ял­ганчылыкка өйрәнә, әнисеннән һавалы­лык, дорфалык сый­фатын ала.

Фәхридән әләкче­лек, хәйләкәрлек, мәрхәмәтсезлек, бо­зыклык кебек яман гадәтләргә өйрәнә.

Икенче баскыч — мәктәп тәрбиясе. Ул Шәкый мәхдүм укытуы мисалында күрсәтелә.

Г. Исхакыйның геройларын ике тип­ка — уңай һәм тис­кәре геройларга бү­ләргә мөмкин. Кә­рим, әтисе Фатыйх, әнисе Сәгыйдә, кендек әбисе Сәхилә — гыйбрәтле язмыш­лы тискәре герой­лар.

Кәримнең хаты­ны Бәдрия, алар-ның уллары Риф­кать — авторның уңай идеалларын йөртүче геройлар. Повестьның конф­ликты Бәдрия һәм Рифкать файдасына чишелә.

Г. Исхакый әсәр­дә мәгърифәтчелек карашларын үткәрә. Ул, әдәпле, әхлаклы һәм белемле герой­ны тасвирлап, ка­мил кеше тәрбияләү турында уйлана, та­тар милләтенең яшәешен уңай якка үзгәртергә омтыла.

“Таңчы”лык дәвере (1905-1911). Казанга килгәч, инкыйлаби хәрәкәт­кә кушылып китә. Марксистик әдәбият белән таныша.

Г. Исхакый Берен­че рус инкыйлабын шатланып каршы ала. Эсерларның (со-циалист-революцио-нерлар) программа­сын яклый.

«Казан мөхбире», «Таң мәҗмугасы», «Хөррият исемле газеталарда эшли. Инкыйлаби-демо­кратик юнәлешле «Таң йолдызы» га­зетасын чыгара баш­лый. Ул ябылгач, «Тавыш»та эшли.

1906 ел ахырында Казанда кулга алы­на һәм ике ай Чистай төрмәсендә уты­ра. 1907 елның ок­тябрендә, яңадан кулга алынып, өч елга Архангель гу­бернасына сөргенгә җибәрелә. Төркиягә качып китә. 1912 елда аннан кайтып, Петербургта йөргәндә, аны тоталар һәм төрмәгә ябалар. Аның бу чорда 18 тапкыр кулга алы­нуы билгеле.

Дөньяга карашы ягыннан ул — «таң­чы», эсер.

Исхакый хикәя, повесть, роман, тарихи-инкыйлаби дра­ма, комедия жанр­ларында эшли. Дра­матургиянең фор­масын төрләндереп, фаҗига жанрында эш башлап җибәрә.

Әдип бу чорда иҗ-тимагый-социаль, сыйнфый көрәш, милли азатлык мәсьәләләренә басым ясый. Шул идеяләр­не үз әсәрләрендә үткәрә.

Геройларын иҗ­тимагый тирәлектә тасвирлый, сыйнфый-социаль принциптан чыгып сурәт­ли. Реалистик юнә­лешнең яңа фор­масын — тәнкыйди (социаль) реализм­ны үзләштерә. «Зин­дан», «Алдым-бир­дем», «Тартышу»,

«Теләнче кызы» ке­бек әсәрләре тән­кыйди реализмның үрнәкләре булып то­ралар.

Яңа сыйфатлар да барлыкка килә. Әсәрләренә «гади кеше», «кечкенә ке­ше »нең тормышы, яшәү фәлсәфәсе ки­леп керә. Геройның эчке дөньясына, ки­черешләренә игътибар арта, әдип пси-хологизм остасы бу­ларак таныла. «Ка-луш», «Фамилия сә­гадәте» циклы, «Сөн­нәтче бабай», «Тор­мышмы бу?» әсәр­ләрендә әлеге боры­лыш күзәтелә.

«Алдым-бирдем» пьесасы көндәлек тормыш вакыйгала­рын сурәтли һәм жанр сыйфатлары белән драмага туры килә. Аның кон­фликты «аталар һәм балалар» тартышы рәвешендә гәүдәлән­гән иске тормыш бе­лән яңа тормыш кар­шылыгына корыл­ган. Пьесада нигездә

хатын-кыз (феми-нистик) мәсьәләләре күтәрелә:

— хатын-кыз азат­лыгы;

— никах иреге;

— хатын-кызның гаиләдәге урыны;

— ир-ат белән ти­гезлеге һ. б.

Алар «аталар»ның байлык, мал туплау кебек омты­лышлары белән үре­леп тасвирлана.

Яшьләрнең — Га­лия һәм Ибраһим­ның — теләкләрен уртаклашкан Са­дыйк абзый татар тормышын яңарту өчен көрәшә. Нәкъ алар (эпизодик төстә генә булса да) өстәмә табыш, акча, товар мөнәсәбәтләре ту­рыңда сөйләшәләр.

Тартышта яңа тор­мыш җиңеп чыга. «Аталар» төркеме вәкилләре Әхмәди бай, Гарифә бикә, аның карендәшләре милли чынбарлык­ның яңарышын ка­бул итәргә мәҗбүр булалар.

10нчы еллар (миләтчелек)дәвере (1912-1918). 1913 елның ап­рель аенда, Романовлар династия­сенең 300 еллык юбилее уңае белән, Г. Исхакый сөрген­нән азат ителә. Ка­занда яшәргә рөхсәт булмагач, ул Петер­бургка китә һәм ан­да «Ил» газетасын чыгара башлый. Ан­да милли мәсьәлә­ләргә, инкыйлаби-демократик идея­ләргә зур урын бирелә. Мәскәүдә аның урынына «Сүз» (1915—1916), ул ябылгач, «Без­нең ил» (1916— 1917) газеталарын нәшер итә. 1917 ел­гы Февраль инкый­лабыннан соң көчә­еп киткән, төрки-татар милли азат­лык хәрәкәтенең үзәгендә кайный.

Әдип бу елларда сыйнфый көрәш идеясен вакытлыча икенче планга кал­дыра. Социаль кар­шылыкларга карамыйча, барлык сый-ныф-катлауларны берләштереп, татар милләтен саклау, аның икътисади хә­лен яхшырту, мәдә­ниятен күтәрү, дәү­ләтчелеген торгызу идеясен үткәрә.

Г. Исхакый ин-кыйлаби-демокра-тик карашларында калса да, «бердәм агым» теориясенең идеяләрен уртакла­ша.

Әдип хикәя, по­весть, роман, психо­логик драма, траге­дия жанрларында яратып эшли. Пу­блицистик, иҗтима-гый-сәяси, мәдәни эшчәнлеге активла­шу сәбәпле, әдәби иҗаты күпмедер дәрәҗәдә сүлпәнәя. Тарихи тема, хатын-кыз, милләткә хез­мәт итү, халыкчы­лык, катнаш никах, гаилә, мәхәббәт мәсь­әләләре яктырты­ла («Мулла бабай», «Зөләйха», «Мөгал­лимә», «Ул икеләнә иде», «Остазбикә»,«Ул әле өйләнмәгән иде» һ. б.)

Г. Исхакыйның «Зөләйха» пьесасы XX гасыр башы милли драматургия­сендә сирәк очрый торган фаҗига жан­рында язылган. XIX гасыр урталарында­гы татарларны көч­ләп чукындыру ва­кыйгаларын, рус дәүләтенең милли-колониаль изү сәя­сәтен тасвирлый.

Пьесада татар халкының яшәеше, язмышы белән бәй­ле зур иҗтимагый-милли мәгънәгә ия булган, чишелә ал­маслык трагик кон­фликт ята. Үз хал­кына, ислам диненә җаны-тәне белән бирелгән Зөләйха берүзе патша хаки­миятенә, аның чи­новникларына, жан­дармериясенә, хрис­тианнарга һәм баш­ка «өстен көчләргә» каршы көрәшкә кү­тәрелә. Үзәк герой — көчле, нык ихтыяр­лы, энергияле, сабыр, үз идеалына соңгы сулышына кадәр тугрылыклы. Пьеса Зөләйханың үлеме белән тәмамлана. Хакыйкать һәм дө­реслек өчен корбан булганлыктан, тра­гик геройның үле­ме укучыда соклану уята, милли азат­лык өчен көрәшкә өнди.

Г. Исхакый бу әсә­ре белән реализм­нан романтизмга бо­рылыш ясый. Тра­гедия татар халкы­ның гореф-гадәтлә­рен, йолаларын тас­вирлый. Аның сти­ле ислам дине ми­фологиясенә, фәлсә­фәсенә, пәйгамбәр­ләр тарихына, хрис­тиан дине атрибут­ларына мөрәҗәгать итү кебек романтик алымнар белән бае­тылган.

Гаяз Исхакый иҗатының мөһаҗираек чоры. (1919—1954). Г. Исхакый, большевиклар хакимиятенең эчке сәясәте, милли мәсьәләнең хәл ителү рәвеше белән килешмәү сәбәпле, үз иленнән китәргә мәҗбүр була. Әдип тормышында һәм иҗа­тында мөһаҗирлек еллары башлана. Ул Кытайда, Көнбатыш Европа илләрендә яши, гомеренең иң зур өлешен Төркиядә үткәрә. Мөһаҗирлектә «Милли юл» (1928—1929), «Яңа мил­ли юл» (1930—1939), «Милли байрак» (1935—1945) газета-журналларын чыгару Г. Исхакый көче белән оештырыла. Әдип анда да татар халкының бәйсезлеге өчен көрәш һәм дәүләтчелек идеяләрен яклавын дәвам итә.

Әдип мөһаҗирлек чорында повесть, роман, хикәя, тарихи драма, комедия һәм башка жанрларда эшли. Аның әсәрлә­рендә беренче чор иҗатының традицион темалары, мәсьәлә­ләре тасвирлана, тарихи темалар күтәренке төс ала. Россия­нең тышкы һәм эчке сәясәтен, Казан, Кырым татарларына мөнәсәбәтен, Төркиягә каршы сугыш вакыйгаларын тасвир­лаган «Дулкын эчендә» (1920), «Өйгә таба» (1922), «Олуг Мө-хәммәд» (1944) әсәрләре шундыйлардан. «Көз» (1923), «Җан Баевич» (1923) һәм башкаларда хатын-кыз, мәхәббәт, бәхет, гаилә, тәкъдир, милләт, дин, руслашу мәсьәләләре яктыртыла. Алар татар эмиграция әдәбиятының классик үрнәкләре бу­лып торалар.

Реалистик әдәбият – чын матди дигән мәгънәгә туры килә. Р. чынбарлыкны сәнгатьчә гәүдәләндерү һәм танып белү функциясен билгеләүче төп төшенчә. Реалист өчен төп сурәтләү предметы — социаль тормыш, җәм­гыять һәм шәхес арасындагы үзара мөнәсәбәтләр. Ул кешене билгеле бер иҗтимагый формация, сыйныф һәм социаль катлам вәкиле итеп тасвирлый. Реалист тормышны үз кыяфәтендә, үз формаларында күрсәтү белән бергә, иҗат фантазиясенә корылган шартлы алымнардан да (миф, символ, гротеск, гыйбрәтле хикәя һ. б.) баш тартмый; сәбәп-нәтиҗә бәйләнешләрен логик эзлекле-лектә бирә; геройларның кылган гамәлләрен, психологик халәтен анализлый, ягъни тормышны кабат иҗат итә.

Г. Исхакы йҗатына мәгърифәтчелек реализмы, тәнкыйди реализмы чагылыш таба.

Татар әдәбиятында мәгърифәтчелек реализмы агымы XIX гасырның икенче яртысында формалаша. Татар җәмгыя­тендә капиталистик мөнәсәбәтләр үсеп-урнашып барган вакыт булганга, бу агымга караган әсәрләрдә иҗтимагый каршы­лыклар, мәнфәгатьләр дә чагылыш таба, тәнкыйди реализм чалымнары күзәтелә. Татар әдәбиятындагы мәгърифәтчелек реализмы кысаларында иҗат ителгән әсәрләрдә раслаучы па­фос, идея өстенлек итә: гыйлемлелек, мәрхәмәтлелек мактала, әхлакый нәтиҗәләр сүз катламында да кабатлана. Әсәрләргә шартлылык хас булып, геройлар уңай яки тискәрегә кискен аерыла, аларның эш-гамәлләре, язмышы мотивлаштырылган була. Кешенең әхлакый камиллеген белем алу белән бәй­ләнештә карау, җәмгыятьне үзгәртү эшен гаиләдән башлау мотивлары әйдәп бара. Татар әдәбияты шушы агым ярдәмендә хатын-кыз мәсьә­ләсен күтәреп чыга. Г. Исхакыйның «Кәләпүшче кыз» (1900), «Өч хатын берлән тормыш» (1900), «Бай углы» (1903), «Ике гыйшык» әсәрләре мәхәббәт һәм гаилә, кешенең рухи хөрлеге мәсьәләләренә мәгърифәтчелек ноктасыннан якын килә.

Тәнкыйди реализм агымы татар әдәбиятында XX йөз башында формалаша. Кешене әхлакый камиллеккә өндәү, башкаларга файда китерергә чакыру көче белән башка әдә­биятлардан аерылып тора. Татар әдәбиятында язучыларның тәнкыйть ярдәмендә татар җәмгыятен «йокыдан уяту», үз хәленә объектив бәя бирергә мәҗбүр итү кебек максатлары ачык күренә, яшәп килүче тәртипләрне инкарь итү, барыннан да элек татар җәмгыятендәге иске тәртипләрнең юкка чыгар­га тиешлеген раслау кебек яңгырый. Шуңа күрә татар әдәбия­тында тәнкыйди реализм кире кагу һәм раслауның янәшә­легенә, синтезына ирешә. Тәнкыйтьләү исә аерым шәхесне түгел, тирәлекне, җәмгыятьтәге билгеле бер катламнарны игъ­тибар үзәгенә куя.

Татар әдәбиятында тәнкыйди реализмга тенденциялелек хас һәм шуның белән бергә, авторның мөнәсәбәте ачык күре­неп тору сәбәпле, геройларның, сюжет барлыкка китерә тор­ган ситуацияләрнең шартлылыгы күзәтелә. Ләкин бу агым милли әдәбиятка яңа геройлар алып килүе, аерым иҗтима­гый катламнар тормышыннан милләт язмышы хакындагы уйлануларга кадәр юл үтүе белән әһәмиятле. Г. Исхакыйның «Зиндан» повесте (1907), «Кыямәт» (1908), «Җәмгыять» (1910) кебек пьесалары шушы пгым кысаларында иҗат ителгән.

12. Г. Тукайның лирик һәм сатирик әсәрләре. Җаек чоры (1905-1907) Кече яшьтән ятим калып, кулдан кулга, өйдән өйгә кү­чеп йөри торгач, 1895 елның кышында Җаекта яшәүче ата­сының сеңлесе Газизә Зәбиро-ва тәрбиясенә алына. Мотый-гыя мәдрәсәсенә йөри баш­лый, мәдрәсә каршындагы рус сыйныфында укый. Мотый­гулла хәзрәттән төрки-татар, гаруз шигырь төзелеше ту­рында белем ала. Мәдрәсәнең, Җаек шәһәренең әдәби мохи-те, әдәби мәҗлесләр, кулъязма журналлар белән таныш булу, «Тәрҗеман» газетасын уку, Көнчыгыш классикасы, Урта гасыр һәм XIX гасыр әдәби­ятлары белән кызыксыну Ту­кайның табигый шагыйрь­лек сәләте ачылуга җирлек әзерли.

XX гасыр башындагы шә­кертләр хәрәкәте, җәдитчелек, Беренче рус инкыйлабы дөнья­га карашын киңәйтә.

Тукайны ул вакытта бар­лыкка килгән, үз сәяси плат­формаларын эшләгән партия, конкрет бер фирка белән бәй­ләп карау кыен. Ул — мәгъри­фәтче, җәдитче, халыкчы, милләтпәрвәр, социалистик идеяләр белән дә мавыккан.

Тукай — реалист шагыйрь.

Тукай — милли шагыйрь, халык шагыйре.

Тукай шигъриятендә Көн­чыгыш поэзиясе, урта гасыр дини-әхлакый, суфичылык, дөньяви әдәбият, XIX гасыр мәгърифәтчелек әдәбиятын­нан килгән традицияләр дә­вам иттерелә. Алар XX гасыр башында Яңарыш юлына бас­кан татар әдәбиятында рус-Европа әдәбиятларының каза­нышлары белән кушыла һәм иҗади үстерелә.

Г. Тукай — Аллаһының бар-лыгына-берлегенә инанган, дин-шәригать кануннарын хөр­мәт иткән, үтәгән шагыйрь.

Аның беренче тәҗрибәләре 1902—1904 елларда языла. Ул Крылов мәсәлләрен тәрҗе­мә итә.

Тукайның матбугатта ба­сылган беренче шигыре «Му­жик йокысы» була. Ул Габ­дулла Тукаев имзасы белән «Фикер» газетасында басыла. «Дустларга бер сүз», «Хөрри­ят хакында» һ. б. әсәрләрендә әдипнең мәгърифәтчелек ка­рашлары белән гражданлык хисләре кушылып китә.

Төп тема һәм мотивлар: уку, гыйлем, мәгърифәт, азат­лык, хөррият, каләм, матбу­гат, фикер хөрлеге. Шагыйрь­не татар милләтенең артталы­гы, наданлыгы, таркаулыгы

борчый, ул бу хәлдән чыгу юллары турында уйлана.

1906 елда язылган «Көз», «Милләтә» һ. б. шигырьлә­рендә милләт мотивы тагын да калку чагыла. Россия эчен­дәге вакыйгалар, сәяси атмо­сфера шагыйрьнең дөньяга карашында борылыш ясауга китерә, аның чынбарлыкка, социаль гаделсезлеккә тән­кыйди мөнәсәбәте тирәнәя. Әсәрләрендәге социаль кон­трастлар, иҗтимагый мотив­ларның көчәюе шагыйрьнең чынбарлыкны гәүдәләндерүдә тәнкыйди реализм баскычы­на борылуы турында сөйли.

«Государственная думага» , «Сорыкортларга», «Пыяла баш», «Алтынга каршы» һ. б. әсәрләре иҗтимагый гадел­сезлеккә, социаль изүгә, капи­тал, байлык алдында тез чүгү­гә каршы нәфрәт, ризасызлык хисләре белән сугарылган. Аннан соң Тукай иҗаты та­тар тормышындагы искелек­не, артталыкны, феодаль тор­гынлыкны, дин исеме белән кәсеп итүче аерым бер азгын, надан руханиларны фаш итә.

Карагруһчыларга, шовинис­тик чыгышларга, патша ха­кимиятенең милли-колони-аль изү сәясәтенә каршы язылган «Китмибез» шигыре Тукай гражданлык позиция- сенең иң биек ноктасы булып тора.

Г. Тукай каләменең матур сыйфатларыннан берсе — ха­лык авыз иҗаты белән бәйлә­неше. Аның гүзәл үрнәклә­рен: мәкаль-әйтемнәрне, идио­маларны, легенда, риваять­ләрне, халык җырларын ша­гыйрь иҗади файдалана, үз әсәрләренең поэтикасын бае­та. «Шүрәле», «Пар ат» һ. б. әсәрләре лирик геройның ту­ган илгә мәхәббәтен лирик-психологик җирлектә ача.

Тукайның беренче әсәрлә­ренең теле, стиле катлаулы. Иске госманлы-төрек, гарәп, фарсы, иске үзбәк һ. б. чит тел алынмалары белән чуар­ланган. Әсәрләре «Бәдәвам», «Кыйссаи Йосыф», «Ярым алма», «Бакырган» һ. б. дини-әхлакый әсәрләр формасына ияреп язылган. Әмма аның әсәрләренең теле зур тизлек белән татарлашу процессы ки­черә.

Г. Тукай Җаек чоры иҗа­тында шигырь, газәл, поэма, ода, элегия, сатира һ. б. жанр­ларга мөрәҗәгать итә.

Казан чоры (1907-1913). Тукай 1907 елның көз ай­ларында солдатка каралу уңае белән Казанга кайта һәм шун­да яшәп кала. Шагыйрь тор­мышы һәм иҗатының Казан чоры башлана. Гомеренең соң­гы көннәренә кадәр аның рухи ярдәмчеләре, якын дуслары бу­лачак Ф. Әмирхан, Г. Камал, С. Рәмиев, С. Сүнчәләйләр бе­лән таныша.

Сатирик «Яшен», «Ялт-Йолт» журналларында, «Әл-ислах» газетасында актив язы­ша. Беренче рус инкыйлабының җиңелү белән тәмамлануы Рос­сиядәге иҗтимагый-сәяси хәл­не кискенләштереп җибәрә, реакция хөкем сөрә башлый. Г. Тукайның иҗаты тирән үз­гәрешләр кичерә. Хис-киче-решләр тирәнлеге, киеренкеле­ге лирик геройның рухи йөзе үзгәрү турында сөйли. Әсәр­ләренең сәнгатьчә матурлыгы калыплаша. Шагыйрьнең ли­рикасында романтик башлан­гыч көчәя. Бу сыйфат аның иҗатына горур шәхес идеясе килеп керү белән бәйле. Ул үз чиратында шагыйрь образын, лирик геройның шагыйрьлек миссиясен яңача аңлауга ките­рә. Бу сыйфат поэзиянең, шагыирьнең татар халкына, мил­ләткә хезмәт итү идеалыннан аерылгысыз була. Шагыйрьлек эше милли азатлык, ирек һәм хаклык өчен көрәш белән үре­лә. Шагыйрь образына роман­тик мөнәсәбәт Пушкин, Лер­монтов, Байроннардан килгән традицияләрне дәвам итүдә күренә («Шагыйрьгә», «Мәх­бүс», «Байроннан», «Шагыйрь» һ. б.).

Тукай бу елларда язылган «Мәхәббәт», «Бер рәсемгә», «Гашыйк» шигырьләрендә эч­керсез саф мәхәббәткә, аның кодрәтенә, хатын-кыз гүзәлле­генә дан җырлый. Аның ли­рик герое табигать күренешлә­ренең, пейзаж матурлыгын кү­реп соклана, шатлана, хозурла­на («Җәйге таң хатирәсе»).

Шагыйрь образына нисбәтле Тукайның реакция еллары иҗатында халык, милләт мо­тивы тагын да арта. Халык кичергән авырлыкны, кайгы-хәсрәтне үз йөрәге, күңеле аша үткәрүче лирик герой образы «Сәрләүхәсез»дә үзәккә куела. Милләт, гади кеше өстенә төш­кән тарихи-иҗтимагый авыр­лык, халык һәм шагыйрь үзе кичергән тормыш фаҗигасе «Милли моңнар», «Өметсез­лек», «Көзге җилләр» , «Өзел­гән өмид» шигырьләрендә шартлы, романтик-символик образлар, детальләр, аллего­рик тасвирлар ярдәмендә су­рәтләнә.

Тукай сатирасы шагыйрь­нең реакция еллары иҗатын­да үзенең иң югары ноктасы­на күтәрелә. Сатирик әсәр­ләрнең тематикасы киңәя, көлү объектлары төрлеләнә, сатирик алымнары байый. Иске карашлы, бозык дин әһелләре, иске чынбарлык, ис­ке тип сәүдәгәрләр, үз идеа­лыннан ваз кичкән зыялылар, мораль таркалу кебек социаль күренешләр «Ысулы кадим­че», «Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш », « Милләтчеләр », «Улмы? — Ул», «Казан вә Кабан арты» һ. б. әсәрләре­нең көлү объекты булып то­ралар.

Шагыйрь поэзиясе чын мәгънәсендә халык рухы белән сугарыла.

1910 елларда Тукайның тор­мыш юлында үзгәрешләр бу­лып ала. Ул Әстерхан, Петер­бургка сәяхәт кыла. Сәламәт­леген ныгыту максаты белән, Казан артында Өчиле авы­лында торып килә. Халык тормышының күңелсез чын­барлыгын күргән шагыйрь иҗатында социаль контраст­лар көчәя. Гади халыкка ли­рик геройның теләктәшлеге, өстен катлауларга нәфрәт хисе «Золым», «Сайфия», «Авыл халкына ни җитми?» кебек әсәрләрендә гәүдәләнә. Гоме­ренең соңгы еллары-айла-рында язылган лирикасында яшәү һәм үлем, гомер йомга­гы, яшәү мәгънәсе, шагыйрь­лек миссиясе хакындагы гамьнәре, фәлсәфи уйланула­ры сагыш, моң төсендә сурәт­ләнә («Үтенеч», «Дошман­нар», «Кыйтга» һ. б. ).

Шагыйрь үз иҗатының кыйбласын билгеләгән милли азатлык, бәйсезлек, кеше бәхе­те өчен көрәш идеалыннан Ка­зан чорында да читкә тайпыл­мый. Шушы идеалның эсте­тик гәүдәләнеше булган X. Ямашевның романтик обра­зы «Хөрмәтле Хөсәен ядкәре», «Янә бер хатирәм» шигырьлә­рендә һәм идеал тотрыклылы-гы, тарихи оптимизм «Татар яшьләре», «Даһигә» әсәрләрен­дә чагыла.

Аңа дини, Коръән һәм ис­лам мәдәниятеннән килгән мо­тивлар да, суфичылык әдә­бияты сыйфатлары да чит тү­гел: «И каләм!», «Алла гыйш-кына», «Тәәссер», «Ана дога­сы» һ. б. әсәрләре.

Г. Тукай Казан чорында ши­гырь, газәл, фәрд, кыйтга, мәд­хия, мәрсия, поэма, әкият-поэма, сатира һ. б. жанрларда иҗат итә.

XX гасыр башында реакциянең һәртөрле конкрет күренешләре белән көрәш җирлегендә, Тукай иҗаты өчен генә түгел, ә бөтен татар әдәбияты өчен әйтеп бетермәслек кыйммәте булган җанр – Тукайның сатирик поэзиясе формалаша.

Мәгълүм булганча, Тукайның беренче иҗади тәҗрибәләре мәдрәсәдә башлана. Булачак шагыйрь 1902-1904 нче елларда ук күп кенә шигырьләр яза. Мәсәлән, аның Нури хәлфәдән һәм вак сәүдәгәрләрдән көлеп язган сатирик шигырь­ләре сакланып калган. Сатира үзенең табигате белән үк яшь шагыйрьне реаль чынбарлыкка игътибар белән карарга мәҗбүр итә

Беренче буржуаз-демократик революция Россия та­рихында кискен борылыш чоры була. Революция пат­ша хөкүмәтенең халыкның чын дошманы булуын, бур­жуазиянең патша белән килешергә әзер торуын, революцион көрәшләрдә бары пролетариат кына алдынгы көч булуын күрсәтә.

1905 нче елгы революцион күтәрелеш давылы Уральскига да килеп җитә. Азатлык өчен көрәшкә күтәрелүчеләр арасында яшь шагыйрь Тукай да була.

Уральскида 1906 нче елда «Уклар» дигән сатирик журнал оештырыла. Камил Мотыйгый мөхәррирлегендә чыккан бу газета-журналларда Тукай дәртләнеп эшли башлый. Шулай итеп, яшь шагыйрьгә иҗади эшчәнлек өчен зур мөмкинлекләр ачыла; газета-журналларда номер саен диярлек аның сатирик шигырьләре чыгып тора.

1905 нче елгы революцияне шатланып каршы алган Тукай үзенең беренче шигырьләрендә үк халыкны мәдәнияткә, аң-белемгә өнди, аларның тырышлыгы эзсез югалмаска тиеш­лекне күрсәтә.

Яшь шагыйрь татар җәмгыятен­дә нык тамыр җәйгән искелеккә, дини фанатизмга кар­шы көрәшкә күтәрелә, халык җилкәсендә яшәүче «сорыкортлар»ны тарих сәхнәсеннән себереп түгәргә чакыра.

Шунда ук ул: «Минем чөн мәсләгем-юлым бөтенләй социаллардай»,– дип әйтеп, үзен социалистлар рәтендә саный һәм бөтен көчен, талантын «чын юл» өчен көрәшүгә багышлавын бел­дереп чыга. Ниһаять, Тукайның иҗтимагый-политик карашларында борылыш моментын күрсәткән «Государственная думага» (1906, октябрь) шигыре языла. 1906 нчы елның урталарында Думаның мәсхәрәле рәвештә куылуыннан көлеп, шагыйрь болай ди: Ник бик тиз беттең син, Дума, Ник җир-ирек алмадың? – Ах син, Дума, Дума, Дума, Эшләгән эшең бума?

Төрле тормыш күренешләренең, шагыйрь уйлануларының чын сәнгатьчә чагылышы булган «Соры­кортларга», «Кемне сөяргә кирәк?» сатирик шигырьләре, мәсәлән, 1906 нчы елда ук язылалар.

1907 нче елларда Тукайның таланты сатира өлкәсендә дә көннән-көн ачыла бара. «Пыяла баш», «Безне урынсыз яманлыйлар», «Рә­семгә ишарә», «Дөнья бу, йа!», «Мактанышу» кебек шигырьләрендә ул, урта гасырчылык калдыклары бе­лән генә чикләнмичә, капитализм күренешләрен, бур­жуаз мөнәсәбәтләрне дә фаш итә башлый.

Тукай, унике ел гомер иткән шәһәрен калдырып, 1907 нче елның көзендә Казанга кайта. Монда Тукайның – сатирик эшчәнлеге өчен дә киң мәйдан ачыла. 1908 нче елның августында ул, драматург Галиәсгар Камал белән берлектә, Казанда беренче тапкыр «Яшен» исемле рә­семле сатирик журнал чыгару эшенә керешә.

1909 нче елның җәендә, унынчы номердан соң, материаль һәм цензура кыенлыклары аркасында, «Яшен» журналы чыгудан туктый. Тукай тәкъдиме белән, бер төркем ал­дынгы яшьләр ярдәмендә, 1910 нчы елның мартында «Ялт-йолт» журналы чыгарыла башлый. Бу елларда Тукайның сатирик иҗаты, эшчәнлеге шул журналларга бәйләнештә үсә һәм үткенләнә бара. Күпләгән сатирик шигырьләрендә: «Осуле кадимче», «Муллалар», «Милләтчеләр», «Мулланың зары», «Ишан», «Авыл җырлары» һ.б. ул реакцион руханиларны, иске тип сәүдәгәрләрне, көнкүрештәге урта гасырчылык калдык­ларын гына түгел, сатлык патша чиновникларын, буржуаз милләтчеләрне һәм бөек державачы шовинистлар­ны да, кечкенә халыкларны талаучы империалистик ерткычларны да камчылый.

Тукайның сатирик шигырьләрендә публицистик үткенлек өстенлек итә. Ул беренчеләрдән булып сәяси сатирага килә. Аның «Сорыкортларга», «Пыяла баш», «Мактанышу», «Ишан», «Ишан кәрамәте», «Ахун хәзрәтләренең сатылулары», «Мин төш күрдем» кебек әсәрләре чынбарлыкның киң катламнарын иңләп үтә һәм эчтәлеге, жанр төрлелеге, әдәби формаларның, алым-чараларның камиллеге белән характерлана.

Аның иҗатының яртысыннан артыгын сатирик әсәрләр алып тора, шуңа да Тукай үзе исән вакытта ук демократик җәмәгатьчелек тарафыннан иң оста сатирик һәм юморист дип таныла.

Тукай сатирасы тематик яктан иҗтимагый тормышның барлык өлкәләрен үз эченә ала. Аның социаль эчтәлеге шул замандагы сәяси көрәшкә аерылгысыз бәйләнгән. Ул эчке реакциягә, татар буржуаз милләтчеләренә, бөек державалы шовинистларга, иске тип сәүдәгәрләргә, көнкүрештәге урта гасырчылык калдыкларына, кечкенә халыкларны талаучы империалистик ерткычларга каршы көрәшә, халыкара реакцияне аяусыз фаш итә. Либераллык һәм реакционлык нинди генә ноктадан чыкмасын, шагыйрь каләме аларны рәхимсез камчылый.

Аның сатирик шигырьләрендәге фикерләре хәзерге көндә дә актуальлеген, әһәмиятен саклыйлар.. «Фикер» газетасында басылган «Хиссияте миллия» (1906) шигырендә шәкертләрнең «гомрен ашап, надан калдыручы мулла-мөдәррисләрне» нык тәнкыйтьли, «мендәр өстендә утырып корсак шиңдерү» өчен генә мәдрәсәгә килүләрен ачынып кисәтә; «без дә реаль училище вә гимназияләргә кереп укысак, белемле булыр идек» дигән фикерне куәтли дә, бездәге олуг кимчелек итеп: «Без шәкертләребезне Бохарага җибәрсәк – ишәк, Истанбулга җибәрсәк полицейский вә шпион булып кайтачаклары исбат ителгәндер», – ди. Янә дә шагыйрьнең теләге милләт өчен мөһимнең мөһиме: «Безнең милләттә Пушкиннарга, граф Толстойларга мохтаҗ... » Тукайга ялгап, бер нәрсәне ачык әйтергә кирәк: төрек байлары һаман да үз балаларын Парижга җибәреп укыталар, ни өчендер бездә, төрек лицейлары ачып, татар яшьләрен җыеп укытуга һәфәсләнеп киттеләр?!

Әдип Бохарада укып кайткан надан муллаларны һәм ишаннарны «Бохара козгыннары» дип кенә атый. «Безнең милләт үлгәнме әллә йоклаган гынамы?» (1906) мәкаләсендә: «...милләтебезне уятып, сурәтен ясап үзенә күрсәтик, гакыл җыйсын», – дип чыга.

Яшь кенә Тукай шулкадәр төгәллек белән XX гасыр башындагы сәяси хәрәкәтнең асылын тирән бәяли белә. Җир һәм ирек темасына караган «Государственная Думага» шигырендә ул, дәүләт думасыннан ачы көлеп, аның халыкка ирек, крестьяннарга җир алып бирергә сәләтсез икәнен, моның өчен патша самодержавиесен бәреп төшерегә кирәклеген, ә аны тик халык үзе генә эшли алачагын ачык күрсәтә. «Сорыкортларга» шигырендә исә халык җилкәсендә яшәүче барлык әрәм тамакларга, паразитларга, изүчеләргә каршы һөҗүм башларга чакыра. Дүрт кенә юлдан торган «Авыл халкына ни җитми» исемле шигырендә ул крестьяннарның дини һәм икътисадый-сәяси изүнең коточкыч басымы астында яшәүләрен классик төгәллек һәм көчле ирония белән әйтеп бирә. «Бер шәхеснең мөнәҗәте», «Мулла зары», «Авыл җырлары», «Ишан» шигырьләрендә дин исеменнән сөйләп, халыкның миен агулаучы ишан һәм муллаларны, ә «Номерга төшкән искеләр», «Тотса мәскәүләр якаң» шигырьләрендә иске фикерле татар байларының пычрак йөзләрен ул бөтен тулылыгы белән ачып сала.

Буржуаз матбугатка черек мораль таратучы сәнгатькә һәм халыкның игътибарын социаль мәсьәләләрдән читкә алып китүче декадентлык әдәбиятына каршы көрәшүгә дә Тукай зур әһәмият бирә. Аның «Нәрсәдән?» һәм «Мөнтәкыйть» кебек шигырьләре шул турыда сөйлиләр.

Тукай сатирасы иске тормыш тәртипләре белән таныштыру, шул нигездә бүгенге тормышны тирәнрәк аңларга булышу ягыннан һәм хәзерге чор шагыйрьләр иҗатына гүзәл үрнәк буларак бүген дә зур әһәмияткә ия. Аның «Соры­кортларга», «Кемне сөяргә кирәк?», «Государственная думага», «Пыяла баш», «Безне урынсыз яманлыйлар», «Рә­семгә ишарә», «Дөнья бу, йа!», «Мактанышу», «Осуле кадимче», «Муллалар», «Милләтчеләр», «Мулланың зары», «Ишан», «Авыл җырлары», «Хиссияте миллия» шигырьләре сатирик характерда.

13. Г. Тукайның фольклористика өлкәсендәге эшчәнлеге. Фольклор җыю эшчәнлеген гәүдәләндерү ягыннан “Халык моңнары” (1910) җыентыгы. Тукай, үзе әйтмешли, "коеп куйган шагыйрь" генә түгел иде. Аның әдәбият-сәнгать өлкәсендәге хезмәтләре күпкырлы булып, ул һәрбер юнәлеш буенча зур мирас калдырган әдип. Ул шагыйрь, ул публицист, ул прозаик, ул тәнкыйтьче. Аның, үзе әйткәнчә, "дип­ломат, общественный деятель" булуын да исәпкә алсак, Тукайның нинди зур диапозонда эш иткәнлеге ачык күренә.

Ул XX йөз башын­да тернәкләнеп килүче татар фольклористикасын яңа теоретик фи­керләр белән баетып, үстереп җибәрүче дә булды. Кыскасы, Тукай хаклы рәвештә беренче татар фольклорчыларыннан (әлбәттә, К. Насыйридан кала) санала ала. Тукайның фольклор өлкәсендәге хезмәтләреннән өч юнәлешне ачык күзалларга була: 1) Тукай — халык иҗаты әсәрләрен күп белүче информатор, халык чичәне; 2) Тукай — халык иҗатын җыючы һәм пропагандалаучы; 3) Тукай — фольклорчы-теоретик.

Тукай кечкенәдән ук гади халык арасында, халыкның поэтик иҗатын үз күңеленә сеңдереп үсә. Шагыйрь үзе шул гүзәл әкиятләр, җырлар тудырган гади халык вәкиле булганга, ул аңа кечкенәдән "ана сөте белән" кергән. Шу­нысы да үзенчәлекле, Тукай бер крестьян фольклоры белән генә түгел, төрле мөхит, төрле социаль катламнарының фольклоры белән танышып үсә. Казан, Уральски шәһәрләрендә торган вакытында шәһәр фольклоры традицияләрен үзләштерә, мәдрәсә елларында шәкертләр фольклоры белән таныша. Кыскасы, шагыйрь халкыбыз­ның барлык катламнары фольклорын хәтеренә сеңдереп бара. За­мандашларының истәлекләргә караганда, Тукай бик күп әкиятләр, легендалар, җырлар белгән һәм аларны бик оста башкаручы бул­ган. Әйтик, шагыйрьнең Уральски чорында мәдрәсәдә бергә укыган Шәриф Каюмовның истәлегенә караганда, Тукай шәкерт вакытын­да оста әкиятче булган. Аны кечерәк сыйныфта укучы балалар әки­ят сөйләтеп йөдәтеп бетерәләр булган.

Тукайның кечкенәдән ук халык җырлары белән кызыксынып, аларны күп белүе, аларны тыңларга да, җырларга яратуы турында замандашларының истәлекләрендә күп әйтелә.

Кыскасы, Тукай гомер буенча күңеленә халык иҗаты җәүһәрләрен күп туплаган һәм аларны оста башкаручы чичән, җырчы, тел остасы булган.

Тукай, белгәнебезчә, халык иҗатын күп белүе һәм аны оста башкаручы гына булып калмады. Ул яшьтән ук халыкның поэ­тик иҗатын теркәп барып, аны бастырып чыгаручы да булды. Истәлекләргә караганда, халык җырларын җыю эшенә ул 10—11 яшеннән ук тотынган. Бу уңай белән аның Уральскида рус клас­сында укыганда теркәп калдырган мәшһүр "Җырлар дәфтәрен" күрсәтергә була. 26 сюжетлы җыр һәм бер бәетне эченә алган бу дәфтәр. Әйтергә кирәк, җыр дәфтәрләре тоту безнең халкыбызның бо-рын-борыннан килгән күркәм гадәте. Ул, гадәттә, яшүсмер вакы­тында булдырыла һәм кешенең дус-ишләре, якыннары аңа истәлек итеп җыр күчереп куя торган була. Мондый җыр дәфтәрләре теркәү мәдрәсә шәкертләренә дә хас булган.

1910 елда Г. Тукай Казанда "Халык моңнары" дип аталган фоль­клор җыентыгын да бастырып чыгара. Анда ул 51 кыска җыр, 14 озын көйгә җырлана торган җыр строфалары, 3 "пешми калган" җыр (Тукай юрамал рифмаларын бозу рәвешендәге поэтик алым белән иҗат ителгән традицион юмористик җырларны шулай атый), 1 рестан җыры дип аталган әсәр һәм "Сак-Сок" бәетен урнаштыр­ган. Шул рәвештә, Тукай "Шәрык" клубында лекция укый, шуның ниге­зендә "Халык моңнары" дигән җыентык әзерләп чыгара. Ул җыен­тыгының ахырын ул: "Кариэләребезне киләчәк мәҗмугаләребездә, халык әдәбияты белән тагы да эсэслырак таныштыруны вәгъдә итеп, хәзергә шушы урында туктадык" дигән сүзләр әйтә. Г. Тукай фольклорчы-теоретик буларак та XX йөз башы татар фольклористикасына нигез салучыларның берсе. Аның халык иҗа­тына булган карашлары, мәгълүм булганча, 1910 елның 15 апре­лендә "Шәрык" клубында ясаган лекциясендә чагыла. Бу хезмәтен­дә Г. Тукай фольклорга халыкның олы мирасы итеп карый. Фольк­лор әсәрләренең күңелендә туу һәм яшәү механизмнарын билгели. "Халык әдәбияты" халык шигырьләре дип, инша итүче шагыйрь беленмәгән яки уйлап чыгаручысы вә әүвәл кем тарафыннан сөйләнгәнлеге мәгълүм булмаган хикәя вә мисалларга әйтеләдер,— ди ул.—Бу нәүгы әдәбият, әле дөньяда язу сәнгате булмаган чакта ук авыздан авызга сөйләнеп, бабадан атага, атадан балага ишете­леп, буыннан буынга калып килгән әдәбияттыр".

Г. Тукай халык иҗатының тарихи яшәеш һәм тормыш-көнкүреш белән аерылгысыз бәйләнгән булуын ассызыклап әйтә. Аларда ха­лыкның уй-фикере, рухы чагылыш тапканлыгы күренә. Халык иҗаты халык рухын өйрәнүдә беренче чыганак булуын искәртә. "Белергә кирәк ки, халык җырлары — халкыбыз күңеленең һич тә тутыкмас вә күгәрмәс саф вә рәүшан көзгеседер,— ди ул. "Халык әдәбияты" дигән китабында.— Бу — бертөрле сихерле көзгедер. Чөнки халык­ның бер генә җырын тотып, нечкәләсәң, шөбһәсез, аның халәте рухиясен, нәрсә уйлаганын вә ни хакында нинди фикердә икәнен белеп буладыр".

Тукай үзенең әлеге лекциясендә фольклор һәм язма әдәбиятның бер-берсенә мөнәсәбәтен ачыклап: "Халык җырлары безнең килә­чәктә мәйданга киләчәк әдәбиятыбызга бер дә шөбһәсез нигез бу­лачактыр",— дип күрсәтә. Шагыйрь шулай ук фольклор әсәрләре­нең төрле вариантларда яшәвен әйтә һәм аны төрле мисаллар белән дәлилли. "Халык җырларын, халык әдәбиятын колакка ишетелгәнчә генә хөкем итеп, бу мотлак шулай икән диеп булмый...— дип яза Тукай.— Хикәя вә мисалларда да хәл шушылай ук. Мәсәлән, бер хикәя сөйләүче үзенең хикәясен: "Бар иде урман буенда бер карт белән бер карчык",— дип башласа, шул ук хикәяне икенче кеше: "Бар иде, ди, диңгез буенда бер карт",— дип башлый.

Г. Тукай хезмәтендә халык җырларының поэтик үзенчәлекләренә аеруча зур әһәмият бирелә. Шагыйрь, татар фольклористикасында беренче буларак, татар җырларының специфик якларына игътибар итә һәм аларны халык эстетикасы нигезендә аңлатырга тырыша. Мәсәлән, ул татар дүртюллык җырларының күбесендә очрый тор­ган беренче ике юлда әйтелгән мәгънә 3—4 юлларда әйтелгән фи­кергә туры килмәү күренешен болай аңлата: ..."Әүвәлге ике юл анчак скрипка уйнаганда бер кәррә кыл тартып кую кабиленнән генә бернәрсәдер. Мәсәлән, гавамнан берәү җырлый: "Сандугачлар су та­шый, кайда икән су башы". Ул бу сүзләрне җырга санамый, бәлки тыңлаучыга үзеннән бернәрсә көттерә. Тыңлаучы: "Бу нәрсә әйтмәкче була икән?" — дип көтеп торган чагында гына, ул: "Безнең җанкәй ялгыз башы, Хозыр булсын юлдашы",— дип куя... Әүвәл юк кына сүзләр берлән тыңлаучының колагын торгыза да, аннан соң мәгънәле сүз әйтә. Бик яхшы бит. Шулай көтеп алган кадерле була."

Шагыйрьнең татар җырларының башкарылу үзенчәлеге хакын-ды әйткән сүзләре хәзер дә актуаль. "Безнең халыкның җырлау вә көйләвендә, минемчә, үзенә бер төрле хосусият бер кеби...,— ди Тукай.— Башка милләтләрдә булдыгы кеби, бездә калын тавыш илә вә мөмкин кадәр көчләнеп вә авызны бик зур итеп ачып җырлау бер дә мәкъбүл түгел. Бездә җырлаган чакта тавышның йомшак булуы вә иреннәренең дә мөмкин кадәр аз ачылуы мәкъбүл вә мөстәхсән күрелә... Безнең бер көйне руслар арасында бик яхшы тавышлы саналган бер кешедән җырлатсаң, әллә ничек шуның без­нең күңелгә охшарына күңел ышанмый. Көебезнең алтынын кояр шикелле тоела".

Г. Тукай 20 йөз башы татар фольклористикасы­на зур өлеш керткән әдипләребезнең берсе. К. Насыйри башлаган олы эшне дәвам итеп, халык иҗатын җыю һәм өйрәнү буенча күп көч куйды, татар фольклористикасын яңа биеклеккә күтәрде. Ту­кай традицияләрен аның тәэсирендә эш башлаган X. Бәдигый, Г. Рәхим кебек фольклорчы-галимнәр дәвам иттерделәр.