Сын есімнің шырайлары.Салыстырмалы шырай
Сын есімнің өзіне тән шырай категориясы бар. Олар төрт түрлі болады:
Жай шырай (Положительная степень). Заттың сапа белгісін білдіріп, басқа затпен салыстырмайды. Мыс: биік тау, үлкен қала, жаңа қағаз.
Күшейтпелі шырай.(превосходная степень) Заттардың бастапқы жай белгісін күшейте түсетін түрі.
Мыс : қап- қара, қып-қызыл, ұп-ұзын.
Асырмалы шырай. (усилительно – увиличительная степень) Заттардың бойындағы сапа белгісін асыра немесе төмендете көрсету.
Мыс: өте қара , тым үлкен, ең жақсы
4. Салыстырмалы шырай (Сравнительная степень). Заттардың бойындағы сапа – белгісінің артық, я кем екендігін салыстыра көрсетеді.
Салыстырмалы шырайдың жұрнақтары.
а) – рақ, - рек, -ырақ, - ірек.
Мыс : бойшаңырақ , күштірек, тазарақ..
ә) – лау, -леу, - дау, - деу, - тау, - теу.
Мыс: кішілеу, сарылау, күреңдеу, ақшылдау, көктеу, таныстау.
б) – ғыл, - ғылтым, - ғылт, - ғыш, - шыл, - шіл, - шілтім, - шылтым, - шілтім.
-ақ, - қай.
Мысалы : бозғыл, бозғылт, сарғылтым,сарғыш, т.б.
Туризм
Туризм адамдарды табиғат көркімен, ерекше сұлу жерлерімен таныстырады. Ұлы саяхатшы Н.М.Прежевальский ''Өмір сүрудің тамашалығы сол, әрқашанда саяхат жасауға болады”, -деп айтып өткен. Туризімді елдің төлем балансындағы пайдалы салаға айналдыру маңызы зор. Қазіргі заманғы туризм өндірісі –әлемдік экономикадағы ғарыштап, дамып келе жатқан сала. Дүние жүзіндегі елдердің 83-де туризм экспорты аса пайдалы қаржы көзіне айналса , 38 мемлекет экономиканың басқа түріне қарағанда осы саладан валюта түсіруде алда келеді. Халықаралық туризм өткен жылдағы табыс әкелуде мұнай өнімдерін экспорттау мен автомобиль өндірісінен кейінгі үшінші орында.
Елімізде 2000 жылдың 22 тамызында Үкімет мәжілісінде Қазақстандағы туризмді дамыту шаралары туралы мәселе тұңғыш рет қаралды.
ҚР-1999 жылдың 10 желтоқсанында “Лицензиялау туралы’’заңы аясында еліміздегі 638 ұйымға туристік қызметпен айналысу құқығы берілген. Лицензия берілген туристік компаниялар елімізге туристерді тартумен емес, сыртқы туристік сапалар ұйымдастырумен айналысуда.
Еліміздің туристік аймақтары-Алматы, Көкшетау, Қапшағай, Маңғыстау өңірлері. Олар туризмнің нағыз орталықтары.Көбінесе туристік кәсіпорындар Алматыда орналасқан.Себебі транизиттік жерлер Алматыдағы фирмалар арқылы өтеді. Шетелден келетін туристердің басым бөлігі Алматы қаласына ат басын тірейтіндіктері біздің қаламызға ғана емес, туризм бизнесінің Қазақстан бойынша дамуына жол ашпақ. Алматы-тоғыз жолдың торабы, табиғаты жайлы, еліміздің ғылыми және ағарту орталығы ретінде көз тартады.
Соңғы жылдары қала аумағында әлемдік дәрежеге сәйкес келетін жоғары сапалы қызметтер көрсете алатын әсем де сәнді қонақ үйлер мен мейрамханалар бой көтеруде. Мысалы,'' Рахат Палас’’,''Анкара”,’’Астана ’’ т.б.қонақ үйлерінің тек қала ішінде ғана емес, оның сыртындағы әлемдегі маңызы бар ‘’Медеу ‘’мұз айдыны,’’Шымбұлақ’’ демалыс орны “Алатау” туристік базалары әсем табиғат аясында тұрып сұлулығымен көз тартады.
Дүние жүзі бойынша туризм пайда түсіретін саланың ішінде үшінші орында болғандықтан,Ұлы Жібек Жолын жаңғырту мәселесі Үкіметте талқылануда.
Ұлы Жібек Жолы әлемнің даму цивилизациясы тарихында алатын орны жоғары бағаланып, Президент 1998 жылы 27 ақпанда өзінің жарлығымен ‘Жібек Жолы-Қазақстан’’Ұлттық компаниясын құрған. ‘’ Жібек Жолы -Қазақстан‘’ компаниясын қаржыландыру басқаларға қарағанда көш ілгері. Ұлы Жібек Жолында тарихи этнографиялық туризмді дамытуға бетбұрыс жасалуда. Шығыс пен Батыс елдерінің мәдени достық сауда қарым-қатынасы негізінде Қазақстанның бұл саладағы экономикалық беделі жоғары.
табиғат- природа
мейрамхана- ресторан
саяхат- путешествие
мұз айдыны- каток
құқық-права
мұнай-нефт
1-жаттығу
Төмендегі сын есімдерді мағынасына, тұлғасына қарай анықтап, бұларға шырай жұрнақтарын қосып, салыстырмалы және күшейтпелі шырай жаса.
Кең, көк, қатты, кіші, қолайлы, әлді, жуас, мықты, әдепті, ащы, жұқа, қоңыр, еріншек, үркек, жемқор, таза, тұнық, терең, жүйрік, көркем, салқын, жершіл.
2-жаттығу
Сөздердің қосымшасын өзгертіп жазыңыз
Үлгі: ұзындау-ұзынырақ
Қызылырақ-қызылдау
1.Биігірек ________________
2.Аласалау ________________
3.Жылырақ ________________
4.Алысырақ ________________
5.Үлкендеу ________________
6.Кішірек ________________
3-жаттығу
Берілген сын есімдерді түрлі реңге түрлендіріп көріңдер. Қайсысы түрленеді, шырай түрін анықтаңдар.
Әдемі-әдемілеу, әдемірек, өте әдемі; Көк- көкшіл, көгілдір, көкпеңбек, тым көк.
Жүдеу, сулы, денелі деген сөздер бізде түрлене ме? Жоқ, олар қатыстық сын есім.
4-жаттығу
«Біліміңді байқап көр»
Көп нүктенің орнына қарсы мәндес сөзді тауып, оларды түрлендіру.
Семіз – арық. (С.т-арықтау, К.ш-өте арық, тым арық)
Жаңа-көне (көнелеу, өте көне, ең көне)
Қараңғы-жарық (жарықтау, өте жарық, жап-жарық)
Сұйық-қою (қоюлау, өте қою, қоп-қою)
Жуас-пысық (пысықтау, өте пысық)
Үлкен-кіші (кішілеу, кішірек, өте кіші, тым кіші)
5-жаттығу
Берілген сын есімдердің бір тектес сапалық белгілерін көрсететін жұрнақтарды жалғап жазыңдар.
Көк. Қымбат. Ақ. Ұзын. Ащы. Жуас.
6-жаттығу
Төмендегі сөздердің сыңарын табыңыз Ақ-лау көк-қай Үлкен-ше, сар-шіл қоңыр-ғылтым жақсы-ғыш Толық-деу жұқа-қай Жеңіл-ша жуан-лау Боз-тау терең-деу
7-жаттығу
Семантикалық картамен жұмыс.
Мысалдар |
Салыстырмалы шырай |
Күшейтпелі шырай |
Әп-әдемі |
|
|
Кішілеу |
|
|
Бойшаң |
|
|
Сұп-сұр |
|
|
Қымбатырақ |
|
|
Өте арық |
|
|
Сарғыш |
|
|
Аса маңызды |
|
|
Бозаң |
|
|
Биіктеу |
|
|
Тым көк |
|
|
Сарғылт |
|
|
Тереңдеу |
|
|
Венн диаграммасы
Салыстырмалы шырай мен күшейтпелі шырай.
Тест
1.Салыстырмалы шырай қатысқан сөзді табыңыз:
А)Әуе тұп-тұнық, жібектей жұмсақ.
Ә)Көкшенің көк арқасы көкшіл гауһар тас сияқтанып тұр.
Б)Жуас торы ат үріккен жоқ.
В)Ақкөңіл, өте қарапайым адамдар екен.
2.Салыстырмалы шырай қатысқан тіркесті табыңыз:
А)ызалы жүрек Ә)жылы шырайлы жан
Б)өте ұяң В)шүңіректеу көзді
3.Сын есімнің салыстырмалы шырай түрінен жасалған анықтауышты табыңыз:
А)Сәл кішілеу қара көзі тесіле қарады.
Ә)Ормандағы шиенің піскен кезі еді.
Б)Қандай ақылды әрі сүйкімді бала.
В)Ол - қызметіне шексіз адал жан
4. Салыстырмалы шырайдың жұрнақтары
А)-қы,-лы,-сыз,-лық,-қор
Ә)-малы,-ек,-ақ,-ма
Б)-рақ,-лау,-қылт,-шыл
В)-у,-ған,-атын,-с,-ғалы
5.Ауырырақ, үлкендеу сөздері қай шырайға жатады?
А)Жай шырай Ә) Салыстырмалы шырай
Б)Күшейтпелі шырай В) Асырмалы шырай
Сабақтың тақырыбы: Күшейтпелі шырай. Тәнді қоздырар темекі
Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі: Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.
Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
- Тіл білімінің салаларын меңгерту;
- Күшейтпелі шырайдың өзіне тән ерекшеліктерін меңгерту;
-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;
-Тілге құрметін, сүйіспеншілігін арттыру;
-Тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;
Дамытушылық:
-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;
-Тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлеу білуге қажет екендігін түсіндіру;
-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізі айырмашылықтарын;
- Әліпби мен сөйлем құрастыру ерекшеліктері туралы мағлұмат беру;
Тәрбиелік:
- Студенттерді әдептілікке тәрбиелеу
Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;
Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;
Ана тілінің қадір- қасиетін түсініп, оны құрметтей білуге, тапқырлық, іздемпаздық қасиеттерге жетелеу, шығармашылыққа баулу.
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 5 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 20 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 15 мин.
5. Сабақты қорытындылау 5 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 5 мин.
Сабақтың барысы:
Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою
Үйге тапсырма беру:
Тәнді қоздырар темекі мәтіні бойынша түсініктерін айту. Грамматикалық тақырыпты оқып келу.Күшейтпелі шырайды қолдана отырып сөйлем құрастыру.
Күшейтпелі шырай.
Күшейтпелі шырай-белгілі бір сындық белгінің бір нәрседен өте артық не өте кем екенін білдіретін шырайдың түрі.
Негізгі сын есімдердің алдынан күшейткіш буынның қосарлануы арқылы жасалады.Мысалы:сап-сары,жап-жарық,үп-үлкен, т.б.
Ескерту:Ақ,көк сөздерінің күшейтпелі шырай түрі төменгідей болады:аппақ,көкпеңбек.
1.Күшейтпелі шырай сапалық сын есімдердің алдына күшейткіш буындардың үстелуі арқылы жасалады.Мысалы:биік-біп-биік,ұзын-ұп-ұзын, т.б.
2.Күшейтпелі шырай сапалық негізгі сын есімдерге өте,тым,аса,ең,нағыз,нақ,тіпті,шымқай,орасан,ыңғай,кілең сияқты күшейткіш үстеулердің тіркесі арқылы жасалады.Мысалы:өте күшті,аса терең, т.б.