17.1 Ақшалай талапты беріп қаржыландыру шартының түсінігі, нысанасы (пәні), нысаны

Ақшалай талапты беріп қаржыландыру шарты бойынша бір тарап (қаржы агенті) ақшаны басқа тараптың (клиенттің) билігіне береді немесе беруге міндеттенеді, ал клиент қаржы агентіне клиенттің (кредит берушінің) осы үшінші тұлғамен (борышқармен) қатынастарынан туындайтын өзінің ақшалай талабын қаржы агентіне береді немесе беруге міндеттенеді.

Шарт екі жақты және ақылы болып табылады.

Ақшалай талапты беру клиенттің қаржы агенті алдындағы қандай да бір міндеттемесін орындауды қамтамасыз ету тәсілі болып табылуы мүмкін. Бұл жағдайда осы талаппен қамтамасыз етілген міндеттемені клиент орындамағанда ғана ақшалай талап қаржы агентіне ауысады.

Қаржы агенті шартқа бухгалтерлік есеп, төленген есептерді бақылау, клиентке қаржы қызметтерін көрсету жөніндегі шарттықтарды енгізуі мүмкін.

Шарт жай жазбаша немесе білікті жазбаша (нотариалды және/немесе мемлекеттік тіркеу қажет болса, оны да қамтитын) нысанда жасалуға тиіс.

Қаржы агентіне ақшалай талапты беру, тіпті клиент пен оның борышқоры арасында тыйым салу немесе оны шектеу туралы келісім болғанда да жарамды болып табылады.

Егер ақшалай талапты беріп қаржыландыру шартында өзгеше көзделмесе, қаржы агентінің ақшалай талапты кейін беруіне жол берілмейді.

Қаржы агенті ретінде тиісті қызметпен айналысуға рұқсаты бар банк немесе өзге де несие беруші коммерциялық ұйым бола алады.

Шарт нысанасы ретінде:

• қойылып келген талап, яғни төлем мерзімі келген ақшалай талап;

• келешектегі талап, яғни болашақта туындайтын ақша алу талабы;

• бірнеше ақшалай талап.

17.2 Тараптардың құқықтары мен міндеттері, жауапкершілігі

Төлемі күман тудыратын ақшалай талаптардан қаржы агенті бас тартуға құқылы.

Сома мөлшері, төлем мерзімі және басқа да белгілері көрсетілген нақты ақшалай талап берілуі мүмкін.

Борышқордың ақшалай талапты орындау ерекшеліктері:

Борышқор клиенттен немесе қаржы агентінен ақшалай талапты беру туралы (соның ішінде талапты беру және қаржы агенті жөнінде) жазбаша хабарлама алған жағдайда ғана қаржы агентіне төлем жасауға міндетті.

Қаржы агентінен жазбаша хабарлама алған кезде талапты беруді растайтын дәлелдерді талап етуге, егер ақылға сыйымды мерзім ішінде дәлелдерді ала алмаса - төлемді клиентке жасауға (жіберуге) құқылы.

Борышқорды қаржы агентіне төлем жасауы, оның клиент алдындағы міндеттемелерінен босатады.

Клиент борышқормен жасалған шарт бойынша өзінің міндеттемелерін бұзған жағдайда, соңғысы агентке ауысқан талаптар бойынша өзі төлеген сомаларды, егер борышқордың осындай соманы тікелей клиенттен алуға құқығы болса, қайтаруды қаржы агентінен талап етуге құқығы жоқ.

Талапты берудің нәтижесінде қаржы агентіне төленген соманы тікелей клиенттен алуға құқығы бар борышқордың қаржы агентінен бұл сомаларды қайтаруды, егер соңғысының клиент алдындағы талаптың берілуі бойынша оны қаржыландыруды жүзеге асырудағы міндеттерін орындамағаны не борышқордың алдындағы талаптың берілуіне байланысты қаржыландыруға жататын міндеттемені клиенттің орындамағанын біле тұра қаржыландыруды жүргізгені дәлелденсе, талап етуге құқылы.

Клиент борышқор алдындағы міндеттемелерін бұзған жағдайда және бұл борышқордың төлем төлеуден бас тартуына құқық беретін болса, төленген соманы қайтаруды клиенттен (қаржы агентінен емес) талап етуге құқылы.

Егер шартта өзгеше көзделмесе, беру нысанасы болып табылатын ақшалай талаптың жарамсыздығы үшін клиент қаржы агенті алдында жауапты болады.

Егер клиент ақшалай талапты беру құқығына ие болса және осы талапты беру кезінде борышқордың ол талапты орындамауға құқығы болатын мән-жайлар белгісіз болса, беру нысанасы болып табылатын ақшалай талап жарамды деп танылады.

Егер клиент пен қаржы агенті арасындағы шартта өзгеше көзделмесе, клиент пен қаржы агенті оны орындауды ұсынған жағдайда, беру нысанасы болып табылатын талапты борышқордың орындамағаны немесе тиісті түрде орындамағаны үшін, клиент жауап бермейді.

Тапсырмалар:

1. Ақшалай талапты беріп қаржыландыру шартының нысанасы (пәні) болып не табылады?

2. Клиент қаржы агенті алдында жауап бермейтін жағдайлар қандай?

3. Шарттың жасалу нысанын сақтамау салдары қандай?

18 – тарау. Банктік қызмет көрсету міндеттемелері

18.1 Банктік қызмет көрсету шарты

Банктік қызмет көрсету шарты (ҚР АК 739 - 746 баптары; Банктер және банктік қызмет туралы 31 тамыз 1995 жылғы N 2444 ҚР заңы) бойынша бір тарап - банк екінші тарап - клиенттің тапсырмасы бойынша банктік қызмет көрсетуге, ал клиент, егер шартта өзгеше көзделмесе, осы көрсетілген қызметке ақы төлеуге міндеттенуі жөніндегі келісім.

Тұлғалардың банктегі ақшаларына тек сот, тергеу, анықтау және атқарушылық іс жүргізу органдары өздерінің іс жүргізуіндегі қылмыстық және азаматтық істер бойынша заңдарда белгіленген тәртіппен, негіздерде және мерзімдерде тыйым сала алады.

Заңды тұлғалар мен азаматтардың банктегі ақшаларын олардың келісімінсіз алып қою тек соттың заңды күшіне енген үкімі немесе шешімінің, сот бұйрығының, сонымен қатар салық кодексінде көзделген жағдайларда ғана жүргізілуі мүмкін.

Клиентке қойылатын барлық талаптарды қанағаттандыру үшін оның банктегі ақша сомасы жеткілікті болса, клиенттен келіп түсетін өкімдерге сай талаптар қанағаттандырылады.

Егер, клиентке бірнеше талап қойылған жағдайда, банк клиенттің ақшасын мына кезек бойынша алуды жүзеге асырады:

1. адам өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу туралы талаптарды, сондай-ақ алименттерді өтеу жөніндегі талаптарды қанағаттандыруды көздейтін атқарушы құжаттар бойынша ақша алу жүзеге асырылады;

2. еңбек шартына сәйкес демалыс жәрдемақылары мен еңбекақы төлеу, авторлық шарт бойынша сыйақы төлеу үшін ақша алуды көздейтін атқарушы құжаттар бойынша ақша алу жүргізіледі;

3. клиенттің бюджет алдындағы міндеттемелері бойынша ақша алу жүргізіледі;

4. басқа да ақшалай талаптарын қағаттандыру көзделген атқарушы құжаттар бойынша ақша алу жүргізіледі;

5. клиентке қойылған басқа да талаптарды қанағаттандыру үшін күнтізбелік кезектілік тәртібімен ақша алу жүргізіледі.

Клиент болып табылатын заңды тұлға тараған кезде несие берушілердің талаптары мына кезек бойынша қанағаттандырылады:

1. таратылған заңды тұлға өміріне немесе денсаулығына залал келтірген үшін жауапты болған азаматтың талаптары тиісті мерзімді төлемдерді капиталға айналдыру жолымен қанағаттандырылады;

2. еңбек шартына еңбекақы және өтем төлеу, соның ішінде алимент және міндетті зейнетақы жарналарын төлеу жөніндегі берешектерді өтеу, сондай-ақ авторлық шарт бойынша сыйақы төлеу жөнінде есеп айырысулар жүргізіледі;

3. несие берушілердің таратылған банкроттың кепілмен қамтамасыз етілген мүлкінің міндеттемелері жөніндегі талаптары қамтамасыз ету сомасы шегінде қанағаттандырылады;

4. бюджетке және бюджеттен тыс қорларға міндетті төлемдер жөніндегі берешек өтеледі;

5. заң актілеріне сәйкес басқа да несие берушілермен есеп айырысады.

Бір кезекке жататын талаптар бойынша банктен ақша алу атқарушы құжаттардың түскен уақыты бойынша кезектілікпен жүргізіледі.

Банк көрсеткен қызметтер үшін клиент шартта көзделген ережелер мен тәртіпке сай ақы төлейді. Банк құпиясын жария етпеуге банк кепілдік береді.