Көсемше
Негізгі қимыл, амалды және негізгі қимылды айқындайтын, қосымша қимылды білдіретін етістіктің түрі көсемше деп аталады. Тиянақсыз тұлғада келіп, көмекші етістіктермен тіркесу арқылы күрделі етістік тудыратын етістіктің түрін көсемше деп атайды, яғни бірде пысықтауыштың, бірде баяндауыштың қызметін атқаратын етістіктің түрі. Сұрақтары: қайтіп? не істеп? не істегелі?
Баяндауыш |
Көсемше күрделі етістіктің құрамында келіп, баяндауыш болады. |
Алып та халықтан үйренеді. Ол үйіне барып келді. Ол өз ойын айта салды. Түнде жаңбыр жауыпты. |
Пысықтауыш |
Көсемше іс-әрекеттің түрлі күйін білдіріп, пысықтауыш болады |
Мен сөйлескелі ( не үшін?) келдім. Ол жымиып (қалай?) күлді. Көре-көре көсем боласың, сөйлей-сөйлей шешен боласың. |
Көсемше тұлғасына көптік, септік, тәуелдік жалғаулар жалғанбайды. Көсемшенің жұрнақтары шақтық мағынаны білдіреді.Шақтың түрлері: Осы шақ (1.Ауыспалы 2.Нақ осы шақ) Өткен шақ, Келер шақ. 1. Ауыспалы шақ көсемше : -а, -е, -й (келме+й, сана+й, көр+е, айт+а, сыз+а, бер+е, біл+е, оқыма+й). 2. Өткен шақ көсемше : -ып, -іп, -п (көр+іп, кел+іп, оқ+ып, ойла+п, бар+ып, ал+ып, қал+ып, сөйле+п). 3. Келер шақ көсемше : -қалы, -келі, -ғалы, -гелі (бітір+гелі, ұнат+қалы, бар+ғалы, білдір+гелі, сөйлес+келі, кет+келі, айт+қалы)
Есімше және көсемше.
Алматы – оңтүстік астана
Менің сүйікті қалам-Алматы. Ол-біздің еліміздің ең ірі саяси экономикалық және мәдени орталығы.Алматы үлкен әсем жасыл желекті қала. Қалада бір жарым миллионнан астам адам тұрады. Алматы Іле Алатауының солтүстік етегіне,Үлкен және Кіші Алматы өзендерінің аралығында орналасқан.Алматының айналасы жайқалған бау бақша, көкөніс атыздары, жүзімдіктер.Тау баурай-ында алуан түрлі жеміс ағаштары, соның ішінде атақты апорт алмасы өседі.
Алматының климаты континенттік.Қаңтар айының орташа температурасы-8 с.Маусым айының орташа температурасы+ 22 с.Қыста қар аз жауады.Көктем ерте шығады. Жазы ұзақ, ыстық болады.
Қалада ірі өнеркәсіп орындары мен сауда орталықтары,ғылым және мәдениет ошақтары көптеп саналады.Алматы-ғылым мен мәдениеттің орталығы. Мұнда Қазақстан Републикасының Ұлттық ғылым акедемиясы, 13 университет, 8 акедемия,15 институт,2 жоғары мектеп, 13 мұражай бар.Қалада Қазақтың Абай атындағы опера және балет театры, Мұхтар Әуезов атындағы акедемиялық драма театры, Ю.Лермонтов атындағы орыс драма театры, Республикалық балалар мен жас өспірімдер театры, қуыршақ театры, ұйғыр және корей музыкалық драма театрлары, Құрманғазы атындағы халық аспаптары оркестрі, филормония “Қазақконцерт’’ бірлестігі мен хор капелласы, Қазақ циркі, ”Қазақфильм'' киностудиясы орналасқан.
Қалада сәулетті, сәнді ғимараттар жылдан-жылға көбейтіп, қаланың өзіндік архитектуралық бітімі қалыптасып келеді.
Таулар-горы
Алма-яблоко
Мәдени орталық-культурный центр
Халық аспаптары-народные инстурменты
Сәнді ғимараттар-красивые здания
Жасыл қала-зеленый город
1-жаттығу. Жақшаны ашып, жақша ішіндегі етістіктерді көсемшеге айналдырыңыздар.
Абай соншалықты рақаттанып (сүйсіну) күлді (М. Әуезов). Біз Жәнібек Кәрменовтың әнін (тыңдау) отырмыз. Кәмиланы (көрмеу) үш ай өтті. Бүгін бәрі де киіз үйлерін (жығу), жылы үйлеріне кіріп жатты. Мақсат менімен (сөйлесу) келіпті. Қамар мамасының мойнына (құшақтау), өзінің қуанышын айтты. Алматы апорты Жетісу өңірінің төл жемісі (болу) есептелінеді. Жетісудың алма бағын ерте ғасырлардағы саяхатшылар мифтік Эдем бағына (теңеу). Алматының апорты Қазақстанның символы (болу) келгені ақиқат. Қазіргі таңда апорт ағаштарының азаюына байланысты көкейкесті мәселелер (көтерілу) де біраз жылдар болды.
2-жаттығу. Көп нүктенің орнына көсемшенің тиісті жұрнақтарын қосып жазыңыздар. 1990 жылы М. Әуезов Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің халық депутаты бол… сайлан… , онда Кеңес Президиуымының мүшесі бол…ды. «Абай жолы» романының бірінші томы 1952 жылы, екінші томы 1954 жылы басыл… , шығ…ды. Роман жазамын деген ойымда жоқ, шәкірт кезімде атам Әуездің әңгімелерін тапжылма… , ұзақ тыңдайтын едім. Әйгерім небір жайларды әңгімеле… беретін. Материал жина… жүр… , мен Абайдың достарымен әңгімелес… көрдім. Оның бойындағы ең абзал қасиеттің жиынтығы бол… табыл…ды. 1918 жылы М. Әуезов пен Ж. Аймауытов Семейде «Абай» журналын шығар…ды.
3-жаттығу .Есімше мен көсемше тұлғалы сөздерді екі бөлек ажыратып жазыңдар.
Айтып, жазған, көрген, барып, бере, көрмес, сөйлей, болмай, шығара, жазбақ, баратын, сөйлейтін, айта, көре, кірісіп, бармас, келгелі, көрер, берер, күле, айтқалы.
4-жаттығу. Төмендегі тәуелденген есімшелерді қатыстырып сөйлем құрастырыңдар.
Көргенім.Келетіні.Жазатының.Көмектескеніңіз.Бармайтыны.Тыңдағанымыз.
5-жаттығу. Төмендегі көсемшелерге морфологиялық талдау жасаңдар.
Түседі, сөйлеппін, бұрылғалы, тартып, салынғалы.
6-жаттығу. Берілген сөз тіркестерін қатыстырып, сөйлем құраңдар.
Тізе қосып, үзеңгі қағысып, көре алмайды, бірінің кемін бірі толтырып.
7-жаттығу. Сөз жұмбақ
Етістіктің ерекше түрі
Етістіктің шағы
Табыс жалғаулы сөзді қажет ететін етістік
Есімшеніңжұрнағы
Етістіктің түрі
Сөз табының бірі
к
ө
с
е
м
ш
е
ө
т
к
е
н
ш
а
қ
с
а
б
а
қ
т
ы
е
с
і
м
ш
е
м
а
қ
ш
а
қ
е
т
і
с
т
і
к
Тест
1.Мына көсемшелердің қайсысы жіктелмейді?
а)барып; ә)келіп; б)барғалы; в) келе;
2.Қай сөйлемде көсемше бар?
а)нағыз тәтті ұйқының шағы еді; ә)бас жағынан дарылдай сөйлеген әкесінің даусы оятып жіберді; б)Сатай көзін қайта жұмды; в) Үйдің іші әлі қараңғы екен;
3.Көсемшенің жұрнағы қайсы?
а)лар,-лер,-дар,-дер; ә)ма,-ме,-ба,-бе; б)қан,-кен,-ған,-ген; в) –а,-е,-й;
4.Етістіктің көсемше формасында тұрған сөзді көрсетіңіз а) ағасы кеше барып келген ә) біз шығарма жаздық б) оған айту керек в) жолдасы өткенде келіпті г) құрдастар жылдам киінді 5.Етістіктің есімше формасында тұрған сөйлемді көрсетіңіз а) әжесі үйінде қалыпты ә) хабар айтқалы келдім б) оларға айтпай болмайды в) Сәния бұл кітапты оқыған г) мен сабақ оқыдым
Сабақтың тақырыбы: Бұйрық рай. Алтын заң – Ата заң
Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі: Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.
Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
- Тіл білімінің салаларын меңгерту;
- Бұйрық райдың өзіне тән ерекшелігін меңгерту;
-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;
-Тілге құрметін, сүйіспеншілігін арттыру;
-Тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;
Дамытушылық:
-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;
-Тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлеу білуге қажет екендігін түсіндіру;
-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізі айырмашылықтарын;
Тәрбиелік:
- Студенттерді әдептілікке тәрбиелеу
Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;
Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;
Ана тілінің қадір- қасиетін түсініп, оны құрметтей білуге, тапқырлық, іздемпаздық қасиеттерге жетелеу, шығармашылыққа баулу.
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 5 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 20 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 15 мин.
5. Сабақты қорытындылау 5 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 5 мин.
Сабақтың барысы:
Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою
Үйге тапсырма беру:
Алтын заң- ата заң мәтіні бойынша түсініктерін айту. Грамматикалық тақырыпты оқып келу.Бұйрық райлы етістігі бар сөйлемдер жазу.
Бұйрық рай.
Бұйрық рай іс-әрекеттің тыңдаушыға я бөгде біреуге немесе өзіне қаратылып бұйыра,талап,тілек етіле мағынасын білдіреді.Мысалы,Тыңда дала Жамбылды! Ғылым таппай мақтанба.
Сөйтіп,бір жаққа қаратылып,қимылдың,іс-әрекеттің орындалуын талап ету мағынасын білдіреді.
Алтын заң – ата заң.
Мемлекет пайда болуына әкеліп ұластырған себептер (рулық құрыстың ыдырауы жеке меншіктің пайда болуы т.б)құқықтың қалыптасуына негіз болады.
Құқық дегеніміз- мемлекетте қолданылатын барлық құқықтың ғұрыптардың ,әділеттік үлгілердің,мемлекеттік құқықтық ережелердің жиынтығы.
Құқықта заңдар ерекше орын алады.Мемлекеттік өкімет билігінің жоғары орындары қабылдаған нормативтик актілер заң деп есептелінеді.
Заң-ең жоғарғы юрисдикциялық күш.
Әрбір мемлекет қоғам тіршілігінде өмірдің қай саласындағы қарым-қатынаста тәртіп болуын қадағалайды.Ал осыны тіршілік үрдісінде пайдалану үшін заң шығарады.
Біздің алғашқы Ата заңымыз 1993 жылы 28 қаңтарда қабылданды.
Ал,30 тамыз 1995 жылы қазіргі қолданылып жүрген Ата заңымыз қабылданды.Яғни ең негізгі,ең басты заң – “Ата Заң” немесе “Конституция”(латын сөзі”constitutio”).
Қазқстан Республикасының Конституциясы – демократиялық өркениетті даму жолына түскен мемлекет пен негізі, басты нормативтік актісі.
Қазақстан Республикасы Конституциясына мемлекет әр жағынан қарастырылады.Конституциянын 1- бабында былай делінген “Қазақстан Республикасы өзінің демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары.”
Құқық-права
Жеке меншік-частная собственность
Қоғам-общество
Заң-закон
Адамның өмірі-человеческая жизнь
Әлеуметтік мемлекет-социальное государство
1-жаттығу
Берілген сөйлемдерден райларды тауып, түрлеріне ажыратыңыз.
1. Жұмабай келсе, кітап басталып оқылса, күлімсіреп Ыбекең де жетеді.
–Сабыр етіңіз, рұқсат алайын, -деп тағы бір есікті шырылдатып, әйелдің әрі кеткен дыбысы естілді.
-Бол, бол, баста. Сен французша күресті үйрет.
- Өткен күнді есіме түсіре бергім келмейді, Шолпан, - деді өз ойынан сөз қозғап. – Ажалың жоқ болса, алпыс айдаһар жабылса да өлмейсің, - деп мен күлімсіредім. – Айтыңыз, тыңдайын, - дедім.
- Ата, ала кетіңізші. Кек іздесең, жас төкпе – жылағандар жыласын, біз жас төкпейміз бұндай өлімге, - деді. Жанқия апай айқайлап – Ата, балықты мен күзете тұрайын, сіз қосқа барыңыз. Батса екен деп едім, бірақ тілек болмады. Қараптан-қарап елегізген жүрегінің алаңы саған көрінбегей .
2-жаттығу
Бұйрық райлы етістіктерді тап
Атаңа ауыр сөз айтпа!
Атыңа ауыр жүк артпа!
Аға алдында пейіліңді көрсет,
Іні алдында мейіріңді көрсет
Оң қолың ұрыс бастаса,
Сол қолың арашашы болсын
Қорықсаң,от жақ
Келмей жатып қорықпа,
Көрмей жатып тарықпа.
Атың барда жер таны,
Асың барда ел таны
Ақылдыдан үйрен,сұмнан жирен
3-жаттығу
Мәтіңді оқып,бұйрық райды табыңыз.
Біздің Алтай қызық өзі.Әсіресе соңғы кезде мынау қыздың жұмысы,мынау ұлдың жұмысы дегенді шығарды.Міне,бүгін де Алтай сол қыңырлығына басып отыр.Таңертеңгі астан кейін апасы Құндыз:
-Үстел үстін жинай сал,мен сабағымды даярлаймын-деп еді.
-Мен қыз дейсің бе?Өзің жина,-деп,қасарыса қалды.Ол далаға шығуға бет алды.
-Еш жаққа кетпе,сенде сабағыңды оқы,отыр,кәне!-деп Құндыз жібермеді.
4-жаттығу
Мәтінді көшіріп жазып,бұйрық райлы етістіктердің астын сызыңдар.
Егер саған қиын күн туса,қатыгездік басқа түссе,оны өтпелі қиындық,өтіп кетеді деп есте сақта.Тағдырдың ісін,уақыттың сынайын түсініп,солай болатындығын біліп тұр.Соған сөйтіп қарсы тұр,мойыма.Кез келген қиындық,бейнетке бола қайғырып, қасірет шегіп,өзіңді жасытпа,қиындыққа бой алдырма.
Білімді адамға жолықсаң,оған күнде барып,өнер білгін,үйренгін,кербез тәкәппарлықты қойғын,пейіл беріп,ьойұсынып,мүләйім көңілмен табынғын.
5-жаттығу.
Құрамында бұйрық райы етістіктері бар мақал-мәтелдер жазыңдар.
6-жаттығу
Өлеңдегі бұйрық райлы етістіктерді тіркесіп тұрған тіркесімен жазыңдар.
Бата
Бір үйдің баласы болма,
Бүкіл елдің санасы бол!
Бір елдің баласы болма,
Бар елдің данасы бол!
Бір тонның жағасы болма,
Көп қолдың ағасы бол!
Ақты ақ деп бағала!
Қараны қара деп бағала!
Өзегің талса,ел ішін арала,
Басыңа іс түссе,көпшілікті сағала!
Өзіңе-өзің кәмңл бол,
Халқыңа әділ бол!
Жауыңа қатал бол!
Досыңа адал бол!
7-жаттығу
Тірек сөздерді қатыстырып сөйлем құраңдар.
Адал бол. Жинай сал. Тазала. Жаз. Оқы. Барма. Көрмеңдер.Санасын. Келіңіз
Тест
1.Бұйрық райлы сөйлемді көрсетіңіз
А) Сен кеше нешеде келдің? В) Күн шайдай ашық
С)Оқиға өте әсерлі болды
D) Отырыңдар, дәптерлеріңді ашыңдар, жазыңдар
2.Мақтанба,келме,көрмеңдер сөздері етістіктің қандай райына жатады?
А) Ашық рай В) Қалау рай С) Бұйрық рай D) Шартты рай
3. Бұйрық райдағы сөзді тап.
А) Сабақта көп жұмыс жаса В) Үлкендермен санасамыз
С) Бүгін фильм көрсетеді D) Балалар доппен ойнады
4. Бұйрықты сөйлемді көрсет
А) Жаздыгүні сендер Астанаға барасыңдар
B) Сен ертең ерте тұр!
C) Мұғалім әдетте сабақты қызықты жүргізеді
D) Әрқашан күн сөнбесін!
Сабақтың тақырыбы:Ашық рай.Әдеп құқығы
Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі:Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.
Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
- Тіл білімінің салаларын меңгерту;
- Ашық райдың басқа райлардан айырмашылығын меңгерту;
-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;
-Тілге құрметін, сүйіспеншілігін арттыру;
-Тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;
Дамытушылық:
-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;
-Тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлей білу қажет екендігін түсіндіру;
-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізгі айырмашылықтарын;
Тәрбиелік:
-Студенттерді әдептілікке тәрбиелеу;
Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;
Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;
Ана тілінің қадір- қасиетін түсініп, оны құрметтей білуге, тапқырлық, іздемпаздық қасиеттерге жетелеу, шығармашылыққа баулу.
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 5 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 20 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 15 мин.
5. Сабақты қорытындылау 5 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 5 мин.
Сабақтың барысы:
Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді (тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою
Үйге тапсырма беру:
Әдеп құқығы мәтіні бойынша түсініктерін айту. Грамматикалық тақырыпты оқып келу.Ашық райлы сөйлемдер тауып жазу.
Ашық рай
Әдеп құқығы
Әдепке тәрбиелеу негізінен отбасынан басталады.Жағымды дәстүрге үлкендердің үлгі-өнегесі арқылы әдет дағдыға айналады.Мысалы,сауап,кесір,обал,ысырап-күнделікті тәрбиеде қолданылатын ереже.
Сауап - басқаға жақсылық істеу,табиғатқа қамқорлық жасау.Обал –жақсы нәрсенің қадір-қасиетін білу,аяққа баспа,тастама,түбінде зарын тартасың деген ұғымды білдіреді.
Ысырап - әр заттың құнын,бағасын білмей, босқа шашуды білдіретін ұғым.
Кесір - қалыптан тыс анайы,құлық,теріс,әрекет ақымақтықтың көрінісі.
Әдеп сақтау-этикет,яғни мінез-құлық пен қарым-қатынастың қалыптасқан халықтың ережесі.Ол ереже бұзылса,халықтық дәстүр де бұзылады.Ал оны сақтау,құрметтеу,қастерлеу адамгершілік борышты өтеу болып табылады.
1924 жылы Жүсіпбек Аймауытовтың ''Санa''журналында ''Әдет'' заңы жарық көрді.Ол өзінің кітабында ''Тәрбиеге әсер беретін нәрсе өскен орта(ата-ананың тәрбиесінен кейін) ,туған жұрттың тілі,мінезі,тұрмысы да әсер қылмақ''-дейді.
Жағымды-приятный
Дағды-обыкновение
Кесір-вред
Көрініс-выставка,вид,облик
Жарық көрді-опубликовался,увидеть свет
Адамгершілік-человечность,гуманность
Борыш-долг,задолженность
Әсер қылмақ-влиять
Обал –грех,жалко,жаль
Мінез-характер,нрав
1-жаттығу
Берілген мәтінді оқып,мазмұнын айт
2-жаттығу
Жоғарыдағы мәтіннен ашық райлы етістіктерді тап
3-жаттығу
Төмендегі ашық райлы етістіктерді қатыстырып, сөйлем құрастырыңдар.
Оқыды, айтыпты, тыңдап отырмыз, озар, жазған.
4-жаттығу
Ашық райлы етістіктердің қай шақта тұрғанын көрсет
Лагерьден шанамен дырылдатып сүйреп алып келеді.Қалың қарға көміліп шанада жатырмын.Қардың үстінен қар тасыған австриялық тұтқын солдат басып отыр.Мойнымды,кеудемді,белімді ауыр салмақ шанаға жаныштай түседі.Күшімді жиып,денемді ақырын қимылдатып қоямын.Деміммен еріген қар суы тамшылап мойныма,бетіме ағып жатыр.
5-жаттығу
Төмендегі ашық райлы етістіктерді қатыстырып, сөйлем құрастырыңдар.
Тіл ұстартты,өнер шашты,ести берді,ол отыр,отырар,шаншыдым,түн қатты.
6-жаттығу.Жұмбақтардың шешуін тауып, ерекшеліктерін сипатта. Ойдың берілу тәсілін анықта.
1. Сүйреңдеген хайуаннан
бір сылым ет таппайсың.
2. Бұталы биіктің екі бетінде
екі бұлан жайылып жүр.
3. Көлдің қарама-қарсы бетінде адамдар
бір-біріне уық лақтырып ойнайды.
4. Ақ айдында ақ табақ қалқып жүр.
Шешуі: күн, екі құлақ, маса, көзді жыпылықтату немесе кірпік қағу.
7-жаттығу.Керекті қосымшаларды қойып, орыс тіліне аударыңыз.
1. Менің қызым сіз_____________бірге оқиды.
2. Ол сен_________________бірге отырады.
3. Аңсар сіз_________________бірге дайындалады.
4. Туысқаныңыз сіздер_________________бірге тұра ма?
5. Сен олар__________________бірге келесің бе?
6. Мен сендер____________________бірге «Медеуге» барамын.
Керекті сөздер: (імен,бен,мен,бен).
Сабақтың тақырыбы: Қалау рай.
«Жеті жарғы» - қазақ халқының алғашқы заңдық құжаты
Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі:Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.
Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
- Тіл білімінің салаларын меңгерту;
- Қалау райдың өзіне тән ерекшелігін меңгерту;
-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;
-Тілге құрметін, сүйіспеншілігін арттыру;
-Тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;
Дамытушылық:
-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;
-Тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлей білуге қажет екендігін түсіндіру;
-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізгі айырмашылықтарын;
Тәрбиелік:
-Студенттерді әдептілікке тәрбиелеу;
Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;
Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;
Ана тілінің қадір- қасиетін түсініп, оны құрметтей білуге, тапқырлық, іздемпаздық қасиеттерге жетелеу, шығармашылыққа баулу.
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 5 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 20 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 15 мин.
5. Сабақты қорытындылау 5 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 5 мин.
Сабақтың барысы:
Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою.
Үйге тапсырма беру:
«Жеті жарғы» - қазақ халқының алғашқы заңдық құжаты мәтіні бойынша түсініктерін айту. Грамматикалық тақырыпты оқып келу.Қалау райлы сөйлемдер тауып жазу.
Қалау рай
«Жеті жарғы» - қазақ халқының алғашқы заңдық құжаты
“Жеті жарғы” қазақ халқының тарихында үлкен із қалдырған заңдық құжат.
Ғалымдардың айтуынша,бұл құжат Тәуке ханның тұсында 1684-1685 жылдары құрастырылған.
''Жеті жарығы''-қазақ халқының Төле би ,Әйтеке би сияқты атақты билерінің данагөйлігнің қорытындысы.
Қазақ халқы'' Жеті жарғыны''-XIX ғасырдың ортасында дейін қолданып келді.Ал кейбір нормалары Қазан төңкерісіне дейін қолданылды.Көп жылдар бойы кеңес өкіметі тарапынан “ Жеті жарығы” феодалдық қатынастардың сарқыншағы,реакциялық мазмұндағы заң жиынтығы деген мағынамен сипатталынды.'' Жеті жарғы''заңының барлық нормалары бізге толығымен жеткен жоқ.
Оның көптеген баптары К.Шүкірәлиевтің,Я.Гаверскийдің,А.Левшиннің еңбектерінде берілген. Соңғы жылдары ''Жеті жарғы''қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы.Бұл заңдық құжатта жер дауы,жесір дауы, құн дауы,бала тәрбиесі және неке, қылмыстық жауапкершілік арасындағы дау,ұлт,қауіпсіздігін қамтамасыз ету сияқты үлкен мәселелер қаралады.Бекітілген әлеуметтік практикасында жиі кездесетін зиянды қимыл-әрекеттердің аттары аталып, оларға қолданылатын жазалардың түрлері көрсетілген.'' Жеті жарғы'' кісі өлтіру,ұрлық,тонау,бүлік шығару,денеге зақым келтіру,зорлау,әйелді алып қашу,тәңірге тіл тигізу,христиан дініне өту сияқты әрекеттерді жауапқа тартуды көздейді. Қылмыстық жауапқа тарту он үш жасқа толған кезден басталған.
Қазақтың қылмыстық құқығы мақау,есі дұрыс емес адамдарды жауапқа тартпаған.Сонымен қатар құлдар қылмыс субъектісі болып саналмайды.Олардың жасаған әрекеттері үшін иелері жауап береді.
Келісім-договоренность
Белгілеу-метить
Зергер-ювелир
Кәде-обычай
Құдалық-сватовство
Ілу-вешать,повесить
Сүт ақы-получаемые матерью невесты от сватов
Дайындау-приготовить
Шеше-мать
1-жаттығу
Берілген мәтінді оқып,мазмұнын айт
2-жаттығу
Бос орынға қалау райдың қосымшасын қой
Менің жаз____м келеді.
Менің айт____м келеді.
Менің көр____м келеді.
Менің кет____м келеді.
3- жаттығу
Төмендегі қалау райлы етістіктерді қатыстырып, сөйлем құрастырыңдар.
Көргісі келді,орындағым келді,жазғайсың,келгейсің.
4- жаттығу
Төмендегі сұрақтарға жауап жазыңыз
Барлық шаққа ие болатын қай рай ?
І жақта айтылмайтын қай рай ?
Тәуелдік жалғауларын қажет ететін рай?
5- жаттығу
Қалау райды болымсыз түрде жазыңыз
Жазғың келе ме?
Барғым келеді.
Айтқым келеді.
Болғым келеді.
6- жаттығу.Мақал-мәтелдердің мағынасын түсіндір.
1.Адам көңілден азады, тілден жазады.
2. Адамға келген он пәленің тоғызы – тілден.
3.Адам көңілінен азады,
Тілінен жазады.
4. Айтпас жерде тілің тарт.
5. Ана тілі – бәріміздің анамыз,
Өйткені ол – ұлтымыздың анасы.
6.Ана тілің алпыс тілге татиды.
7-жаттығу. Алдымен мақалдары, одан кейін мәтелдерді екі топқа бөліп жазыңыз, қалай ажыратқандарыңызды түсіндіріңіз.
Көп сөз – көмір, аз сөз – алтын. Ер дәулеті – еңбек. Көппен көрген ұлы той. Ер жігіттің екі сөйлегені – өлгені. Әлін білмеген әлек. Түс игіден түңілме. Жолдасын таппаған ер азады, қордасын таппаған жер азады. Түсіне қарасаң күндей, ішіне қарасаң түндей. Тай атқа, ат мұратқа жеткізер. Жауырды жаба тоқиды. Ердің ісі – келіс, ездің ісі – керіс. Адамды заман билейді. Жері байдың елі бай. Ер елінде, гүл жерінде. Өтірікшінің шын сөзі зая. Ырыс алды ынтымақ.
Сабақтың тақырыбы: : Өздік етіс. Ұлттық кино.
Сабақтың түрі: теориялық жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі:Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.
Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
- Тіл білімінің салаларын меңгерту;
- Етіс категориясының қызметі туралы мағлұматтар беру;
-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;
-Тілге құрметін, сүйіспеншілігін арттыру;
-Тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;
Дамытушылық:
-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;
-Тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлей білу қажет екендігін түсіндіру;
-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізгі айырмашылықтарын;
Тәрбиелік:
-Студенттерді әдептілікке тәрбиелеу
Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;
Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;
Ана тілінің қадір- қасиетін түсініп, оны құрметтей білуге, тапқырлық, іздемпаздық қасиеттерге жетелеу, шығармашылыққа баулу.
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі: 5 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау: 20 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру: 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту: 15 мин.
5. Сабақты қорытындылау: 5 мин.
6. Үй тапсырмасын беру: 5 мин.
Сабақтың барысы:
Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою;
Үйге тапсырма беру:
Ұлттық кино мәтіні бойынша түсініктерін айту. Грамматикалық тақырыпты оқып келу.Өздік етістің барлық жасалу жолдары арқылы сөйлем құрастыру.
Өздік етіс
Ұлттық кино
Қазақ киносы мен оның тағдыры, өткені мен болашағы кімді болмасын толғандыратын мәселе. Өнер жанашырлары қазақ киносының алтын қорынан бірінші кезекте қалыпқа келтірілген 50 кинодан алғашқы 20 киноны іріктеуді мақсат етті.
SMS, Интернет және «Новое поколение» газетінің купондары арқылы дауыс жиналды.
Көрермендер таңдаған жоғарғы «рейтингідегі» фильмдер қатарына «Абай» (Реж. А.Әмірқұлов), «Тоғызыншы ұлыңнан сақтан» (Реж. В. Пусурманов, В.Чугунов), «Қан мен тер» (Реж.Ә. Мәмбетов,Ю. Мастюгин), «Жамбыл» (Реж.Е.Дзиган), «Ғұлама Шоқан» (Реж.А.Әшімов). Сондай-ақ 20 таңдаулы қазақ кинолары қатарына мына фильмдер енді: «Абай әндері», «Жұт», «Шоқ пен шер», «Дала әуендері», «Ана мен бала», «Тыныштық», «Райхан», «Жауынгердің 67 ұлы».Акцияның ең белсенді қатысушыларына сыйлықтар табыс етілді. Бұл олардың берген дауыстары бойынша 1,2,3- орынды иемденген фильмдер арқылы анықталады.(10 фильмге дейін дауыс беруге мүмкіндік берілді).
Халықтық таңдау 2003 жылдан басталған еді. Бұл бастаманы көтерген-Ержан Тәтішев атындағы қайырымдылық қоры. Олар Қазақфильмнің алғашқы ондығын таңдап қалыпқа келтірді.
Көрермендер бүгінде 30 фильммен қайта қауышты.
«Шөптің арасындағы тәтті шырын», «Менің атым Қожа», «Қыз Жібек» сияқты фильмдерді көрмей өскен ұрпақ жоқ десек те болады. Миллиондардың көзайымы болған жәдігерлер жас ұрпаққа да рухани қызмет көрсететін болды.
Сөздік
Өнер-искусство
Мәдениет-культура
Жәдігер-реликвия
Ұрпақ-поколение
Көрермендер-зрители
Рухани-духовный
Қызмет-служба
Алтын қор-золотой запас
Таңдау-выбирать
Қайырымдылық-доброта
1-жаттығу.
Мәтіннен түсінгеніңізді айтып,түсініксіз сөздердің баламасын табыңыз.
2-жаттығу.