15. З.Хәким иҗатында сатирик һәм фәлсәфи юнәлешләр

З.Х.прозасы тат.әдәб.Европа һ.рус әдәб-дагы модернистик һәм постмодернистик алымнарны, концепцияләрне а.килә.Шагыйрь, драматург, прозаик, җәмәгать эшлеклесе З.Х.үз әсәрләренә гасыр ахыры тат.әдәб.яңарыш тудыручы-ң 1се. Иҗатында 2 тармак: Сатирик: “Агымсуда ни булмас”-җәмгыятькә тәнкыйди бәя(гротеск, абсурд, сатира, ирония)(жанры:сатирик роман, антиутопия)Роман Җырыклы авылы мисалында Совет һ. Поссовет чоры тат.җәмгыятенә пародия.1917елдан соң төзелгән тормыш бөтен тулылыгында сурәтләнә.Большевиклар сәясәтенә, утопик идеясенә пародия ясап,укучы бн уйный. Антиутопия халыкныңшушы большев. Утопик идеясе өчен корҗаннар китерүен сурәтли.Роман 2 бүлектән тора: 1нче – торгынлык чоры, сурәтләү объекты- авылдагы тормыш, эчкечелек, караклык,азгынлык, экология начар,милициядәге тәртипләр(проблемалар)-кеше ямьсез яши –Су анасы-матурлык.2нче – үзгәртеп кору чоры, милләтнең сувернитеталырга омтылышы(көтү),совет системасы җимерелсә дә, шул тәртипләр саклана.Халык үзгәртеп кору исеме астында совет тәртипләреннән котылу юлын эзли(ирония).Язучы җәмгыятьтәге үзгәрешләрнең ничек ясалуын,максатын аңлата. Романда вакыйгаларГ.Тукайның “Су анасы” поэмасынан цитация бн язылган.Төп вакыйганың сәбәбе дә поэма тексты буенча бара(Су анасын күрү,гашыйк булу,тарак урлау,суд,котыла, таракны суга ташлау, яңадан табыла-әсәрдә мифологик катламны тәшкил итә.)Су анасы бн бәйле вакыйгаларавылның, җәмгыятьнең әкияти эшләр бн мавыгуы –реалистик катлам. Төп каршылык: авылд.мәгънәсез тормыш: ямьсезлек – Су анасы тур.хыял: матурлык. Автор образы: хәлләрне сурәтләүче,җиткерүче, уйланырга чакыра. Автор фикере:Су анасы обр. аша җиткерелә, хәз.тормыш әкияттән бик ерак, матурлыкны юкка чыгаручы кешеләр үзләре.Халисә Су анасы бн янәшә куела-сов.җәмгыятендә тупасланып,усалланып беткән(сатирик бәя).Миңлебаев-тәртип сакчысы, мәкерле,малга табына, жир шары участковое бул.хыялл.-Сов.системасы җитәкчесенә пародия. “Беренче мәхәббәт” юмористик хикәясендә Сәлимә бн Гариф мәхәббәте(чуан чыгу, күз төбе күгәрү, өйгә ут төртү, гел ызгышу)”Авылга рок килмәсен” сатирик хикәясендә рок килеп, үлән чыкмый, Харисның кулы чыга,кылыйлыгы бетә, авыл неврозлана, пожарник үлә, салам яна(гипербола) “Телевиление шаукымы” сатирик хик. Исерек Галимҗанны “хайваннар дөньясы”тапшыруында(алогизм- Г.үзе пожарный, яңгын сәбәпчесе. “Ярату” Миләүшә бн Зәбир, кое(Фәрит)-көтелмәгән чишелеш Фәлсәфи: “Курку”повесте(1992)Әс-дә “автор үлеме” концепциясе саклана.Вакыйга Илдар исеменнән сөйләнә(вакыйга булганмы,юкмы/авыру аңындагынамы ачык аңлашылмый,чөнки эпилогта Илдар акылдан язган,җүләр кешенең саташуы к/к.- постодернизмга хас!)Ваккыйгалар катламы Илд.куркытып, Арнольд Айгөлне тартып алуын тасвир.Мәхәббәт өчпочмагыбарл.килгән кебек,ләкинповестьҗәмгыять,кеше,яшәеш кебек төшенчәләртурынд. фәлсәфи катламны тәшкил итә.Илдар Арнольд бн очрашкач, тормышны аңламас дәрәҗәгә җитә.И-романтик, чын сөюгә ышана,ләкин Айгөл ир –ат өчен матур идеал түгел, чөнки әсәрдә илаһи сөю юк(тән ләззәте генә). Илдар курку кичерә: 1Арнольд,2Айгөл өчен,3Айгөл бн үзе өчен,4 Айгөлне югалту,5көнләшеп курка,6 гомере өчен. Әсәр экзестенциализм фәлсәфәсенә корылган,яшәештә көчлегә буйсыну,дөньяның кануннары ялган,үлемнән башка юл юк. Арнольд кешеләр бн идарә итәр өчен куркыта.Бу образ аша җәмгыятьтәге1төркем кешеләр-шизофреникларга бәя бирелә(шизоанализ-постмодернистик алым!)Илдар обр. аша 2нче төркемкешеләр-параноикларга бәя.куркыту фәлсәфәсе-тоталитаризм идеологияседигән бәя бирелә..Илдар обр. аша һшр кешедә көчле була алмый,бар да көчле булса,юкка чыгарып бетерәчәкләр, һәр кешенең миссиясе: кемедр бөек,кемдер вак-төяк эшләр эшли.1 кеше аңындагы процесслар аша җәмгыятькә бәя бирелә. “Гөнаһ”(1995-96)фәлсәфи-психологик роман. Әсәр структурасы:гөнаһ-җәза-чистарыну(катарсис). Фәиз- хәз. тат әд. яңа тип-газапланучы кеше,көчсез, үз эченә бикләнгән. Төп бәяләү бизмәне- кешенең вөҗданы.Шуннан чыгып образлар системасы 2 гә бүленә.1.вөҗданлы:Фәиз, Тәлгать, Марат, Әлфия, Сания, Рафаиль Марсович. 2.вөҗдансыз: Зәбир, Ренат, Сәлим Ильясович, Стеклов, Павлов,Кулич, Рәмзия, Гөлүсә. Җәмгыятьне үзгәртү өчен башта кешенең аңын,күңел дөньясын чистартырга кирәк идеясе. 2 сюжет:1 шәхси сюжет сызыгы- Фәиз кылган һ.кылмагангөнаһлары өчен газапланып,чистарыну юлы үтә.2. иҗтимагый-фәлсәфи с.с. кешелек гөнаһ һ.җәза чикләрендә яши, кайберәүләр генә чистарыну юлына баса.- экзест.фәлсәфәсе:яшәеш-куркыныч,гөнаһлы,чистарынуга этәрүче-вөҗдан.(армиядәге вакыйга-р җәмгыятькә күчерелеп укыла.көчлеләр җинаятьчегә әйләнә.Фәизнең психологик тотрыксызлыгы хис агымын сурәтләүдә чагылыш таба.Фәизнең каршылык-га каршы тора алмавы кешенең тормышының, җәмгыятьнең басымына каршы тора алу-алмавы, аның ниләр кичерүен сурәтләү объекты итеп алу интеллектуаль романга хас. Үзенчәлекләре:- хәз.татар әдәбиятында. фәлсәфи һ. Психологик прозаны үстерүче иҗатының 1се.

-кешенең күңел дөньясы,аң астындагы процесслар.

-антиутопик әсәрләр бн тат. сәяси-иҗтимагый тәнкыйтен үстерә

-сатира, ирония, кабатлау, чагыштыру алымнары.

-мифологик образга мөрәҗәгать. Фәлсәфи һ.сатирик әсәрләре 1 концепция барл. Китерә.