Тәнді қоздырар темекі

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтеріне зер салсақ, Жер шарында темекі шегетін 1,2миллиард адам бар екен.Жыл сайын соның зардабынан 5миллион адам кайтыс болады. Осы салиқалы ұйымның деректеріне сүйенер болсақ, жер бетінде темекі шегуден күніне 13 мың адам көз жұмады.Бұл әрбір 6 секунд сайын бір адам о дүниелік болады деген сөз. Әлемде темекінің зияндылығы туралы 50 мыңнан астам басылым жарық көреді.Демек, осы әңгімеге қосылмаған ел жоқ.

Темекі құмарлардың көбеюі кесірінен тыныс жолдары ауруларының да саны өсіп барады.Оның 27-ы еркектер мен 46-ы балалар екенін ескерсек , жуық жылдары тыныс аурулары жаппай белең алу қаупі бар.Қатерлі өкпе рагының 90-ы, жүрек миокард инфаргының 30 –ы темекіден болатыны дәлелденген.

Тағы да бір айта кетуіміз керек ,денсаулық сақтау саласында жұмыс істейтіндердің 34 –і темекі тартады,ал АҚШ-та олардың саны бар болғаны 3 ғана..

Темекі тартатын адам отбасылық қаражаттың 15-ын және жұмыс уақытының 40 күнін сол “ түтін жұту қызметіне” жұмсайды екен. Республика көлемінде шамамен 73 млрд. теңге темекі сатып алуға кетеді.

Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау ұйымы сарапшыларының деректеріне сүйенсек, жастайынан темекі тартқан әрбір екі адамның бірі сол темекіден өледі екен.Ал,екіншісінің өмірі жүрек­­­ қан тамырлары ауруынан 20-25 жылға қысқарады.Темекі түтінінің құрамындағы улы заттың бірі-никотин қышқылы.Салмағы 20 келі итке 1тамшы,жылқыға 7-8 тамшы никотин берсе,1минуттың ішінде сеспей қататынын ғалымдар дәлелдеп отыр.

Темекі шегу-тұрмыс құрған болашақ аналарға өте зиян.Олардың шеккен әрбір темекісі нәрестенің денесіне сіңетін улы заттардың мөлшерін 10-ға көбейтіп,жатырдағы нәресте ағзасына қажетті керекті оттегінің мөлшерін10-ға кемітеді екен.Ол,әсіресе,әлі дамып жетілмеген нәрестенің бауырына кері әсер етіп, бауыр клеткалаларының улы заттардың залалсыздандыру қабілетін бұзады.

Темекіден алғаш боп бас тартқан ел-Бутан корольдігі,ол Қытай мен Үндістан арасындағы Гималай тауының беткейінде орналасқан ел. Бұл елдегі темекіге қарсы күрес 1729 жылдан бері жүріп келеді,әрі елдің 20 облысының 18-інде қоғамдық орындарда темекі шегуге тиым салған.Қытай халық республикасында 1993 жылдан бері темекі фабрикасының саны 185-тен 85-ке дейін қысқарған . Ал, қазір Үкімет басшылары темекі шығаратын бірлескен кәсіпорындарды ашу жұмыстарын тоқтата тұруға шешім қабылдапты дегенді естиміз.

2002 жылы біздің елімізде “ темекі шегуді алдын алу”туралы арнайы заң қабылданып, 2003жылы осы заңға шылымның адам ағзасына тигізетін зияны, оның құрамындағы никотиннің мөлшері туралы қазақ және орыс тілдерінде ақпараттар беру жөнінде осы заңға өзгертулер де енгізілді.Қазіргі Қазақстанда 10-нан астам темекі өндіретін компания жұмыс істейді.Олар 9 мың тоннадай темекі өнімдерін шығарады екен.

денсаулық сақтау-здравохранение

улы зат-ядвитое вещество

темекі-табак (сигарет)

қауіпті-опасно

ересек-взрослый

1-жаттығу

Мына сөйлемдерден сын есім тудыратын шырай жұрнақтарының атап, жасалу жолдарын айт.

Көзі қарауытып тұр ма, дүрбі шынысын тозаң шалған ба, сонау қыраттан бергі бұталар да бұлдырап әрнені елестетіп көрінді.Тасболаттың ұйқыдан безген адамдай нұрлы қой көзі қызарыңқы екен.Тасболат көзін ашса, бірқабат аласалау үйдің, едені мен төбесі тақтайлы, кең бөлмесінде, босағада отыр.

2-жаттығу

Берілген сөйлемдерді абзац бойынша ретімен қой.

А-олардың шеккен әрбір темекісі-нәрестенің денесіне сіңетін улы заттардың мөлшерін көбейтеді.

Ә-темекі құмарлардың көбеюі кесірінен тыныс жолдары ауруларының саны өсіп жатыр

Б-темекі тартатын адам отбасы қаражатына үлкен нұқсан келтіреді

В-Жер шарында темекі шегетін 1,2 миллиард адам бар.

Г-Жастайынан темекі тартқан әрбір екі адамның бірі адамның бірі темекіден өледі.

Ғ-Бутан корольдігі-темекіден алғаш бас тартқан ел

Д-2002 жылы темекіге қарсы арнайы заң қабылданды

3-жаттығу

Берілген сын есімдерден күшейтпелі шырай жасаңыз

1. Жасыл

2. Қоңыр

3. Таза

4. Аласа

5. Биік

6. Тар

4-жаттығу

Берілген сөйлемдердегі сын есімдерді күшейтпелі шырайға ауыстыр

Үлгі : Мен қызыл көйлек алдым.

Мен қып-қызыл көйлек алдым.

1. Сен әдемі көйлек киесің

2. Марат таза бөлмеде отырады

3. Менің жаңа машинам бар

4. Сенде салқын су бар ма?

5-жаттығу

Берілген сан есімдерді жұптастыр

1. Аса көк

2. Тым тар

3. Ең биік

4. Тым ақ

1. Аппақ

2. Көкпеңбек

3. Тап-тар

4. Біп-биік

6-жаттығу

Сөздердің орнын ауыстырып жаз

Үлгі : ең биік тау / таудың ең биігі

1. Ең ұзын өзен

2. Ең қымбат қалам

3. Ең жаңа үй

4. Ең арзан өшіргіш

7-жаттығу

Берілген күшейтпелі шырайды қатыстырып, сөз тіркесін құрап жазыңдар.

Өте ауыр, ең тамаша, тым әлсіз, тіпті қысқа, сап-сары, қап-қатты, орасан зор, ап-аласа, әп-әдемі, кіп-кішкентай.

Тест

1.«Көкпеңбек,аппақ» сөздері қай шырай түрінде қолданып тұр?

А)Жай шырай Ә)Асырмалы шырай

Б)Күшейтелі шырай В)Салыстырмалы шырай

2.Белгілі бір сындық белгінің бір нәрседен өте артық не өте кем екенін білдіретін шырайдың түрі:

А)Жай шырай Ә) Күшейтелі шырай

Б) Асырмалы шырай В)Салыстырмалы шырай

3.Сын есімнің күшейтпелі шырай түрін көрсетіңіз:

А)кішірек Ә)сарғылт Б)ызалы В)қып-қызыл

4. Күшейтпелі шырайда тұрған сөзді көрсетіңіз

А) мектепке ерте келдік Ә) Құнанбай елге ерте қайтты

Б) қап-қара қарға қонды В) көре-көре көсем боласың

5. Сын есімнің күшейтпелі шырай түрін көрсетіңіз

А) Далада сап-сары жапырақтар жатыр.

В) Кішкене кезімде шана тепкенді ұнататынмын.

С) Бұл орамал, ана орамалға қарағанда сарырақ.

D) Бозғылт түсті мен ұнатпаймын.

Е) Күзгі ызғар әлі тұр.

Сабақтың тақырыбы: Асырмалы шырай. Елді аздырған есірткі

Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.

Сабақты өткізу әдісі: Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:

- Тіл білімінің салаларын меңгерту;

- Асырмалы шырайдың өзіне тән ерекшелігін меңгерту;

-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;

-Тілге құрметін, сүйіспеншілігін арттыру;

-Тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;

Дамытушылық:

-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;

-Тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлеу білуге қажет екендігін түсіндіру;

-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізі айырмашылықтарын;

- Әліпби мен сөйлем құрастыру ерекшеліктері туралы мағлұмат беру;

Тәрбиелік:

- Студенттерді әдептілікке тәрбиелеу

• Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;

• Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;

• Ана тілінің қадір- қасиетін түсініп, оны құрметтей білуге, тапқырлық, іздемпаздық қасиеттерге жетелеу, шығармашылыққа баулу.

Сабақ уақыты: 90 минут

Сабақтың құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі 5 мин.

2. Үй тапсырмасын сұрау 20 мин.

3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.

4. Жаңа тақырыпты бекіту 15 мин.

5. Сабақты қорытындылау 5 мин.

6. Үй тапсырмасын беру 5 мин.

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру кезеңі:

Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.

Теориялық білімнің қажеттілігі:

Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.

Жаңа сабақты түсіндіру:

Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).

Сабақтың қорытындысы:

Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.

Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:

• Өткен тақырып бойынша бағалау;

• Жақсы жауаптарды ескеру;

• Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;

• Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;

• Қорытынды баға қою

Үйге тапсырма беру:

Жеті атасын білмеген- жетімдіктің белгісі мәтіні бойынша түсініктерін айту. Грамматикалық тақырыпты оқып келу.Дара және күрделі сөздерді қатыстыра отырып он сөйлем.

Асырмалы шырай.

Асырмалы шырай-белгілі бір сындық белгінің бір нәрседен аса артық не аса кем екенін білдіретін шырайдың түрі.Сын есімнің алдынан күшейкіш үстеулердің(тым,өте,ең,нағыз,орасан,аса,нақ, т.б.)Мысалы:өте жарық,тым ауыр,ең әдемі, т.б.

Елді аздырған есірткі

Нашақорлық -бүгінде қоғамдық әлеуметтік дертке айналып, өрттей лаулап, әл бермей жатыр.

Әрине,осы бір азғындық жолға ешкімде әдейлеп түспейтін шығар.’’Дәмін бір рет қана көрейінші,сосын жоламаймын ’’деген әуестіктің құлы болады.Сөйтіп, көпшілігі сол құлдықтың шырмауынан көзі жұмылғанша шыға алмайды.Мұндай азғындаудан бір ел емес, екі ел емес, бүкіл дүниежүзінде қанша ел болса, сонша елдің бастары қасірет көріп отыр.

БҰҰ-ның деректері бойынша 2000 жылы дүние жүзінде марихуананы 142 млн. адам, амфетамин мен синтетикалық есірткіні 30,5 млн.адам, кокаинды 13,4 млн. адам, героин мен опиаттарды 8млн. адам қолданған екен.

Еліміздің аймақтық бөлінуімен салыстырар болсақ , оңтүстік өңірлер мен Алматыға -27,20,орталық Қазақстанға -19,6 солтүстікке - 27,4 шығысқа -14,4 келеді екен. Қазіргі деректерге көз салсақ, Қазақстанда 47 мыңға тарта нашақор бар екен. Шамамен олардың 5 мыңы әйелдер, 2 мыңы кәмелетке толмағандар.Олардың ішінде 14 жасқа дейінгілері 320.

Инеге тәуелді нашақорлар арасында қауіпті жұқпалы СПИД дертін жұқтыруы әбден мүмкін екенін, әрі жер жүзінде осы дерттің кесірінен бүгінгі күнге дейін 25млн. адамның ''о дүниелік'' болғанын ескерсек, мұның ғасыр індеті екенін аңғарамыз. Ал,40млн. адам жұқпалы ВИЧ инфециясын жұқтырған, солардың 60-70 есірткі пайдаланатындар екені белгілі болып отыр.Олардың 17,6 млн-ы әйелдер болса, балалардың саны 2,2 млн-ды құрайды.

Тек 2004 жылы ғана жер жүзінде 510 мың бала осы індетпен тіркеуге алынған. Қазақстанда осы ауруға шалдыққандардың 4500-ден астамы дәрігердің бақылауында тұр.

Ғалымдардың деректері бойынша, жыл сайын дүние жүзінде есірткінің кесірінен 50 миллион адам көз жұмады.Кейбір мәліметтерде әрбір тіркеуде тұрған нашақордың айналасында 5-10 адам бар көрінеді.

нашақорлық-наркомания

есірткі -наркотики

нашақорлар-наркоманы

жұқпалы аурулар-инфекционные болезни

ғасыр індеті-эпидемия века

тіркеу-регистрация

1-жаттығу

Мәтінді оқып, түсінігін айтыңыз.

2 -жаттығу

Төмендегі сын есімдерден асырмалы шырай түрін жасап, сөйлем құраңдар. Ауыр, аласа, қызыл, ақ, жіңішке, кішкене, ұзын.

3-жаттығу

Бос орынға керекті сөзді қойып,асырмалы шырай жаса

Өте,ең,аса,тым

1. ________________қымбат

2. ________________арзан

3. ________________қиын

4. ________________қатты

4-жаттығу

Жоғарыдағы сын есімдерді пайдаланып,сөйлем құраңыз

5-жаттығу

Сөздердің орнын ауыстырып жаз

Үлгі : ең биік тау / таудың ең биігі

1. Ең ұзын өзен

2. Ең қымбат қалам

3. Ең жаңа үй

6-жаттығу

Өте, ең, аса, тым сөздерін қатыстырып сөйлем құраңдар.

Тест

1.«Өте ауыр,тым қатты» сөздері қай шырай түрінде қолданып тұр?

А)Жай шырай Ә)Асырмалы шырай

Б)Күшейтелі шырай В)Салыстырмалы шырай

2.Белгілі бір сындық белгінің бір нәрседен өте артық не аса кем екенін білдіретін шырайдың түрі:

А)Жай шырай Ә) Күшейтелі шырай

Б) Асырмалы шырай В)Салыстырмалы шырай

3.Сын есімнің асырмалы шырай түрін көрсетіңіз:

А)кішірек Ә)сарғылт Б)ызалы В)өе ауыр

4. Асырмалы шырайда тұрған сөзді көрсетіңіз

А) мектепке ерте келдік Ә) Құнанбай елге ерте қайтты

Б) Бұл жерге кілең ақылдылар жиналыпты В) көре-көре көсем боласың

5. Сын есімнің асырмалы шырай түрін көрсетіңіз

А) Сыртта ең әдемі көрініс

Ә) Кішкене кезімде шана тепкенді ұнататынмын.

Б) Бұл орамал, ана орамалға қарағанда сарырақ.

В) Бозғылт түсті мен ұнатпаймын.

Сабақтың тақырыбы: Сан есім. Дара және күрделі сан есім.

Қазақ елі- менің Отаным

Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.

Сабақты өткізу әдісі: Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:

- Тіл білімінің салаларын меңгерту;

- Сан есімнің басқа сөз таптарынан айырмашылықтарын меңгерту;

-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;

-Тілге құрметін, сүйіспеншілігін арттыру;

-Тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;

Дамытушылық:

-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;

-Тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлеу білуге қажет екендігін түсіндіру;

-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізі айырмашылықтарын;

- Әліпби мен сөйлем құрастыру ерекшеліктері туралы мағлұмат беру;

Тәрбиелік:

- Студенттерді әдептілікке тәрбиелеу

• Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;

• Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;

• Ана тілінің қадір- қасиетін түсініп, оны құрметтей білуге, тапқырлық, іздемпаздық қасиеттерге жетелеу, шығармашылыққа баулу.

Сабақ уақыты: 90 минут

Сабақтың құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі 5 мин.

2. Үй тапсырмасын сұрау 20 мин.

3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.

4. Жаңа тақырыпты бекіту 15 мин.

5. Сабақты қорытындылау 5 мин.

6. Үй тапсырмасын беру 5 мин.

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру кезеңі:

Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.

Теориялық білімнің қажеттілігі:

Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.

Жаңа сабақты түсіндіру:

Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).

Сабақтың қорытындысы:

Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.

Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:

• Өткен тақырып бойынша бағалау;

• Жақсы жауаптарды ескеру;

• Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;

• Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;

• Қорытынды баға қою

Үйге тапсырма беру:

Қазақ елі менің-Отаным мәтіні бойынша түсініктерін айту. Грамматикалық тақырыпты оқып келу.Дара және күрделі сан есімдерді қатыстыра отырып он сөйлем.