18.4 Банк салымы шарты

Банк салымы шарты (ҚР АК 756-767 баптары) бойынша бір тарап (банк) екінші тараптан (салымшыдан) ақша (салым) алуға, олар бойынша шартта көрсетілген мөлшерде және тәртіппен сыйақы төлеуге және салымды қайтаруға міндеттенеді. Салымның әр түрі бойынша банк клиенттің ақшасын есепке алу мақсатында оған бірыңғайландырылған дербес код береді. Код беру, жою, клиенттің ақшасына есеп жүргізу банк қызметін реттейтін заң актілерінде белгіленеді.

Банк салымдарының түрлері:

• талап етілмелі салым - салымшының бірінші талап етуі бойынша толық немесе ішінара қайтарылуға тиіс.

• мерзімді салым - белгілі бір мерзімге салынады.

• шартты салым – ақша сомасы шартта белгіленген мән-жайлар туындағанға дейін сақталады.

Шарт нысаны - жай жазбаша. Жазбаша нысанның сақталмауы/жинақ кітапшасы, сертификат немесе өзге де құжат/шарт жарамсыздығына әкеп соқтырады.

Банк ретінде ҚР Ұлттық банкінің лицензиясын алған жеке және заңды тұлғалардың ақшаларын салым ретінде тартуға операциялар жүргізе алатын коммерциялық ұйым табылады.

Шарт жасасу қарсаңында қайтыс болған азаматтың немесе сол кезде болмаған заңды тұлғаның пайдасына жасалған банк салымы шарты жарамсыз болып табылады.

Салымшы - кез-келген заңды және жеке тұлға.

Шарт мерзімі:

• банк салымы шарты салым сомасы банкке келіп түскен күннен бастап жасалған болып саналады;

• талап етілмелі банк салымы шарты мерзімсіз болып табылады;

• салымшы мерзімді салымның сомасын оның мерзімі өткеннен кейін, сондай-ақ шартты салымның сомасын банк салымы шартты салымның қайтарылуын байланыстыратын мән-жайлар пайда болғаннан кейін талап етпесе, банк салымы шарты талап етілмелі шарттарымен ұзартылған болып саналады.

Егер шартпен өзгеше қарастырылмаса, салымшыға пайыз банк пайызының есептік ставкасы мөлшерінде төленеді.

Салымшының /мерзімді шарт/ талап етуі бойынша банк салымшыға мерзімді пайыз сомасын емес, талап етілмелі салым сомасын беруге міндетті.

Егер шартпен өзгеше көзделмесе, мерзімді шарт бойынша көрсетілген уақыт ішінде салым талап етілмесе, шарт талап етілмелі уақытына дейін ұзартылды деп саналады.

Егер шартпен өзгеше көзделмесе, талап етілмелі салым шарты бойынша банк 1 ай бұрын салымшыны ескерте отырып, салым пайыз мөлшерін өзгертуге құқылы.

Банктің мерзімді шарт бойынша пайыз мөлшерін азайтуға құқығы жоқ. Банктің мұндай құқығын қарастыратын жағдаят мардымсыз.

Шартпен өзгеше көзделмесе, салым сомасына пайыз тоқсан сайын жүргізіледі.

Банк салымдарды сақтандыруға міндетті.

Банк салымшыға шартта көрсетілген мөлшерде салым сомасына сыйақы төлеуге міндетті.

Шартта өзгеше көзделмесе, салымшылар салымдарды қолма-қол ақшамен де, қолма-қол ақшасыз да аудару арқылы енгізуге құқылы.

Салымшы банкке салымды белгілі бір үшінші тұлғаның атына енгізуге құқылы.

Салымшы банк салымдары бойынша жасалған операциялар жөніндегі банк көрсеткен қызметтерге шартта көзделген тәртіппен ақы төлеуге міндетті.

Тапсырмалар:

1. Банктік қызмет көрсету шарты бойынша көрсетілетін қызметтерді атаңыз.

2. Банктік шот шартына сай шоттардың түрлері қандай болуы мүмкін?

3. Ақша аудару түрлері қандай?

4. Шартты салым шартының ерекшеліктері неде?

19 – тарау. Есеп айырысу міндеттемелері (Төлемдер және ақша аудару туралы ҚР-ның 29 маусым 1998 жылғы N 237 ҚР заңы)

19.1 Есеп айырысу туралы жалпы ережелер

Есеп айырысу қатынастары берілген мүлік, орындалған жұмыс, атқарылған қызмет үшін төлемді жүзеге асыруда қолданылады. Есеп айырысудың қолма-қол (нақты түрде - банктік, казначейлік билеттер, монеттер) және қолма-қолсыз (екінші деңгейдегі банктер арқылы) түрлері бар. Есеп айырысу тәсілдері субъектілердің мәртебесіне және төлем жүзеге асырылатын негізге байланысты болады. Кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға байланысы жоқ азаматтардың қатысуымен болатын есеп айырысулар сомасы шектеусіз қолма-қол немесе қолма-қолсыз орындалуы мүмкін. Ал, заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлердің қатысуымен болатын есеп айырысулар жалпы ереже бойынша қолма-қолсыз жүзеге асырылады.

Қолма-қолсыз есеп айырысудың нысаны дегеніміз - қолма-қолсыз төлемді орындау жөніндегі клиент пен оған қызмет көрсететін банк міндеттемесінің бір түрі. Қолма-қолсыз есеп айырысу клиенттер есеп шотын ашқан банктер арқылы жүзеге асырылады. Есеп айырысу ақша негізінде жүзеге асады. Ақша - төлем құралы және құн өлшемі қызметін атқарады.

Банктік тәжірибеде есеп айрысулар бірқалалық және қалааралық, халықаралық болып бөлінеді.

Есеп айрысу қатынастарына қатынасатындар: төлеуші; төлеушінің банкі (эмитент-банк, инкассалық банк); алушы және алушының банкі (ремитент-банк, орындаушы банк). Бұдан басқа есеп айырысудың нақты нысанына байланысты арнайы функцияларға ие банктер (гарант) қатысуы мүмкін.

Есеп айырысу нысандарын есеп айырысу құжаттарынан айырып білу қажет. Есеп айырысу құжаттары есептік-бухгелтерлік және информациялық функцияларды атқарады.

Есеп айрысуға қатысты негізгі ұғымдар:

• ақша аудару - төлемді немесе басқа да мақсаттарды жүзеге асырумен байланысты жөнелтушілердің ақшаны беру жөніндегі тапсырмаларын алушы-банктің тұрақты орындауы;

• төлем - қолма-қол ақшаны немесе ақша аударуды қолма-қолсыз пайдалану немесе төлем құжатын беру немесе ақша төлеу жөніндегі бұйрық арқылы ақшалай міндеттемені орындау; бенефициар - ақша аудару кезінде төлем тапсырмасы немесе талабында көрсетілетін ақша алушы;

• төлем құжаты - төлемдер мен ақша аударулар жүзеге асырылатын құжат.