Өздік етістің жұрнақтарын қосыңыз.

Шешу, кию,ойлау, жуу,буу, көру,сақтау, тарау, бағу, тазалау, ілу.

3-жаттығу.

Өлеңді оқып,етістерді көрсетіңіз. Өлеңді жаттап алыңыз.

Әсемпаз болма әрнеге, Қайрат пен ақыл жол табар,

Өнерпаз болсаң арқалан. Қашқанға да қуғанға.

Сен де бір кірпіш дүниеге, Әділет, шапқат кімде бар,

Кетігін тап та бар қалан! Сол жарасар туғанға.

4- жаттығу

Өздік етістерге бірнеше мысал келтір.

5 -жаттығу

Өзіңіз келтірген мысалдарға сөйлем құраңыз.

6- жаттығу

Берілген мақал мәтелдерден ырықсыз етістерді тап

А)Тасты бассаң кетілер,                         ;

  Шамды бассаң жетілер.                   

Б) Табылса жоғына жақсы,

Табылмаса көңіліне жақсы.

В) Жолдасыңның жоғын қарас;

7- жаттығу

Етістіктің түбірі мен қосымшаларын дефис арқылы ажыратып жазып, ырықсыз етіс жұрнағының астын сызыңыз:

Жиналмады, ашылмады, аттандырылды, ілінбеді, көшірілді, өткізілді, төселді, шегеленбеді, сөндірілді, терілмеді, орылмады, көрсетілмеді.

8- жаттығу

Төмендегі сөз тіркестеріндегі бір тұлғалы сөздерді өзара салыстырып, қайсысы зат есім, қайсысы ортақ етіс екенін ажыратыңыз:

Сайысқа түс. Кіммен сайыстың? Күреске түс. Менімен күрес. Айтысты тыңда. Жарысқа қатысқан.

9-жаттығу

Оқып шығып, етістіктердің етіс түрлерін( өздік етіс, ырықсыз етіс, өзгелік етіс, ортақ етіс) ажыратыңыз:

Құс ұясы.

Вена маңынан құс ұялары табылады. Олардың бірі ұсақ металл сынықтарынан жасалыпты. Құстар бұл құрылыс материалын осы маңға жақын жерде салынған теміржол станциясынан тасып жасапты.

10-жаттығу

Ырықсыз етістерді теріп, жұрнағын сызықшамен бөліп көрсетіңіз:

Колхоз егістігін жағалай түзу ағаш отырғызылады, яғни егіс алқабы жасалады. Қазақстанның дала аймағында көбіне қайың егіледі. Сырғалы бұтағынан гүл төгілген. Өркені – жібек шашақ күлтеленген. Қойғандай кесте тігіп ақ жібекке. Теңбілін таң қалады адам көрген.

11- жаттығу

Төмендегі етістіктерді оқып,жұрнақтарын ажырат:

• Мысалы: Бө+лін+бе+ді (өздік етіс)

• Шешілді,айтқызды,оқыттылды,жасалатын,бітіргіземін,аударыл,шақы-

рылды,басталған,ойландырғыз,жиналмады.

Сабақтың тақырыбы: Өзгелік етіс. Мүсін өнері.

Сабақтың түрі: теориялық жаңа сабақты меңгеру.

Сабақты өткізу әдісі:Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:

- Тіл білімінің салаларын меңгерту;

- Өзгелік етістің өздік етістен айырмашылықтарын меңгерту;

-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;

-Тілге құрметін, сүйіспеншілігін арттыру;

-Тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;

Дамытушылық:

-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;

-Тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлей білу қажет екендігін түсіндіру;

-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізгі айырмашылықтарын;

Тәрбиелік:

-Студенттерді әдептілікке тәрбиелеу;

• Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;

• Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;

• Ана тілінің қадір- қасиетін түсініп, оны құрметтей білуге, тапқырлық, іздемпаздық қасиеттерге жетелеу, шығармашылыққа баулу.

Сабақ уақыты: 90 минут

Сабақтың құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі: 5 мин.

2. Үй тапсырмасын сұрау: 20 мин.

3. Жаңа тақырыпты түсіндіру: 40 мин.

4. Жаңа тақырыпты бекіту: 15 мин.

5. Сабақты қорытындылау: 5 мин.

6. Үй тапсырмасын беру: 5 мин.

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру кезеңі:

Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.

Теориялық білімнің қажеттілігі:

Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.

Жаңа сабақты түсіндіру:

Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).

Сабақтың қорытындысы:

Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.

Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:

• Өткен тақырып бойынша бағалау;

• Жақсы жауаптарды ескеру;

• Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;

• Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;

• Қорытынды баға қою;

Үйге тапсырма беру:

Мүсін өнері мәтіні бойынша түсініктерін айту. Грамматикалық тақырыпты оқып келу.Өзгелік етістің жұрнақтарын қатыстыра отырып он бес сөйлем құрастыру.

Өзгелік етіс

Өзгелік етіс – іс -әрекеттің екінші біреу арқылы істелгенін немесе біреуге орындатқанын білдіретін етістің түрі.

Өзгелік етіс –т, -тыр, -тір, -дыр, -дір, -қыз, -кіз, -ғыз, -гіз жұрнақтары арқылы жасалады. Мысалы: Жанат кітап оқытты. Іс - әрекет қимылды Жанат емес, басқа біреу, өзге біреу орындағаны, бірақ Жанат арқылы орындалғанын –т жұрнағы көрсетіп тұр. Өзгелік етістің бір ерекшелігі жұрнақтары бірінің үстіне бірі қосыла береді.

Мысалы: 1. Жиналыста Шолпанды да сөйлетті. 2. Жиналыста Шолпанды да сөйлеттірді. Алғашқы сөйлемнің екінші сөйлемнен өзгешелігі – іс орындатушының талабымен болғанын білдірсе, екіншіде іс - әрекет орындатушысының тегеурінділігі, біріншіден басымдылығы нақты байқалады.

Мүсін өнері

Мүсін ең ежелгі өнерлердің бірі. Біз бұдан мыңдаған жылдар бұрын Мысыр, Үнді шеберлерінің қолынан шыққан тамаша туындыларды білеміз. Мүсін өнерін скульптура дейді. Ол латынша «Sculpere» - «қашау» деген сөзінен шыққан.

Әр өнердің төңірегінде өзінше бейнелеп, өзінше түсіндіретін өз тілі бар. Сурет өнерінің тілі – бояулар, суретшілер сол арқылы бояу әлемінің сұлулығын ашады.

Мүсінші өз шығармасын тастан, мәрмәрдән қашайды, не саздан жасайды.

Суретші секілді мүсінші де өзі бейнелеп отырған кейіпкердің мінез-құлқын, ішкі сырын ашуға тырысады. Оны біз бет-әлпетінен, қимыл – қозғалыстарынан аңғарамыз; мүсінделген адамның киімінің әр қыртысына дейін оның жан дүниесінің бар сырын танытып тұрады.

Көптеген мүсіншілер ағашты қолданады. Мәселен, совет мүсіншісі Коненков таңғажайып «Орман адамдарының» мүсіндерін ағаштан жасады.

В. Мухина да не бір әсем шығармаларын ағаштан қашап жасады. Металдан мүсін жасау үшін оның моделі жасалады, сосын сол бойынша қола мен шойыннан мүсіннің өзі құйылады.

Сурет өнері шығармаларындай мүсін өнерінің туындылары да көлемі жағынан шағын станокты және монументтік түрге бөлінеді.

Статуя – адам бойымен тұтас бейнеленген монументтік мүсін. Ол мүсіннің өзге түрлерінен сонысымен ерекшеленеді.

Аңыздың айтуынша, Ежелгі Грецияда өте ерте кезде бір мүсінші болыпты. Ол жан баласына жоламай, күні – түні шеберханасынан шықпапты.

Оның аты Пигмалион екен. Ол ұзақ жылдар бойы Галатея деген қыздың тас мүсінін жасапты. Мүсін шебер жасалғаны соншалықты, мүсінші өзі қашап салған қызға өзі ғашық болып қалыпты. Ол мәрмәр Галатея тірі адамға айналса екен деп тілепті. Афродита мүсіншіні аяп, тас мүсінге жан бітіріпті.

Мүсінші-скульптор

Мүсін-скульптура

Шеберхана-мастерская

Шығармашылық-творческий

Ежелгі-древний

Аңыз-легенда

Тірі-живой

Қола-бронза

Шойын-чугун

Тас-камень

1-жаттығу.

Мәтіннен түсінгеніңізді айтып,түсініксіз сөздердің баламасын табыңыз.

2-жаттығу.

Өзгелік етістерді көрсетіп, қандай жұрнақтар арқылы жасалғанын түсіндіріңіз.

1.Анарға өлең оқыттық.2.Әншіге ән салдырдым.3.Мақаланы қазақшаға аудартыңыз.4.Ол баласын ауруханаға жатқызды.5.Кінәсін мойындаттық.6.Қызметкерлерді шақыртты.7.Ауылдан балаларымды алғыздым.

3-жаттығу.

Өлеңдегі етістерді көрсетіп, жатқа жаттап алыңыз.

Өнер, білім бар жұрттар Мың шақырым жерлерге

Тастан сарай салғызды. Күн жарымда барғызды.

Айшылық алыс жерлерден Адамды құстай ұшырды,

Көзіңді ашып-жұмғанша Мал істейтін жұмысты

Жылдам хабар алғызды. От пен суға түсірді.

Аты жоқ құр арбаны (Ы.Алтынсарин)

4- жаттығу

Өзгелік етістерге 10 мысал келтір.

5- жаттығу

Өзіңіз келтірген мысалдарға сөйлем құраңыз.

6 -жаттығу

Төмендегі етістіктерден өзгелік етіс жасаңыздар. Ү л г і: Тазалау; тазала+т; Тігу; тік+тір. Қолдану, жасау, басқару, қадағалау, түсіру, шешу, қабылдау, белгілеу, атқару, жинау, дәлелдеу, анықтау, зерттеу, ұйымдастыру, дамыту.

7- жаттығу

Мәтіннен негізгі, өздік, өзгелік етістерді тауып, астын сызып, олардың жасалу жолдарын түсіндіріңіздер. Ү л г і: Д. Қонаев аз уақытта іскер басшы, зор талап иесі болып кө+рін+ді. Жер-дүниені су қылып, сырттағы шаруашылықтарға баратын жолды батпақ-лайға ай+нал+дыр+ған жаңбырдың кесірінен Димекең көлік ауыс+тыр+ғыз+ды.

8- жаттығу

Етістіктерге ортақ етістің жұрнақтарын қосып жазып, олармен сөз тіркестерін құрастырыңыздар. Ү л г і: Пісіру; пісір+іс+ті; Асты пісір+іс+ті. Жабу, ішу, ашу, кесу, алу, әкелу, жуу, үтіктеу, беру, шақыру, жазу, көтеру, жақтасу, ойлау.

9-жаттығу

Сөйлемдердегі етістердің астын сызып, олардың түрлерін ажыратыңыздар. . Тәуелсіздік жарияланған аз уақыттың ішінде елдің іргесін бекітетін біршама игілікті істер атқарылды. Елімізде өз Қарулы күштеріміз құрылды. Әскер – ел қорғаны екенін өз Қарулы күшің бар кезде еркін сезінесің. Қандай қиын заман болса да елін жаудан қорғап, халқына пана болған батырларымыз осы әскердің құрамында қарсыласымен күш сынасқан. Қазіргі әскерлеріміздің 80 пайызға жуығы қазақ жастарынан құралады. Әлемде мойындалған бір шындықтың бар екені белгілі. Қазақстанның әрбір азаматы Отан үшін отқа түсе білсе, ел тыныштығы мәңгі сақталады.

Сабақтың тақырыбы: Ырықсыз етіс. Сурет өнерінің тілі – табиғат.

Сабақтың түрі: теориялық жаңа сабақты меңгеру.

Сабақты өткізу әдісі:Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:

- Тіл білімінің салаларын меңгерту;

- Ырықсыз етістің өзіне тән ерекшелігін меңгерту;

-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;

-Тілге құрметін, сүйіспеншілігін арттыру;

-Тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;

Дамытушылық:

-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;

-Тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлей білу қажет екендігін түсіндіру;

-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізгі айырмашылықтарын;

Тәрбиелік:

-Студенттерді әдептілікке тәрбиелеу;

• Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;

• Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;

• Ана тілінің қадір- қасиетін түсініп, оны құрметтей білуге, тапқырлық, іздемпаздық қасиеттерге жетелеу, шығармашылыққа баулу.

Сабақ уақыты: 90 минут

Сабақтың құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі: 5 мин.

2. Үй тапсырмасын сұрау: 20 мин.

3. Жаңа тақырыпты түсіндіру: 40 мин.

4. Жаңа тақырыпты бекіту: 15 мин.

5. Сабақты қорытындылау: 5 мин.

6. Үй тапсырмасын беру: 5 мин.

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру кезеңі:

Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.

Теориялық білімнің қажеттілігі:

Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.

Жаңа сабақты түсіндіру:

Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).

Сабақтың қорытындысы:

Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.

Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасаған жұмыстарына баға қояды:

• Өткен тақырып бойынша бағалау;

• Жақсы жауаптарды ескеру;

• Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;

• Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;

• Қорытынды баға қою;

Үйге тапсырма беру:

«Сурет өнерінің тілі – табиғат» мәтіні бойынша түсініктерін айту. Грамматикалық тақырыпты оқып келу. Ырықсыз етістіктің жұрнақтарын қатыстыра сөйлем құрастыру.

Ырықсыз етіс.

Ырықсыз етіс – қимыл, әрекет иесі белгісіз болатын етістің түрі. Мысалы: Жауап береді. Жауапты кім бергені белгісіз, тек оның орындалғаны жайлы ғана айтылады.

Ырықсыз етіс –ыл, -іл, -л, жұрнақтарымен жасалады.

Егер етістік негізінде л дыбысы болса, -ын, -ін, -н жұрнақтары қосылады.

Өздік етісте –ын, -ін, -н, жұрнақтарымен жасалатынын айттық. Ырықсыз етіс немесе өздік етіс екендігі етістіктің мағынасына қарап ажыратылады. Мысалы: Балалар тез киінді. Сөйлемде киінді - өздік етіс жұрнағы жалғанған етістік, себебі қимыл - әрекет иесі балалар сөйлемде анық айтылған. Үй салынды десек қимылдың өткені бар да, кім арқылы істелгені көрсетілмеген, сондықтан да бұл ырықсыз етісті білдіретін жұрнақ болады. Ырықсыз етіс жұрнақтары сабақты етістікті салт етістікке айналдырады. Мысалы: бөлме тазартылды (бөлмені тазартты), дауыс берілді (дауыс берді) т.б.

«ЕСКЕРТУ. Өнімсіз болса да, жалаң жұрнақтардан құралған күрделі –лын, -лін, -ныл, -ніл формалары ырықсыз қосымшалары есебінде қызмет етеді. Мысалы:Алма же+лін+ді; жоқ із+де+лін+ді, ат бай+лан+ды (байланды) т.б. 

Сурет өнерінің тілі – табиғат

Сурет өнері ежелден бері келе жатқан өнер түрі. Ол адам баласы сөйлей білмеген кездің өзінде пайда болған. Ерте заманның адамдары суреттерді яғни бір заттың бейнесін топыраққа, тасқа қашап салған. Суретті жазушылар да суретшілер де бірдей деңгейде салады. Тек олардың құрал-жабдықтары әртүрлі. Бірі сөзбен жазса,екіншісі бояумен жазады. Сурет салудың басты мақсаты өзің салған суреттің мағынасын тамашалап тұрған адам сөзсіз түсінуі керек. Суретті қанша көрікті ету мен сұрықсыз көрсету суретшінің шеберлігіне байланысты. Дұрыс таңдалған бояу палитрасы мен қылқаламның жақсы жұмысы суретке жан бітіруі мүмкін.Сурет өнерінің тілі – бояулар, суретшілер сол арқылы бояу әлемінің сұлулығын ашады. Суретші өзі бейнелеп отырған кейіпкердің мінез-құлқын, ішкі сырын ашуға тырысады. Оны біз бет- әлпетінен, қимыл – қозғалыстарынан аңғарамыз; мүсінделген адамның киімінің әр қыртысына дейін оның жан дүниесінің бір сырын танытып тұрады.Сондай сурет өнерінің қыры мен сырын паш ете білген ұлылардың бірі-Әбілхан Қастеев.

Қастеев Әбілхан (1904-1973) – қазақтың әйгілі кескіндемешісі, график суретші, қазақ бейнелеу өнерінің негізін салушылардың бірі, Қазақ ССР-ы халқының суретшісі.

Туып-өскен жері - Алматы облысына қарасты Жаркент қаласының жанындағы Шежін ауылы. Топырақ бұйырған жері - Алматы қаласы.Ол халық өмірінің алуан көріністерін шынайы бейнелеген мыңнан астам көркем туындыларды дүниеге келтірген.

Әбілхан қол өнеріне, одан соң суретшілік өнерге жастайынан бейім болған. Анасы Айғанша кілем, алаша, бау-басқұр тоқуға, сырмақ сыруға, шым ши жасауға шебер адам болыпты. Әбілхан осы халық өнеріне бала кезінен көз қанықтырып, анасына ою-өрнектер салуға көмектесіп, сурет өнеріне қолын үйретіп өседі. Оның 1930-1931 жылдары салған «Қарындастың портреті», «Автопортрет» атты туындылары түпнұсқаға ұқсастығымен және кейіпкер болмысын ашуға деген талпынысымен ерекшеленеді. Ол бірте-бірте ел өмірінің алуан салалы тіршілік тынысына ден қойып, тарихи әлеуметтік өзгерістерге суреткер зердесімен қарай бастайды. Оның «Мектепте» (1930), «Түрксіб» (1932), «Жамбыл портреті» (1937), «Ескі және жаңа тұрмыс» (1937-1941), «Амангелді сарбаздары» (1970), «Жас Абай» (1945) сияқты туындылары дарынды суретшінің өткен мен бүгінді шыншылдықпен бедерлеген көркем шежіре іспеттес.

Әбілхан туған жердің әсем табиғатын, оның дидарындағы адам қолының жасампаз өзгерістерін зор шабытпен бедерлей алған суреткер. Әбілхан Қастеев суретші ретінде өзіндік дара қолтаңбасымен ғана ерекшеленіп қоймайды, сонымен бірге, ол-туған жері мен өскен елін перзенттік махаббатпен жырлай алған біртуар суреткер.

Сурет-рисунок

Суретші-художник

Дара-отдельный

Табиғат-природа

Біртуар- единственный

Перзент-ребенок

Қолтаңба-подпись

Ою-өрнек-орнамент

Суреткер-художник

Шабыт-вдохновение

1-жаттығу.