13.1 Сыйға тарту шартының түсінігі, ерекшеліктері

Сыйға тарту шарты бойынша бір тарап (сыйға тартушы) екінші тарап (сый алушы) меншігіне затты, өзіне немесе үшінші тұлғаға деген мүліктік құқықты береді немесе беруге міндеттенеді, немесе сый алушыны мүліктік міндеттен босатады яки босатуға міндеттенеді.

Шарттың ерекшеліктері:

- шарт екі жақты мәміле, себебі тек қана сыйға тартушының ғана емес, сонымен қатар, сый алушының да келісімін қажет етеді;

- сыйға тарту шарты ақысыз (өтемесіз) шарт;

- шынайы немесе консенсуалды шарт;

Шарт ауызша жасалуы мүмкін, яғни сыйды тапсыру немесе символикалық түрде кілтті немесе құжаттарды тапсыру арқылы да болуы ықтимал.

Болашақта сыйды беруге уәде етілсе шарт жазбаша нысанда жасалуға тиіс. Осы негіздер бойынша шарт ауызша жасалса, жарамсыз болып саналады.

Жылжымайтын мүлікті сыйға тарту шарты мемлекеттік тіркеуден өтуі тиіс.

Сыйға тартушы қайтыс болған жағдайда затты сыйға тартуға заңнама тыйым салады.

Сыйға тартушы ретінде өзін нақты бір мүліктен (материалдық игіліктен) ерікті түрде айыратын тұлға табылады.

Сый алушы болып сыйды қабылдайтын тұлға танылады.

Құны он айлық есептік көрсеткіштен аспайтын сыйды мына санаттардағы азаматтарға қабылдауға болады:

• кәмелетке толмағандардың және әрекетке қабілетсіз деп танылғандардың атынан олардың заңды өкілдері;

• емдеуде, асырауда жатқан адамдардан және олардың туыстарынан емдеу, тәрбиелеу, әлеуметтік бейімделу қызметкерлері.

Егер сыйдың бағасы он айлық есептік көрсеткіштен асатын болса, мемлекеттік қызметкерлерге сыйда қабылдауға болмайды.

Егер мүлік заңды тұлғаның оралымды басқару немесе шаруашылық жүргізу құқығында болса және құны он айлық есептік көрсеткіштен асатын болса, меншік иесінің келісімімен ғана сыйға берілуі мүмкін.

Ортақ бірлескен меншіктегі затты сыйға тарту үшін барлық меншік иелерінің келісімі қажет.

Нақты сыйға берілетін мүлік (зат) көрсетілмей, барлық мүлікті сыйға тарту, міндеттен босату жөніндегі уәде жарамсыз болып танылады.

Сый алушы сыйды қабылдағанға дейінгі кез-келген уақытта одан бас тартуға құқылы. Бұл жағдайда шарт бұзылған болып саналады. Егер шарт жазбаша нысанда жасалса, бас тарту да жазбаша нысанда рәсімделуі тиіс. Егер сыйға тарту шарты мемлекеттік тіркеуден өтсе, бас тартуда мемлекеттік тіркеумен жасалуы қажет. Егер сыйға тарту шарты жазбаша нысанда жасалса, сыйға тартушы сый алушыдан бас тартуына байланысты келтірілген нақты шығынды өтеуін талап етуге құқылы.

Болашақта сыйды беру уәде етілген соң, сыйға тартушының отбасы немесе мүліктік жағдайы немесе денсаулығы нашарлап, оның өмір деңгейінің төмендеуіне әкеліп соқтыратын болса, сыйға тартушы сыйға тарту шартын орындаудан бас тартуға құқылы.

Егер сый алушы сыйға тартушының немесе оның отбасы мүшелері немесе жақын туыстарының өміріне немесе денсаулығына зиян келтірсе, сыйға тартушы (оның туыстары) сыйға тарту шартының күшін жою туралы сот арқылы талап қоюға құқылы.

Егер сыйланған зат сыйға тартушы үшін рухани құндылық болса және сый алушы тарапынан оның жойылуы қаупі туындаса, шарттың күшін сот арқылы жоюға құқылы.

Егер сый тартушы сый алушыдан ұзақ өмір сүретін болса, шартта оның күшін жою туралы сый тартушының құқыға көзделуі мүмкін (яғни, сый сый тартушыға қайтып оралады).

Егер, шартты өзгеше көзделмесе, сыйды болашақта беруге уәде етілген болса және сый алушы қайтыс болып кетсе, оның құқықтары мұрагерлеріне ауыспайды.

Сыйға уәде еткен сый тартушының міндеттері (шартта өзгеше көзделмесе) оның мұрагерлеріне ауысуы мүмкін.