31.2 Мұрагерлер. Мұрадан лайықсыз мұрагерлерді шеттету

Мұра ашылған кезде тірі жүрген, сондай-ақ мұра қалдырушының тірі кезінде іште қалған және мұра ашылғаннан кейін (270 күн ішінде) тірі туған азаматтар өсиет және заң бойынша мұрагер бола алады. Мұра ашылғанға (яғни мұра қалдырушы қайтыс болғанға) дейін құрылған және мұраның ашылу уақытнда болған заңды тұлғалар, сондай-ақ мемлекет өсиет бойынша мұрагерлер болуы мүмкін.

Мұра қалдырушыны немесе мүмкін болатын мұрагерлердің біреуін қасақана өлтірген немесе олардың өміріне қастандық жасаған адамдардың өсиет бойынша да, заң бойынша да мұра алуға құқығы жоқ. Дегенмен, өміріне немесе денсаулығына қастандық жасаған мұрагердің пайдасына өсиет қалдырушы қайтадан мұра қалдыратын болса, мұндай адам мұрагер ретінде таныла алады.

Мұра қалдырушының соңғы еркін жүзеге асыруға қасақана кедергі жасаған және сол арқылы олардың өздерін немесе оларға жақын адамдарды мұрагерлікке шақыруға не мұраның оларға тиесіліүлесін көбейтуге ықпал жасаған адамдардың өсиет бойынша да, заң бойынша да мұра алуға құқығы жоқ.

Балаларына қатысты ата-аналық құқықтарынан айрылған және мұра ашылған кезде бұл құқықтарын қалпына келтірмеген ата-аналар балаларынан қалған мұраны, сондай-ақ мұра қалдырушыны күту жөніндегі өздеріне заң күшімен жүктелген міндеттерді орындаудан жалтарған ана-аналар (асырап алушылар) және кәмелетке толған (асырап алынған) балалары заң бойынша мұрагер бола алмайды.

Мұрагерлікке құқығы жоқ немесе мұрагерліктен шеттетілген адам (лайықсыз мұрагер) мұраның құрамынан негізсіз алған барлық мүлікті қайтаруға міндетті. Мұрагерлік мүлікті қайтару мүмкін болмаған кезде лайықсыз мұрагер оның нарықтық құнын өтеуге міндетті.

31.3 Өсиет бойынша мұрагерлік

Өсиет дегеніміз – азаматтың қайтыс болған жағдайда өзіне тиесілі мүлікке билік ету жөніндегі өз ықтиярын білдіруі.

Өсиетті жасау үшін өсиет қалдырушының толық әрекет қабілеттілігі болуы қажет.

Азамат өзіне тиесілі барлық мүлкін немесе оның бір бөлігін кез келген тұлғаға, соның ішінде заң бойынша мұрагерлер болып табылатын адамдарға да, сондай-ақ заңды тұлғаларға және мемлекетке өсиет етіп қалдыра алады.

Өсиет қалдырушы өсиетті өзі жасауға тиіс. Өсиетті өкіл арқылы жасауға жол берілмейді.

Мүлік өсиет қалдырушыға тиесілі (меншігінде) болғандықтан ол себебін түсіндірместен заң бойынша мұрагерлердің біреуін, бірнешеуін немесе барлығын мұрадан айыруға құқылы.

Мұра қалдырушы өсиетінің күшін кез келген уақытта жоюға және өзгертуге құқылы, себебін көрсетуге және түсіндіруге міндетті емес.

Өсиетте өсиет қалдырушы мұрагер етіп тағайындаған адамдарға, егер олар қайтыс болса өзі өсиет еткен мүлікті нақты адамдарға өсиет ету туралы міндеттер жүктеуге құқығы жоқ.

Өсиет қалдырушы мұрагердің мінез-құлқының сиапатына қатысты мұра алуды белгілі бір талаппен байланыстыруға құқылы. Дегенмен, мұра қалдырушының мұрагерге қойған заңға қайшы келетін талаптары, сондай-ақ орындалмайтын талаптары, мұрагердің талабы бойынша жарамсыз деп танылуы мүмкін.

Өсиет оның жасалған жері мен уақыты көрсетіле отырып, жазбаша нысанда жасалып, нотариатта куәландырылуға тиіс. Өсиетке өсиет қалдырушының өзі қол қоюы қажет. Егер өсиет қалдырушы дене кемістіктеріне, науқастығына немесе сауатсыздығына байланысты өсиетке өзі қол қою алмайтын болса, оның өтініші бойынша оған нотариустың немесе өсиетті куәландырушы басқа адамның (нотариатта куәландырылған өсиетке теңестірілетін өсиеттер: емдеу мекемелерінің директорлары, бас дәрігерлері, кемелелердің капитандары, әскери бөлімдер, мекемелер және әскери оқу орындарының басшылары, бас бостандығынан айыру мекемелерінің бастықтары куәландырған өсиеттер) қатысуымен өсиет қалдырушының өсиетке өзі қол қою алмауының себебін көрсете отырып, басқа азаматтың қол қоюы мүмкін.

Өсиет жасалған кезде куә бола алмайтындар және өсиет қалдырушының орнына қол қоя алмайтын адамдар: нотариус немесе өсиетті куәландыратын өзге адам; пайдасына өсиет жазылған немесе өсиет қалдырудан бас тартылған адам, оның зайыбы, оның балалары, ата-аналары, немерелері мен шөберелері, сондай-ақ өсиет қалдырушының заң бойынша мұрагерлері; толық әрекет қабілеттілігін иеленбеген азаматтар; сауатсыз және өсиетті оқуға қабілетсіз басқа да адамдар; жалған жауап бергені үшін соттылығы бар адамдар.

Нотариустың, өсиетті куәландыратын басқа адамның , куәлардың, сондай-ақ өсиет қалдырушының орнына өсиетке қол қоятын азаматтың мұра ашылғанға дейін өсиетттің мазмұнына,оның жасалуына, күші жойылуына немесе өзгертілуіне қатысты мәліметтерді жария етуге құқығы жоқ.

Тиісті нысанда жасалмаған өсиет жарамсыз болады. Егер сот мұра қалдырушының өз еркін білдіруін түсінуге әсер етпейді деп белгілесе, өсиетті жасау, қол қою немесе оны растау кезінде жіберілген емле қателері және техникалық сипаттағы басқа да елеусіз қателер өсиетті жарамсыз деуге негіз бола алмайды.

Өсиеттегі жекелеген өкімдердің жарамсыздығы өсиеттің қалған бөлігінің жарамдылығын қозғамайды.

Өсиеттік бас тарту дегеніміз – өсиет қалдырушының мұрагерге мұра есебінен бір немесе бірнеше адамның (бас тартылушылардың) пайдасына қандай да болсын міндеттемені орындауды жүктеуі. Бас тартылушылар (легатарийлер) ретінде заң бойынша мұрагерлер қатарына кіретін де кірмейтін де адамдар бола алады.

Легаттың нысанасы мұраның, иеленудің құрамына кіретін заттарды бас тартылушының меншігіне, пайдалануына немесе өзге заттық құқығына беру және оған мұра құрамына кірмейтін мүлікті беру, ол үшін белгілі бір жұмысты орындау, оған белгілі қызмет көрсету және т.б. болуы мүмкін.

Егер тұрғын үйді өмір бойы пайдалану құқығы берілген легатарий тұрғын үйге меншік құқығы кейіннен ауысқан (яғни мұрагер сатқан, айырбастаған т.б.) жағдайда да осы құқығын сақтайды.

Өмір бойы пайдалану құқығы иеліктен айырылмайды, берілмейді және бас тартылушының мұрагерлеріне ауыспайды және өсиетте өзгеше көзделмесе ол қайтыс болған жағдайда оның отбасы мүшелерінің тұруына негіз болмайды.

Өсиеттік бас тарту (легат) жүктелген мұрагер қайтыс болған жағдайда немесе ол мұраны қабылдамаған жағдайда өсиеттік бас тартуды орындау оның үлесін алған басқа мұрагерге, не мүлік иесіз қалса, мемлекетке ауысады.

Легатарий мұра қалдырушының борыштары үшін жауап бермейді.

Өсиет қалдырушы өсиетті орындауды мұрагер болып таблмайтын, өсиетте өзі көрсеткен адамға (өсиетті орындаушыға, өсиет жүктелген өкілге) тапсыра алады. Бұл адамның өсиетті орындаушы болуға келісімі оның не өсиеттің өзіне өз қолымен жазған жазбада не өсиетке қоса берілген өтініште көрсетілуге тиіс.