2. Сәрсембег өнөрлү ел(г)ен

3. Алғашқы сөзде б еріндік дыбысы н дыбысын өзіне ұқсатып, еріндік жасап, м болып айтылады, ө дыбысы е-ні ө-ге ұқсатады, соның әсерінен сонғы і дыбысы ү дыбысымен айтылады, к дыбысы кейінді ықпал әсерінен г дыбысына ұқсайды.

4. \Алғашқы Сәрсенбек сөзінің Сәрсембек болып айтылуы- кейінді ықпал, екіншісінің өнерлі - өнерлү болып айтылуы – ерін үндестігі заңдылығы.

5. Сәр- сен – бек ө- нер – лі е- кен.

Бітеу бітеу бітеу ашық бітеу ашық ашық бітеу.

6. С- дауыссыз, қатаң, тіл дыбысы.

ә- дауысты, жіңішке, езулік ашық дыбыс;

р- дауыссыз, үнді, тіл дыбысы;

е- дауысты, ашық, жіңішке, езулік дыбыс;

н- дауыссыз, үнді, тіл дыбысы;

б- дауыссыз, ұяң, ерін дыбысы;

к- дауыссыз, қатаң, тіл дыбысы;

ө- дауысты, ашық, жіңішке, еріндік дыбыс.

л - дауыссыз, үнді, тіл дыбысы;

і- дауысты, қысаң, жіңішке, езулік.

7. (Сәрсембегөнерлүекен)

Мұхтар Әуезов

Артына жиырма томдық еңбегін қалдырған жазушы, Мұхтар Омарханұлы Әуезов бүкіл әлемге танымал. Оның 100 жылдық мерейтойы 1997 жылы ЮНЕСКО-да аталып өтілді.

Ол ұлттық әдебиетті ғана байытып қоймай, дүниежүзілік әдебиетке үлес қосқан дана суреткер. Француз жазушысы Луи Арагон «Абай жолы» эпопеясын «ХХ ғасырдың ең үздік шығамаларының бірі» деп жоғары бағалады. Бұл академик жазушының төрт томдық еңбегіне берілген әділ баға еді. М. Әуезовтың талантты қаламгер екендігі бірнеше әңгімелері мен аудармаларынан, драмалық шығармаларынан байқалып, халқына мақтаныш әкелді. Ол көркем аударма саласында Шекспирдың, Гогольдің («Отелло», «Ревизор») шығармаларын тәржімалап, қазақ оқырмандарына жеткізді.

Мұхтар Омарханұлы Әуезов қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданында 1897 жылы 28 қыркүйекте дүниеге келген. Алғашында ауыл молдасынан білім алады. 11 жасында әкесі қайтыс болады да, Мұхтарауылдан қалаға –немере ағасы Қасымбектің тәрбиесіне көшеді Осыдан былайқарай оның оқу-білім жолындағы сапары басталады. Алдымен Семейдегі орыс гимназиясында бес жыл, мұғалімдер даярлайтын семинарияда төрт жыл оқиды. Бұл Мұхтардың алаңсыз кітап соңына түскен –орыс әдебиетімен, Батыс Еуропа классикасымен етене кең және терең танысқан жылдар еді. Өзі де сөз өнеріндегі алғашқы адымын осы тұста бастап, қысқа-қысқа өлең, шағын әңгімелер жазып жүрді. Оқуда ынталы, қабілетті, ізденгіш, еңбекқор, озат шәкірт болды.

Одан әрі оқуын 1922 жылы Ташкент мемлекеттік университетіне өз бетімен тыңдаушы болып түседі, бір жылдан соң Санкт-Петербург университетіне ауысып, оның филология факультетін 1928 жылы бітіреді, ақыр аяғында, Орта Азия мемлекеттік университетінднгі Шығыс факультетінің аспирантурасын оқып аяқтап шығады(1930). Әуезов талантының жан-жақтылығы (жазушы, ғалым, ұстаз) осынау көп ізденудің, мол білімнің нәтижесі екені талассыз.Туған халқына мәңгілік мұра болғандай ғасырлық туынды сыйлау тек қадау-қадау ұлылардың ғана үлесіне тиген. Солардың бірі – Мұхтар Әуезов. «Абай жолы» - Әуезовтың бас кітабы. «Абай жолы» романының бірінші кітабы 1942 жылы, екінші кітабы 1947 жылы жарыққа шыққан.

Сөйтіп «Абай жолы» деген кітап өзара тұтасқан төрт том (тетралогия) 1959 жылы Лениндік сыйлыққа ие болды.

СӨЗДІК

Тілмәш-переводчик

Танымал- известный

Ынталы- усердный

Үлес қосқан-вносить лепту

Қабілетті-

Ізденгіш - любознательный

1- жаттығу

Мына сұрақтарға жауап беріңіз.

1. М. Әуезов артында неше том шығармасы қалды?

2. Оның 100 жылдық мерейтойы қайда мерекеленді?

3. Луи Арагон цитатасы қандай еді?

«Абай жолы» эпопеясы қандай атақтар әкелді?

2- жаттығу

Мына сөздерге фонетикалық талдау жасаңыз.

Тілмәш, әуез, ғұлама, көздегіш, дәрігер, нәресте, ықылас, сырқат, оқулық , тілек, құрбы, оқулық .

3- жаттығу

Фонетикалық талдау жасаңыз.

1. Әннің де естісі бар, есері бар. Тыңдаушының құлағын тесері бар. 2. Өнер, білім- бәрі де оқуменен табылған. 3. Ақыл адам көрігі, ақылдың сабыр серігі. 4. Таңдай кеуіп, шөл қысты. 5. Еңбегі жоқ ғалым, ыстығы жоқ жалын.

4- жаттығу

Төменде берілген сөздердегі көп нүктенің орнына тиісті әріпті қойып жазыңыз.

Ағылш...н, а...ғарту, апыр..м-ай, әдепт.., ә..лет, б..йбіше, бөр..не,бүт..н, б..ғары, б..лезік, демеуш.., Ес..л, жа..ғырық, зем..іл, көг..л, қас..рет, қор..ақ, қау..сет, ләз..әт, орналаст..ру, өкпелег..ш, р..суа, т..уекел, тәу..р, т..белес, т..йме, түт..н, ұй..мдастырушы, ..шкір, шы...ғыру, ы..ғайсыз.

5- жаттығу

Төмендегі сөздердегі дауыссыз дыбыстарға фонетикалық талдау жасаңыз.

Жылқышы, ұшақ, бала, әйнек, шолушы, еден, орындаушы, балапан, жатақхана, мейман, шеберхана, көзсіз, қараңғы т.б.

6- жаттығу

Жаңылтпаштарды тез оқып, жаттап алыңыздар.

Сүт бетінде май балқаймақ,

Ол қай бал майқаймақ

Балдан тәтті бал майқаймақ

Ұстап қара қарындашты,

Ұштап қарындашын қарындасым,

Ұсынды қарындасым қарындашын.

7- жаттығу

Берілген сөздер мен сөз тіркестер арқылы сөйлем құраңдар. Қарамен жазылған сөздерге фонетикалық талдау жасаңыздар.

Жүгіру, бокс, биіктікке секіру, олимпиадада жеңімпаз атану, спортшы тәрбиелеу, сайысқа түсу, күресте жеңу.

Сабақтың тақырыбы:Лексикалық талдау.

Қаныш Сәтпаев

Сабақтың түрі: теориялық,қалыпты, жаңа сабақты меңгеру.

Сабақты өткізу әдісі:Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау, сұрақ қою, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:

-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;

-тілге деген сүйіспеншілігін арттыру;

-тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;

Дамытушылық:

-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;

-тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлеу білуге қажет екендігін түсіндіру;

-Заңның негізгі мәніне көз жеткізу;

-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізгі айырмашылықтарын;

- Әліпби мен сөйлем құрастыру ерекшеліктері туралы мағлұмат беру;

Тәрбиелік:

• Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;

• Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;

Сабақ уақыты: 90 минут

Сабақтың құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі 5 мин.

2. Үй тапсырмасын сұрау 20 мин.

3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.

4. Жаңа тақырыпты бекіту 15 мин.

5. Сабақты қорытындылау 5 мин.

6. Үй тапсырмасын беру 5 мин.

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру кезеңі:

Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.

Теориялық білімнің қажеттілігі:

Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.

1. Фонетикалық талдау қалай жасалады?

3. Фонетикалық талдауға мысал келтіріңіздер.

Жаңа сабақты түсіндіру:

Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).

Лексикалық талдау жасату, жаттығу жұмыстарын жүргізу.

Студент нені білу керек:

- ауызекі сөйлеу тілін;

Студент нені меңгеру керек:

• Лексикалық талдау жасауды;

• сөздікті қолдана білуді;

• мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;

• мысалдар келтіре білуді.

Сабақтың қорытындысы:

Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.

Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:

• Өткен тақырып бойынша бағалау;

• Жақсы жауаптарды ескеру;

• Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;

• Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;

• Қорытынды баға қою

Үйге тапсырма беру:

Лексикалық талдауға 5 сөйлем жазып келу. Мәтіннің мазмұнын айтып беріңіз. Мәтіннен 2 сөйлемге лексикалық талдау жасаңыз.

Лексикалық талдау

1. Сөздің тура және ауыспалы мағынасын табамыз.

2. Әдеби тілге қатысын анықтаймыз.

3. Лексикалық қабаттар тұрғысынан мағына сипатын ашамыз.

4. Ауыспалы мағынаның жасалу жолын көрсетеміз.

Мысалы: Салған ән – көлеңкесі сол көңілдің,

Тактысына билесін ал құлаққа. (Абай.)

1. Ауыспалы мағынадағы сөздер: көңілдің көлеңкесі, билеу.

2. Көңілдің көлеңкесі ауыспалы мағына метафралық жолмен, билеу кейіптеу арқылы жасалған.

3. Такт сөзінің қазіргі қазақ әліби тілі тұрғысынан аудармасы бар (ырғақ- музыкалық термин) болғандықтан, жеке тұрғанда нормаға сай емес.

4. Такт- орыс тілінен енген сөз, қазіргі қазақ тілінің сөздік қорында ырғақ, иірім,әуен мәнінде қолданылады.

Қаныш Сәтпаев

Сәтпаев Қаныш Имантайұлы – аса көрнекті геолог, ғалым, қоғам қайраткері. Ол Қазақстанның ғалым Академиясын ұйымдастырушы және оның тұңғыш президенті.

Сәтпаев 1899 жылы бұрынғы Семей губерниясының Ақкелін болысында туған.

1926 жылы Томск технологиялық институттың тау- кен факультетін геологиялық балау мамандығы бойынша бітірді.

1926-1941 жылдары Атбасар, Қарсақбай трестерінде геология бөлімінің жетекшісі, бас геологы болды.

1941-1964 жылдары СССР Ғылым Академиясының Қазақ филиалы құрамындағы геологиялық ғалымдар институтының директоры қызметін атқарды.

Ғылыми еңбектерінің басым көпшілігі рудалық кендер геологиясын және Қазақстанның минералдық ресурстарын зерттеуге арнаған. Жезқазған, Қарсақбай, Атбасар, Спасск, Қарағанды тас көмір бассейнінде Қаратау поллиметалл кенінде ғылыми жұмыстар жасады. Кенді Алтайдың кендері мен Қаратаудың фосфоритінигеруде көптеген нысандарды іске қосты.1954-1957жылдары комплекстік металлогендік болжам картасын өндіріске енгізді.

Сарыарқа аймағында қара түсті, сирек металдардың кендері ашылды.

Қаныш Имантайұлы төрт рет Ленин орденімен, екінші дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталды. Ол – СССР Мемлекеттік (1942)және Лениндік (1958) сыйлықтарының лауреаты.

Сәтпаевтың есепке алынған еңбектерінің саны – 641. Мұның 534-і орыс, 98-і қазақ, 68-і екі тілде, 9-ы басқа тілдерде жариаланған.

1999 жылы Қаныш Имантайұлының 100 жылдығы ЮНЕСКО шеңберінде аталып өтілді.

СӨЗДІК

Қоғам қайраткері-общественный деятель

Тұңғыш-первенец

Болжам картасы-карта прогноза

Зерттеу-исследовать

Енгізу-вносить

1- жаттығу

Мәтінді тірек ете отырып, сөйлемдерге лексикалық талдау жасаңыздар.

2- жаттығу

Мына сөз тіркестеріне лексикалық талдау жасаңыздар.

Қас пен көздің арасы, ақ саусақ, ақ мол болсын, көзімнің қарасы.

3- жаттығу

Мына сөз тіркестеріне сөйлем құрастырыңыздар.

Қас пен көздің арасы, ақ саусақ, ақ мол болсын, көзімнің қарасы.

4- жаттығу

Мына өлеңдегі кейбір сөз тіркестеріне лексикалық талдау жасаңыз.

Балдәурен – көктем,

Асығып жеткен.

Шағала күндер,

Базарлы маусым,

Тамсанып әсем,

Балауса балғын,

Көк майса шалғын,

Барады кімдер,

Тербеліп күйге,

Жайқалып билеп,

Ән салып әсем.

5-жаттығу

Мына нақыл сөздерге лексикалық талдау жасаңыздар.

Ақылдың көзі – аталы сөз. Тәрбие басы –тіл. Әдептің басы – тіл. Ақылдың көркі тіл, тілдің көркі сөз. Сәлем берген – саулық береді. Білікті адамның сөзі –таза гүл.

6- жаттығу

Фразеологиалық тіркестерді жаттап, мағынасын түсіндіріңіздер.

Тілге жүйрік, тілі мен жағына сүйену, тілімнің ұшында тұр, тілін тістеп қалды, тіліңді тарт, тілім тасқа, тілі тию, тіл қатпау, тілі шығу.

7- жаттығу

Мына пікірлерге келісімдеріңді не қарсылықтарыңды білдіріп дәлелдеңіздер.

1.Бүгінгі таңда көп тіл білу - қажеттілік.

2. 2005 жылдың мәліметтері бойынша Қазақстанда тұратын халықтың 100 пайызы мемлекеттік тілді меңгерген.

3. Сенің группаластарың қазақ тілін білмейді.

4.Тіл жоқ жерде – ұлт жоқ .

Сабақтың тақырыбы:Морфологиялық талдау.

Тұңғыш ғарышкер

Сабақтың түрі: теориялық,қалыпты, жаңа сабақты меңгеру.

Сабақты өткізу әдісі:Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау, сұрақ қою, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:

-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;

-тілге деген сүйіспеншілігін арттыру;

-тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;

Дамытушылық:

-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;

-тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлеу білуге қажет екендігін түсіндіру;

-Заңның негізгі мәніне көз жеткізу;

-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізгі айырмашылықтарын;

- Әліпби мен сөйлем құрастыру ерекшеліктері туралы мағлұмат беру;

Тәрбиелік:

• Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;

• Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;

Сабақ уақыты: 90 минут

Сабақтың құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі 5 мин.

2. Үй тапсырмасын сұрау 20 мин.

3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.

4. Жаңа тақырыпты бекіту 15 мин.

5. Сабақты қорытындылау 5 мин.

6. Үй тапсырмасын беру 5 мин.

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру кезеңі:

Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.

Теориялық білімнің қажеттілігі:

Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.

1. Лексикалық талдау қалай жасалады?

3. Лексикалық талдауға мысал келтіріңіздер.

Жаңа сабақты түсіндіру:

Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).

Морфологиялық талдау жасату, жаттығу жұмыстарын жүргізу.

Студент нені білу керек:

- ауызекі сөйлеу тілін;

Студент нені меңгеру керек:

• Морфологиялық талдау жасауды;

• сөздікті қолдана білуді;

• мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;

• мысалдар келтіре білуді.

Сабақтың қорытындысы:

Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.

Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:

• Өткен тақырып бойынша бағалау;

• Жақсы жауаптарды ескеру;

• Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;

• Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;

• Қорытынды баға қою

Үйге тапсырма беру:

Морфологиялық талдауға 5 сөйлем жазып келу. Мәтіннің мазмұнын айтып беріңіз. Мәтіннен 6 сөйлемге морфологиялық талдау жасаңыз.

Морфологиялық талдау

Морфологиялық талдаудың екі түрі бар. Ол сөздерді тұлғасына қарай талдау және мұны одан арі дамыта отырып, сөз таптарына қарай талдау.

1. Сөздерді тұлғасына қарай талдау.

Мына шартты белгілер қойылуы керек:

түбір

жұрнақ

жалғау

Мысалы:Пионерлер жазғы демалыс кезінде тауға серуенге шықты.

2. Сөз таптарына қарай талдау.

Мысалы:Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы…(Абай)

Қақтаған- есімше тұлғалы етістік басқа сөзбен (ақ күмістей) анықтауыштық қатынаста жұмсалған, сұрауы- қандай?қақ-түбір, -та -зат есімнен етістік тудырып тұрған жұрнақ, -ған-есімшенің жұрнағы,-ақ-сапалық сын есім, түбір тұлға, күмістей- туынды (қатыстық) сын есім, сұрағы қандай? Түбірі-күміс, -тей-зат есімнен сын есім тудырып тұрған жұрнақ, кең маңдайлы- күрделі сын есім: кең- негізгі сапалық сын есім,түбір тұлға, сұрағы қандай? маңдайлы–туынды қатыстық сын есім сұрағы қандай? маңдай- түбірі , - лы- зат есімнен сын есім тудырып тұрған жұрнақ.

Тұңғыш ғарышкер

Дүниені дүр сілкіндірген 1964 жылғы он екінші сәір – ғарышты тұңғыш игерген Ю. Гагариннің ерлігін қазақ азаматы тәуелсіз елде тұңғыш қайталады. Ол 1991 жылы қазан айының екісі күні «Союз-ТМ-12» және «Мир» орбиталық кешенінде ғарышқа көтерілді. Өзінің алғашқы ұшу сапарын қазанның оны күні Жезқазған аймағына қонумен аяқтады. Осы ерлігі үшін оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров 1946 жылы Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында дүниеге келген. Күндіз еңбек етіп, орта мектепті кешкісін оқм жүріп тамадады. Содан кейін Армавирдегі жоғары әскери училищені бітірді. Одақтың әскери бөлімдерінде білімін ұшу жұмыстарымен жалғастырды. Тоқтар 50-ден астам жаңа ұшақ түрлерінде сынақшы-ұшқыш түрінде жаттығу дайындықтардан өтті. Осы еңбегі үшін оған «СССР-ге еңбегі сіңген ұшқыш-сынақшы» деген жоғары атақ берілді.

Тоқтар Оңғарбайұлы Мәскеудегі авиациялық институтты бітірді.

1990- 1991 жылдары Ю. А. Гагарин атындағы ғарышкерлер даярлайтын орталықта өзінің шеберлігін шыңдады.

1993 жылы Қазақстан Республикасының ұлттық ғарыштық зерттеу орталығының директоры. 1994-1999 жылдары Қазақстан Республикасының ұлттық ғарыштық зерттеу жұмыстарына басшылық етеді.

1995 жылы ұшқыш-сынақшы, батыр азаматқа «Халық қаһарманы» атағы берілді.

ХХІ-ғасыр басында Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров «Ғасыр адамы» жоғарғы атаққа ұсынылды.

СӨЗДІК

Ерлік-

Тәуелсіз елде-в незовисемой стране

Сапар шегу-путишествовать

Атақ-слава

Шеберлік - мастерство

1- жаттығу

Мәтіннен таныс емес сөздерді аударыңыздар.

2- жаттығу

Морфологиялық талдау жасаңыздар.

Тұңғыш- ғарышкер, сынақшы-ұшқыш, ұшу сапары, шеберлігін шыңдады, ғарыштық зерттеу орталығы, батыр-азамат, ғасыр адамы тіркестерін сөздік көмегімен түсініп алып, морфологиялық талдау жасаңыз.

3- жаттығу

Морфологиялық талдау жасаңыздар.

1. Шопандар жайлауға көшті. 2. Ауылға қайта алмадым. 3. Бүгін күзетке сен барасың. 4. Мен кешкі поездан әкемді қарсы аламын. 5. Қапшағай көліне саяхатқа бардық.

4- жаттығу

Сөйлемдерге морфологиялық талдау жасаңыздар.

Біздің қаланың көшелері ұзын, кең. Ол көшелермен автокөліктер, троллейбустар, трамвайлар, жеңіл машиналар жүреді. Мен жұмысқа автокөлікпен келемін. Үйге троллейбуспен қайтамын. Автокөліктерге отыру үшін аялдамаға келемін. Кейде аялдамада адамдар көп болады.

5- жаттығу

Сөздерді сөз тұлғасына қарай морфологиялық талдау жасаңыздар.

Балалар, достарымыз,қаламгерлердің, Алматыда, жастармен, мұғалімнің, қыздардың, ағайынды, балықшы, қазақстандықтар.

6- жаттығу

Сөз таптарына қарай морфологиялық талдау жасаңыздар

1.Жер бетін аппақ қар басты. 2. Таудың бөктері қызыл, сары бәйшешектен көрінбейді. 3. Алма бағында алма, алмұрт жемітерй мәуелеп тұр. 4. Колледжде білімгерлер ақ халат киіп жүрулері тиіс. 5.Заңғар Алатау ақ сәлде киген қарияға ұқсайды.

7- жаттығу

Мақалдарды оқып, жаттаңыздар.

Достан сырыңды жасырма,

Дұшпанды басыңнан асырма.

Ақылсыз достан ақылды дұшпан артық.

Басыңды дауға берсең де,

Жолдасыңды жауға берме.

Досы көпті жау алмайды,

Ақылы көпті дау алмайды.

Сабақтың тақырыбы: Сөз құрамына талдау.

Қазақ музыкасы - өмір айнасы

Сабақтың түрі: теориялық,қалыпты, жаңа сабақты меңгеру.

Сабақты өткізу әдісі:Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау, сұрақ қою, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:

-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;

-тілге деген сүйіспеншілігін арттыру;

-тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;

Дамытушылық:

-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;

-тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлеу білуге қажет екендігін түсіндіру;

-Заңның негізгі мәніне көз жеткізу;

-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізгі айырмашылықтарын;

- Әліпби мен сөйлем құрастыру ерекшеліктері туралы мағлұмат беру;

Тәрбиелік:

• Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;

• Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;

Сабақ уақыты: 90 минут

Сабақтың құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі 5 мин.

2. Үй тапсырмасын сұрау 20 мин.

3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.

4. Жаңа тақырыпты бекіту 15 мин.

5. Сабақты қорытындылау 5 мин.

6. Үй тапсырмасын беру 5 мин.

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру кезеңі:

Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.

Теориялық білімнің қажеттілігі:

Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.

1. Сөз құрамына талдау қанша түрі бар?

2. Сөз тұлғасына талдауға мысал келтіріңіздер.

3. Сөз таптарына талдауға мысал келтіріңіздер.

Жаңа сабақты түсіндіру:

Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).

Сөз құрамына талдау жасату, жаттығу жұмыстарын жүргізу.

Студент нені білу керек:

- ауызекі сөйлеу тілін;

Студент нені меңгеру керек:

• Сөз құрамына талдау жасауды;

• сөздікті қолдана білуді;

• мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;

• мысалдар келтіре білуді.

Сабақтың қорытындысы:

Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.

Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:

• Өткен тақырып бойынша бағалау;

• Жақсы жауаптарды ескеру;

• Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;

• Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;

• Қорытынды баға қою

Үйге тапсырма беру:

Сөз құрамына талдауға 6 сөйлем жазып келу. Мәтіннің мазмұнын айтып беріңіз. Мәтіннен 6 сөйлемді сөз құрамына талдау.

Сөз құрамына талдау.

1. Сөздің негізгі түбірін тауып, қай сөз табына қатыстылығын, мағынасына, құрамына қарай түрін анықтаймыз.

2. Туынды түбірлерді белгілейміз, сөз табын көрсетеміз.

3. Сөз құрамындағы әрбір қосымшаны жеке-жеке алып, қандай қосымша екенін белгілеу керек,жалғаудың түрін көрсетіп, жұрнақтың қай сөз табына тиістілігін анықтау қажет.

Мысалы : жаңалықтың

1. жаңа – сын есім, дара, сапалық.

2. жаңалық – зат есім жалпы дерексіз.

3. –лық – сын есімнен зат есім тудыратын өнімді жұрнақ.

- тың – ілік септік жалғауы.

Мысалы :Болатбектен

1. Болатбек – зат есім, жалқы, деректі.

2. Сөз екі түбірден тұрады, күрделі, оның ішінде біріккен сөз

а) Болат – зат есім, дара жалпы;

ә) бек - зат есім, дара жалпы;

3. –тен – шығыс септік жалғауы.

Мысалы : атамағаныңызбен

1. ата- етістік.

2. –ма- етістіктің болымсыздық жұрнағы.

– ған есімшенің жұрнағы

3. –ыңыз тәуелдік жалғаудың ІІ жағы, сыпайы түрі.

- бен – көмектес септік жалғауы.

Қазақ музыкасы - өмір айнасы.

Қазақ халқы ән мен күйге аса бай халықтардың бірі. 19-ғасырдағы қазақтың музыка мәдениетін зерттеушілер қазақта мың ән, бес жүз күй барлығын жазған болатын. Қазақ халқы ән мен күйге аса құмар халы,әншіні де, күйшіні де, төбесіне көтерген халық. Қазақтың ұлттық музыкалық мәдениеті ән шығармашылығынан айқын көрінеді. Халық әндерінің мелодиалық құрылысында, ырғағында, интонациясы мен формасында ұлттық өзгешеліктер мен ерекшеліктері бар екені белгілі.

Лирикалық әндері кейде мұңды, зар толы болса, кейде көңілді жайдары, кейде теңіздей толқыған байсалды. Бұларда әрбір қазақтың жүрегінде жылы тиетін, туып өскен даласы бейнеленеді, көбінесе махаббат тақырыбы, сүйіспеншілік қасіреті мен қуанышы суреттеліп, қыздардың сұлулығы жырланады.

Қазақтың ақын, жырау, әншілері лиро-эпостық немесе тарихи жырларды да домбыраға қосып айтқан. Олардың қысқа қайырылатын, баяу әндері болады.Халық музыкашыларының эпостық, тарихи ертегі және тұрмыс тақырыбына арнап музыка аспаптарымен орындауға шығарған шығармалары «күй» деп аталады. Күй әнге қосылмай, тек музыка аспабымен ғана ойналады.

Әрбір күйдің өзіне тән аңыз - әңгімелері бар. Қазақ күйлері сан салалы : онда өз толқыны, бұлбұл әні, дауыл аттың дүрсілі, сан алуан табиғат құбылыстары мен көңіл күйлері қамтылады.

СӨЗДІК

Халық әні – народные песни

Өзгешеліктер- особенности

Сұлулық - красота

Аспап- инструмент

Лирикалық- лирически

1-жаттығу Мақал-мәтелдерді толықтырып көшіріп жаз және мағыналарын түсініздір.

1. Еріншек егіншіден . . . масақшы озады. 2. Ақыл-ауыздан, мерей - ... . 3. Ақыл тозбайды, . . . шірімейді. 4. Ақылдыға жан қымбат, ақылсызға . . . қымбат. 5. Әлсіз ат-сүріншек, ақылсыз адам - . . . .

2 -жаттығу Жұмбақтардың шешуін тауып, ерекшеліктерін сипатта. Ойдың берілу тәсілін анықтаңыздар.

1. Сүйреңдеген хайуаннан

бір сылым ет таппайсың.

2. Бұталы биіктің екі бетінде

екі бұлан жайылып жүр.

3. Көлдің қарама-қарсы бетінде адамдар

бір-біріне уық лақтырып ойнайды.

4. Ақ айдында ақ табақ қалқып жүр.

Шешуі: күн, екі құлақ, маса, көзді жыпылықтату немесе кірпік қағу.

3- жаттығу Тірек сөздерді қатыстырып, мәтін құрап жазыңыз.

Уәлиұлы Абылай ( Әбілмансұр), күй, ғалым зерттеушілер, күйлері, “ Ақ толқын”, “ Алабайрақ”, “ Бұлан жігіт”, “ Дүние қалды”, “ Жетім торы”, “ Қайран елім”, “ Шанды жорық”, т.б.

4- жаттығу

Көп нүктенің орнына тиісті сыңарын қойып, сөздерді байланыстыңыздар.

Сөз шындықты ... .

Аталы сөзге арсыз ғана ... .

Ащы сұраққа тұщы жауап ... .

Өнерді үйрен де ... .

Ақылды елден ... .

Дақылды жерден сұра.

5- жаттығу

Жұмбақтардың шешуін тауып, құрылысын анықтаңыздар.

1. Шетсіз-шексіз кенеп,

Өңі қашқан көне.

2. Ары лап, бері лап,

Ортасында темір сап.

3. Жартысы жадыратып нұр себеді,

Қалғаны қара мақпал бүркенеді.

4. Күндіз төбеңе шығады,

Түнде шегеге шығады.

Шешуі: есік, баскиім, құс жолы, тәуләк.

6- жаттығу Сөз құрамына талдаңдар.

Махамбеттің тамаша, ірі адамгершілік қасиетінің бірімынада: ол досы үшін жанын қиды, досының атақ –абыройын, жігер қайратын өзінің алдына сала, өзінен жоғары көтере сөйлейді. Махамбеттің ондай досы- Исатай.Өз басына келгенде, Махамбет- аса сыпайы адам, ол өзін еш уақытта көтере сөйлемейді, жауына мейірімсіздігін ғана айтқаны болмаса, өзін мақтамайды. Ал Исатайдың істерін, ерліктерін, сипатын айтқанда, Махамбеттің сөздері нөсер жауғандай ақтарылып, аруағы қозып кетеді.

7-жаттығу

Бос орынға жауап жазып, сұқпат құрастырыңыздар.

-Өз отбасын , ата –анасын сыйламайтын адамнан не күтуге болады?

-Сенің отбасыңда сыйластық бар ма?

-Сенің ойыңша, ең алдымен кімді сыйлау керек?

----------------------------------------------------------------------------------------------------

-Қиын істі шешу үшін кіммен ақылдасасың?

----------------------------------------------------------------------------------------------------

-Әр баланың парызы неде деп ойлайсың?

----------------------------------------------------------------------------------------------------

Сабақтың тақырыбы:Сөз тіркесіне талдау.

Ә. Т. Жангелдин

Сабақтың түрі: теориялық,қалыпты, жаңа сабақты меңгеру.

Сабақты өткізу әдісі:Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау, сұрақ қою, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:

-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;

-тілге деген сүйіспеншілігін арттыру;

-тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;

Дамытушылық:

-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;

-тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлеу білуге қажет екендігін түсіндіру;

-Заңның негізгі мәніне көз жеткізу;

-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізгі айырмашылықтарын;

- Әліпби мен сөйлем құрастыру ерекшеліктері туралы мағлұмат беру;

Тәрбиелік:

• Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;

• Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;

Сабақ уақыты: 90 минут

Сабақтың құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі 5 мин.

2. Үй тапсырмасын сұрау 20 мин.

3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.

4. Жаңа тақырыпты бекіту 15 мин.

5. Сабақты қорытындылау 5 мин.

6. Үй тапсырмасын беру 5 мин.

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру кезеңі:

Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.

Теориялық білімнің қажеттілігі:

Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.

1. Сөз құрамына талдаудың қанша түрі бар?

2. Сөз тұлғасына талдауға мысал келтіріңіздер.

3. Сөз таптарына талдауға мысал келтіріңіздер.

Жаңа сабақты түсіндіру:

Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).

Сөз тіркесіне талдау жасату, жаттығу жұмыстарын жүргізу.

Студент нені білу керек:

- ауызекі сөйлеу тілін;

Студент нені меңгеру керек:

• Сөз тіркесіне талдау жасауды;

• сөздікті қолдана білуді;

• мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;

• мысалдар келтіре білуді.

Сабақтың қорытындысы:

Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.

Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:

• Өткен тақырып бойынша бағалау;

• Жақсы жауаптарды ескеру;

• Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;

• Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;

• Қорытынды баға қою

Үйге тапсырма беру:

Сөз тіркесіне талдауға 8 сөйлем жазып келу. Мәтіннің мазмұнын айтып беріңіз. Мәтіннен 6 сөйлемді сөз құрамына талдау.

Сөз тіркесіне талдау

1. Байланысып тұрған сөздерді тауып аламыз.

2. Бағыныңқы, басыңқы сыңарларының байланысу тәсілін табамыз.

3. Сөз табы, тұлғасы жағынан талдау арқылы байланыс түрін анықтаймыз.

4. Синтаксистік қатынасты көрсетеміз.

Мысалы : Кітапты бұл шақта Абай көзілдірікпен оқиды.