12.1 Рента шарты туралы жалпы ережелер

Рента шарты бойынша бір тарап (рента алушы) екінші тараптың (рента төлеушінің) меншігіне мүлік береді, ал рента төлеуші алған мүлік үшін белгілі бір ақша сомасын немесе өзгеше нысандағы асырауды жүзеге асыруға міндеттенеді.

Шарттың ерекшеліктері:

- шарт екі жақты, ақылы, консенсуалды;

- Рента түрлері: тұрақты рента, ғұмырлық рента және өмір бойы асырауда ұстау.

- рента шарттары жазбаша нысанда жасалуы және нотариалды куәландырылуы тиіс.

Жылжымайтын мүлікті иеліктен шығару мемлекеттік тіркеуді қажет етеді.

Рента негізінде иеліктен шығарылатын мүлік рента төлеуші меншігіне беріледі.

- Рента, оны төлеу үшін берілген жер учаскесі, сол сияқты кәсіпорын, ғимарат немесе өзге де жылжымайтын мүлік құқығына ауыртпалық түсіреді (яғни, шектейді). Егер, мұндай (ауыртпалықты) мүлікті рента төлеуші иелігінен шығарса, оның рента міндеттемелері мүлікті алушыға ауысады. Егер, мүлікті сатып алушы рента шартының міндеттемелерін орындамаса, мүлікті беруші (бұрынғы рента төлеуші) субсидиялық жауапта болады.

- Рента алушы жер учаскесіне немесе басқа да жылжымайтын мүлікке деген құқықты рента төлеушіге бере отырып, шарт орындалуын қамтамасыз ету мақсатында бұл мүлікке кепіл құқығын алады.

- Ақша сомасын немесе басқа да жылжитын мүлікті рента төлеміне беруді қарастыратын шарттың елеулі ережелері ретінде 1) рента төлеушінің өз міндеттемелерін орындауды қамтамасыз ету міндеті немесе 2) бұл міндеттемелердің орындалмау яки тиісті дәрежеде орындалмау тәуекелін рента алушы пайдасына сақтандыру міндеті қарастырылады. Егер, осы негіздер бойынша ренті төлеуші міндеттемелерін орындамаса, рента алушы шартты бұзуға және келтірілген зиян орнын толтыруды талап етуге құқылы.

- Егер шартта өзгеше көзделмесе, рента төлеуші рентаны төлеу мерзімін өткізіп алған жағдайда, ҚР Ұлттық банкі белгілеген банкілік пайыздың орташа есептеу ставкасы негізінде рента алушы талабы қанағаттандырылуы мүмкін.

12.2 Тұрақты рента шартының ерекшеліктері. Тұрақты рента шарты бойынша рента алушы ретінде азаматтар және қызмет мақсатына қайшы келмейтін болса коммерциялық емес ұйымдар бола алады.

Тұрақты рента ақшалай төленеді.

Шарт бойынша ақша сомасына сай келетін зат беру, жұмыс орындау немесе қызмет көрсету рента төлемі ретінде қарастырылуы мүмкін.

Егер шартта өзгеше көзделмесе, төленетін рентаның мөлшері айлық есептік көрсеткіштің мөлшеріне сай өзгеріп отырады.

Егер шартта өзгеше көзделмесе, тұрақты рента әр тоқсан соңында төленеді.

Рента алушы рента төлеушіден мына жағдайларда:

1) шартпен өзгеше көзделмесе, рента төлеуші рента төлемін бір жылдан астам уақыт төлемесе;

2. рента төлеуші рента төлемін қамтамасыз ету міндеттемелерін бұзса;

3. рента төлеушінің төлем қабілеті жоқ деп танылса немесе шартпен қарастырылған мөлшер мен мерзімде рентаның төленбейтінін дәлелдейтін басқа да себептер туындаса;

4. рента төлеміне берілген мүлік ортақ меншікке келіп түссе немесе бірнеше тұлға арасында бөлінсе;

5. шартпен қарастырылған өзге де жағдайларда рентаны сатып алуды талап етуге құқылы.

Тұрақты рента төлеміне берілген мүлік кездойсоқ жойылса немесе бүлінсе, оның тәуекелі (қаупі) рента төлеушіге жүктеледі. Бұл жағдайда, рента төлеуші рента төлеу міндеттемелерінің тоқтатылуын немесе рентаны төлеу жағдаяттарының өзгертілуін талап етуге құқылы.

12.3 Ғұмырлық рента шартының ерекшеліктері

Ғұмырлық рента шарты бойынша рента алушы мүлігін рента төлеуші меншігіне береді, ал рента төлеуші оған және/немесе өзге адамдарға өмір бойы рента төлеп отыруға міндеттенеді.

• рента алушы ретінде бір немесе бірнеше адам бола алады;

• егер шартта өзгеше көзделмесе, бірнеше адам пайдасына жасалған ғұмырылық рента шарты бойынша олардың біреуі қайтыс болса, оның үлесі басқа рента алушыларға ауысады;

• ғұмырлық рента туралы азаматтың пайдасына жасалатын шарт күшіне енгенге дейін рента алушы – азамат қайтыс болса, шарт жарамсыз болып табылады;

• ғұмырлық рентаның мөлшері ең төменгі айлық жалақыдан төмен болмауы тиіс және әр күнтізбелік ай соңында төленіп отырады;

• мүлік кездойсоқ жойылса немесе бүлінсе де, рента төлеуші рента төлеу міндеттемелерінен босатылмайды.

Шарт рента алушының қайтыс болуымен тоқтатылады.

12.4 Өмір бойы асырауда ұстау шартының ерекшеліктері

Өмір бойы асырауда ұстау шарты бойынша рента алушы-азамат өзіне тиесілі жылжымайтын мүлікті рента төлеуші меншігіне береді, ал рента төлеуші бұл азаматты немесе ол көрсеткен өзге адамды өмір бойы асырауға міндеттенеді.

Рента төлеуші міндетіне кіруі мүмкін ережелер:

• рента алушыны тұрғын үйде тұрумен қамтамасыз ету;

• киіммен, тамақпен, бағып күту өзге де қажетті көмекпен қамтамасыз ету;

• діни қызметтерді (жерлеу, кәделерін өткізу және т.б.) көрсету көзделуі мүмкін.

Шарт бойынша рента төлеуші көрсететін айлық асырау мөлшері екі айлық төменгі жалақыдан төмен болмауы тиіс.

Шартпен көрсетілетін күтімді ақшалай нақты сомаға алмастыру мүмкіндігі де көзделуі мүмкін.

Шарт рента алушының қайтыс болуымен тоқтатылады.

Рента төлеуші өз міндеттемелерін толықтай немесе ішінара орындамаған жағдайда, рента алушы жылжымайтын мүлкін қайтарып алуға немесе шартпен қарастырылған рента құнының бір жылдық төлемін талап етуге құқылы.

Тапсырмалар:

1. Рента ұғымы қандай шықты және нені білдіреді?

2. Тұрақты рентаның мерзімі туралы не айта аласыз?

3. Ғұмырлық рента мен өмір бойы асырауда ұстау шарттарының айырмалықтары қандай?

13 – тарау. Сыйға тарту шарты (ҚР АК 506-516 баптары)