16.2 Тасымалдаушының, жүк жөнелтушінің, жолаушының жауапкершілігі

Тасымалдаушы жүк, теңдеме жүк және поштаны тасымалдау үшін қабылдап алған сәттен бастап жүк алушыға тапсырған сәтке дейінгі сақталуын қамтамасыз етуге міндетті;

Тасымалдаушы егер жүктің, теңдеме жүктің және поштаның жоғалғаны, жетіспеушілігі немесе бүлінуі үшін кінәсі жоқ екенін дәлелдей алмаса, жауап береді.

Тасымалдау кезінде жүк, теңдеме жүк, пошта жоғалған немесе жетіспеген жағдайда, тасымалдаушы жоғалған немесе жетіспеген жүк, теңдеме жүк, пошта бағасының мөлшерінде жауап береді.

Бүлінген жағдайда, жүктің, теңдеме жүк және пошта бағасының бүліну негізінде азайған бағасы мөлшерінде жауап береді.

Жүк, пошта, теңдеме жүк жоғалған жағдайда, егер олардың

бағасы тасымалдаушыға тапсырған кезде жарияланған болса, жарияланған бағасы мөлшерінде жауап береді.

Жүк немесе теңдеме жүк бағасы уәкілетті мемлекеттік орган немесе Қазақстан қосылған тиісті халықаралық конвенцияға сәйкес тасымалданатын заттардың және көлік түрлеріне байланысты бекітіледі.

Тіркелген жүк, теңдеме жүк жеткізілетін уақытынан кейін жеті күн ішінде мекенге келмесе, жоғалды деп танылады. Егер 7 күн мерзімнен кейін жүк немесе теңдеме жүк келіп жетсе, жүк алушы оны қабылдауға және тасымалдаушы төлеген соманы оған қайтаруға міндетті.

Жүк немес теңдеме жүктің сақталмауына байланысты тасымалдаушы жасайтын коммерциялық акт, басқа құжаттармен қатар тасымалдаушы немесе жүк жөнелтуші, жүк алушы жауапкершілігіне қатысты дау туындаған кезде сот тарапынан есепке алынады.

Жүк жөнелтуші (жүк алушы), жолаушы тасымалдаушыға сот

арқылы талап арызын қойған уақытқа дейін, оған талап қоюға міндетті. Талап (претензия) 3 ай ішінде, ал айыппұл мен өсім төлеу жөніндегі талап 1 ай ішінде қойылуы мүмкін.

Тасымалдаушы кінәсінен жолаушы кешіккен жағдайда, тасымалдаушы әр кешіктірген сағат үшін билет бағасының 3 пайызы мөлшерінде айыппұл төлейді. Тасымалдаушыдан өндірілетін айыппұл мөлшері билет құнынан аспауы тиіс; егер, жолаушыға кешігуінің салдарынан шығын келтірілсе оны да өтеу жөнінде талап қоюға құқылы.

Теңдеме жүкті жеткізуді тасымалдаушы кешіктірген жағдайда, әр кешіктірген күн үшін тасымалдау ақысының 10 пайызы мөлшерінде айыппұл төлейді, бірақ айыппұл мөлшері тасымалдау ақысының 50 пайызынан аспауы қажет.

Жүкті жеткізуді тасымалдаушы кешіктірген жағдайда, әр кешіктірген күн үшін тасымалдау ақысының 5 пайызы мөлшерінде айыппұл төлейді, бірақ айыппұл мөлшері тасымалдау ақысының 50 пайызынан аспауы қажет;

Егер тасымалдаушының жүкті, теңдеме жүкті, жолаушыны кешіктіруде кінәсі болмаса, жауапкершіктен босатылады;

Жолаушы, жүк жөнелтуші, жүк алушы кінәсінен басқа тұлғаларға немесе тасымалдаушыға (олардың мүліктеріне) келтірілген зиян үшін (бұл үшін тасымалдаушы жауапты болса) жауап береді;

Жүк жөнелтуші көлік құжаттамасындағы мәліметтердің дәл еместігі, олық еместігі немесе дұрыс еместігі негізінде келтірілген немесе келтірілуі мүмкін шығын үшін тасымалдаушы алдында жауап береді;

Тасымалдаушы жәбірленушінің теріс пиғылынан немесе бой бермейтін күш негізінде жолаушының өміріне немесе денсаулығына зиян келтірілгенін дәлелдей алмаса мүліктік жауапкершікке тартылады.

Жәбірленушінің теріс пиғылы салдарынан пайда болған зиян өтеуге жатпайды (ҚР АК 935 бабының 1 тармағы);

Азаматтың өмірі мен денсаулығына зиян келтірілген жағдайда зиянды өтеуден толық бас тартуға жол берілмейді (ҚР АК 935 бабының 2 тармағы).

16.3 Жүкті тасымалдау шарты (ҚР АК 688-707 баптары)

Жүкті тасымалдау шарты дегеніміз - бір тарап (тасымалдаушы) өзіне басқа тараптың (жүк жөнелтушінің) сеніп тапсырған жүгін белгіленген мекенге жеткізуге және жүкті алуға уәкілетті тұлғаға оны беруге міндеттенуі, ал жүк жөнелтуші жүгінің тасымалданғаны үшін шартқа немесе тарифке сәйкес ақы төлеуге міндеттенуі жөніндегі келісім.

Жүкті тасымалдау шартының ерекшеліктері:

• екі жақты, ақылы және нақты шарт;

• шарт жасалған кезде қатыспайтын, бірақ белгілі бір құқықтар мен міндеттерге ие үшінші тұлғаның (жүк алушының) болуы. Жүк алушы ретінде жүк жөнелтушінің өзі немесе оның экспедиторы болуы мүмкін;

• шарт бір ғана құжатқа қол қоюмен шектелмейді, сонымен қатар көлік заңнамасымен қарастырылған түбіртек, коносамент және сол сияқты басқа да құжаттармен рәсімделеді;

• тасымалдау ақысы келісім-шарттармен, ал негізінен алғанда белгіленген тәртіппен бекітілген тарифтер негізінде айқындалады;

Жүкті тасымалдау шартының түрлері:

көлік түрлеріне қарай:

ν жалпы пайдаланастағы көлікпен тасымалдау шарттары:

а) теміржол көлігімен тасымалдау шарттары;

б) ішкі су көлігімен тасымалдау шарттары;

ν әуе көлігімен таысмалдау шарттары;

ν теңіз көлігімен тасымалдау шарттары:

а) халықаралық теңіз тасымалдауы;

б) каботаждық тасымалдау (мемлекет ішінде тасымалдау), оның ішінде кіші каботаж (бір теңіз порттарының арасындағы тасымалдау) және үлкен каботаж (әртүрлі теңіздер порттарының арасындағы тасымалдау)

Тасымалдаушы жағындағы көлік ұйымдарының санына қарай:

ν егер тасымалдаушы жағында бір көлік ұйымы болса, жергілікті бағытта тасымалдау;

ν бір көлік құжаты бойынша бір көлік түріндегі бірнеше көлік ұйымдары жүзеге асыратын тікелей бағыттағы тасымалдау;

ν бір көлік құжаты бойынша әртүрлі көліктермен бірнеше көлік ұйымдары жүзеге асыратын тікелей аралас бағыттағы тасымалдау;

Жүкті тікелей (соның ішінде аралас) тасымалдау шарты бойынша әр тасымалдаушы бүкіл тасымалдау шарты үшін жауапты болып табылады, ал кейіннен қажетті есеп айырысуды өзара жасайды.

Теміржол көлігінде жүктің санына қарай:

ν кіші (ұсақ) тасымалдау (10 тоннаға дейін);

ν вагондық тасымалдау;

ν маршруттық тасымалдау (бүтін теміржол құрамымен тасымалдау)

Теңіз көлігінде тасымалдау түрлері:

ν нақты кестеге сәйкес белгілі бір бағытта жүзеге асырылатын линиялық тұрақты тасымалдау;

ν чартер жасау арқылы, тараптардың ерікті келісімі негізінде жүзеге асырылатын трамполық (тұрақты емес) тасымалдау.

Фрахталау (чартер) шарты теңіз және әуе көлігімен тасымалдауда жиі қолданылады.

Фрахталау (чартер) шарты дегеніміз - бір тарап-фрахтаушы екінші тарапқа-фрахталаушыға жүк, жолаушы және жүктеме тасымалдау үшін бір немесе бірнеше көлік құралын толық немесе оның сыйымдылығының бір бөлігін бір немесе бірнеше рейске ақы төлекттіріп беруге міндеттенуі жөніндегі келісім.

Теңіз және ішкі су көлігімен тасымалдауда тіркеп алып жүру шарты және тайм-чартер шарты қолданылады.

Тіркеп алып жүру (буксировка) шарты бойынша бір кеме иесі сыйақы үшін басқа бір кемені немесе өзге бір жүзетін объектіні белгілі бір қашықтыққа немесе белгілі бір уақыт ішінде немесе маневр орындау үшін тіркеп алып баруға (жеткізуге) міндеттенеді.

Тайм-чартер (кемені уақытша фрахталау) шарты бойынша бір-тарап - кеме иесі екінші тарапқа (фрахталаушыға, жалға алушыға) сыйақы (жал ақысы) үшін кемені белгілі бір уақытқа жүкті, жолаушыны тасымалдауға береді. Негізінен алғанда, бұл көлік шарты емес, жалдау шарты типіне жатады.

Жүкті тасымалдау шартын жасау және оның мазмұны.

Тасымалдаушы міндеттері:

• шартта көрсетілген мерзім ішінде көлік құралын жүкті тиеу үшін беруге міндетті;

• жалпы пайдаланыстағы көлікпен тасымалдау шартын кез-келген ұсыныс білдірген тұлғамен жасауға міндетті;

• жүкті тасымалдаушы қабылдап алған сәттен бастап шарт жасалынды деп танылады;

• көлік жарғылары мен тиісті заңдар көлік құралын уақтылы бермегені және жүкті уақтылы ұсынбағаны үшін жауапкершілік қарастырады. Сонымен қатар мұндай жауапкершіліктен босату (бой бермейтін күш, жүкті тасымалдауға шектеу қою т.б.) жағдайларын да қамтиды;

• жүкті тасымалдау шарты жүк жөнелтушіге көлік құжатын (коносомент немесе көлік заңнамасымен қарастырылған басқалай құжат) жасау және беру арқылы расталады.

Көлік құжатының функциялары:

• шарт жасалғанын растайды;

• жүкке билік етуге құқық береді;

• теңіз коносаменті тауарға билік етуге құқық беретін бағалы қағаз болып табылады.

Көлік құжаттары бекітілген нысандағы арнайы бланкілерде рәсімделеді.

Тараптардың құқықтары мен міндеттері:

Тасымалдаушы:

• көлік құралын тиісті жүкті тасымалдауға дайын, жарамды күйінде беруге міндетті;

• жүктің сақтауын қамтамасыз етуге міндетті;

• жүкті белгіленген мекенге мерзіміне сай жеткізіп беруге міндетті;

• жүкті тасымалдау кезінде кедергілер туындаса, дереу жүк жөнелтушіге хабарлауға және оның тапсырмаларына сәйкес шешім қабылдауға міндетті;

Жүк жөнелтуші:

• жүкті жол бойында сақталуын қамтамасыз ететін буып-түю ережелеріне сәйкес тасымалдаушыға беруге міндетті;

• жүк тасымалдану үшін қабылданған жағдайда тасымалдау ақысын төлеуге міндетті;

• тез бұзылатын заттар тасымалданатын жағдайда, олардың сапасына қатысты құжатты тасымалдаушыға беруге міндетті;

• егер шартта өзгеше қарастырылмаса, жеткізілген жүкті түсіріп және қабылдап алуға міндетті

Егер жүк сақталмаған болса, коммерциялық акт жасалады.

Тараптардың жауапкершілігі:

Тасымалдаушының жауапкершілік негіздері:

• жүктің сақталмағаны үшін тек қана кінәсі болған жағдайда жауап береді. Яғни кінәсі жоқ екенін дәлелдеуі қажет. Жауапкершілігі жүктің бағасы мөлшерінде болады. Алынбаған пайданы өтемейді;

• жүкті уақтылы жеткізбегені үшін кінәсі болған жағдайда жауап береді және айрықшы (артық шығынды өтемейді) айып төлеу негізінде жүзеге асырылады;

• жүкті тасымалдау шарты бойынша басқа да міндеттемелерді бұзғаны: яғни жүк жөнелтушінің ол міндетті болып табылатын тапсырмаларын орындамағаны, жүкті шартта көрсетілмеген елді-мекенде берген жағдайда, тасымалдау құжаттарын жоғалтқаны үшін жауапты.

Жүк жөнелтушінің жауапкершілігі:

• көлік құжатында жүк туралы мәліметтерді қате берсе;

• тасымалдаушының көлік құралын бүлдіргені (сындырғаны және т.б.) үшін (зиян өтеу);

• станциядан жүкті уақтылы алып кетпегені үшін жауапты.

16.4 Жолаушыларды тасымалдау шарты (ҚР АК 690, 698, 700, 704, 707 баптары)

Жолаушыларды тасымалдау шарты бойынша тасымалдаушы жолаушыны баратын мекеніне, ал жолаушы теңдеме жүкті тапсырған жағдайда теңдеме жүкті де баратын мекеніне апаратын мекеніне жеткізуді және оны теңдеме жүкті алуға құқығы бар тұлғаға беруге міндеттенеді, жолаушы жолына, ал теңдеме жүгін тапсырған кезде - теңдеме жүгін алып баруға ақы төлеуге міндеттенеді.

Жолаушы мен теңдеме жүкті тасымалдау шарты тиісінше жол жүру билетімен және теңдеме жүк түбіртегімен рәсімделеді.

• шарт екіжақты, ақылы және келісімді;

• шарттың жасалуы және жол ақысының төленуі жолаушыға бекітілген нысандағы жол жүру билетін беру арқылы, ал теңдеме жүкті тапсыру тиісті түбіртекпен расталады;

• тасымалдаушы жолаушыға алынған билетке сай орын немесе оның келісімімен басқа бір орын беруге міндетті.

• тараптардың өзге құқықтары мен міндеттері жалпы ережелерде (алғашқы тақырыпта) айтылды.

Жолаушылардың құқықтары, олар үшін қарастырылған жеңілдіктер:

• жолаушыларды тасымалдауға ашық кез-келген бағыт бойынша және кез-келген көлік түріне билет алуға;

• билетке сай орын алуға;

• жолаушы тасымалдауға теңдеме жүк ретінде заттарын төлей отырып тапсыруға құқылы;

• жолаушы тасымалдау ақысын төлей отырып тапсырылатын теңдеме жүгінің бағасын жариялауға құқылы;

• жолаушы ауырған жағдайда билеттің жармадылық мерзімін ұзартуға, билеттің құнын кері алып оны тасымалдаушыға қайтаруға құқылы. Тасымалдаушы тиісті ұстамды ұстап қалуға құқылы;

• жолаушы жолда аялдама жасауға құқылы;

• 7 жасқа (халықаралық тасымалдауда 5 жасқа) дейінгі бір баланы арнайы орын (орынсыз, алдына алып отыру) берместен таксиден басқа көлік түрімен ақысыз алып жүруге;

• халықаралық тасымалдауда 5-пен 12 жас арасындағы балаларға билеттің толық құнының 50 пайызын төлеп билет алуға;

• ҚР тасымалдаушылары тасымалдауларында 7 жас пен 15 арасындағы балаларға билеттің толық құнының 50 пайызын төлеп билет алуға; егер әртүрлі мемлекеттің тасымалдаушылары жолаушыларды тасымалдайтын болса, жолаушыларға бұл құқық ҚР-ның тасымалдаушысы тасымалдаған кезде беріледі;

• қалалық және қала маңы көлігінен басқа көлік түрлерімен жол жүріп бара жатқанда билеттің жарамдылығын 10 күнге дейін ұзартуға;

• тасымалдау басталғанға дейін билетін тапсырып, құнын қайтарып алуға құқылы;

• әуе көлігінде, қалалық және қала маңы автобустарында 20 кг дейін қол жүгі мен теңдеме жүкті ақысыз алып жүруге;

• теміржол, теңіз, ішкі су көлігі, халықаралық автобустарда 35 кг дейін қол жүгі мен теңдеме жүкті ақысыз алып жүруге құқылы.

• рейс 10 және одан да көп сағатқа кешіккен жағдайда тасымалдаушы өз есебінен жолаушыларды қонақ үйіне орналастыруға және тамақтандыруға міндетті.