1. төл сөз-автор сөзі

2. Автор -сөзі төл сөз

3. Автор сөзі- төл сөз- автор сөзі

4. төл сөз- автор сөзі- төл сөз

Мысалы:

Мектепте оқып жүріп бір күні өлеңдерімді аудандық газет редакциясына алып бардым. Өзімді таныстырып, келген шаруамдның жайын баяндадым.

• Өй, айналайын, өлең жазып жүрген қарындасымыз өзің екенсің ғой! – деп редактор жылы тіл қатты.

• Жолың болады екен, қарағым. Өзіміз де сирек көретін мына Төлеген ағаң да бүгін біздің редакцияға бас сұққан екен, өлеңдеріңді көрсетіп ал, - деді.

Ақын аға маған қадалып бір қарады да:

• Өлеңдеріңді әкелші! – деді. Менің талай күндер жазған өлеңдерімді қас қағымда – ақ парақтап шықты.

Алтын адам ескерткіші

1970 жылы көктемде Алматы қаласының жанындағы Есік қалашығынан «төбе бөрікті» сақтардан алтын киімді бір «өкілі» табылды. Осындағы Есік өзенінің маңында сақтардың қолдан тұрғызған төбе-төбе зираттары көп. Олардың бірқатары саяжайлар арасында қалған. Сол қорған-төбелердің бірін қалаға кіре беріс тұстан автобаза салу үшін амалсыз бұзатын болғандықтан,оған археологтар шақырылды.

Арнаулы мамандар тобына бұған дейін он-он бес жыл бойы көне сақ, үйсін мәдениетін зерттеумен шұғылданып жүрген ғалым Кемал Ақышев басшылық жасады.

Алтын киімді сақ «өкілі» жатқан қорған-төбенің биіктігі 6, диаметірі 60 метр екен.Көлемі 8600 текше метр. Мұндай дәстүрлік құрылысты бір күнде қолдан тұрғызу үшін 3-4 мың адам таң атқаннан күн батқанға дейін құмырсқаша қыбырлап жұмыс істеуі крек көрінеді.

Қорғанның «Алтын адам» жатқан бөлме-камерасыТянь-Шань бөренелерінен қиюластырып жасалыпты. Сақ бекзадасы салт атты жауынгерге тән үрдісте салтанатты киіммен жерленген екен.

Бұл жаңалық туралы алғашқылардың бірі болып, жазушы Мырзабек Дүйсенов жазды.

«Бас киімінің өзі ғажап: биіктігі 50сантиметрге жетеді. Қоқайма киіз қалпақтың сырты былғары, былғарыға алтын әшекейлер жапсырылған. Мүйізді таутекенің басы, аш белі иілген барыстың, тауешкінің мүсіні қазіргі қазақтардың алаша, текеметтерінде кездесетін ою-өрнектер, ұзынша келген қамыстың құрағы сияқтыжұқа алтын жолақтар бас киімді өте бір салтанатты, сәнді етіп көрсетеді. Жігіттің оң қолында екі алтын жүзік бар. Жүзіктің үстіңгі жалпақ жағында қырынан түскен адамның бейнесі бар.Бұл әсілі әскербасы жігіттің мөрі болса керек. Ол осы қолымен қылыш ұстап жатыр. Денесінің оң жақ иығының үстінде күміс табақ, құс тұмсықты сабы бар күміс қасық пен күміс ожау жатыр. Күміс ожаудың түбінде 26 жазу таңбасы бар. «Рун жазуы»

Автор «алтын киімді адам» туралы оны тапқан археолоктар тобы жетекшісінің сөзін келтіреді: - Алдын ала тексергенімізде бұл 18 жасар жігіттің денесі болып шықты, -деді Кемал, - жастай өлгеніне қарағанда не қаһанның баласы, әрі әскербасы ма деп ойлаймыз.

Мынау оның сән-салтанатқа киетін киімі. Бәрі де таза алтын. Бас сүйегін антропологымыз тексеріп шықты. Антропологиялық және физикалық типі жағынан осы күнгі қазақтарға келеді.

СӨЗДІК

Жаңалық- новость

Әшекейлер-

Жүзік-перстень

Арнаулы мамандар-посвященные специолисты

Атты жауынгер-конное войско

1- жаттығуМәтінді өз сөзіңмен әңгімелеп беріңіз

2- жаттығу

Мәтін бойынша жаңа сөздерді теріп жазып аударыңыздар.

3- жаттығу

Мәтіннен төл сөз бен автор сөзін табыңыздар.

4- жаттығу

Көшіріп жазып, төл сөз бен автор сөзін ажыратыңыз.

1.- Шайыңды даярлайын, босатшы еркем!- деді Айбала Ботагөздің қолын мойнынан жазып. 2. Таңертең Шығайбай бәйбішесіне: «Қонаққа көрсетпей маған нан беріп жібер», -деді. 3. Бір күні хан Жиреншеге хабар береді: «Жиренше біздікіне келсін, келгенде, жолмен де жүрмесін, жолсызбен де жүрмесін», - депті. 4. Тыңдап тұрған жұрт иықтарын көтере түсіп: «Жәкең дұрыс айтады, бәріміздің де айтатынымыз осы!»- десті. 5. «Осының өзін бидің құлағына салып қою керек болар», - деп ойлады Омар. 6. «Көмір, көмір!» - десіп қалды Андрейдің жанындағы адамдар. 7. «Сағыныш бар, дүниеде жұбаныш бар, көңілді көтеретін қуаныш бар», - деген екен Абай атамыз. 8. Алыстан оның өзін емес, атын таныдым,- дей беріп еді, сөзін әйелі бөліп жіберді.

5- жаттығу

Төл сөзді сөйлемдердің тыныс белгілердің қойылу ерекшеліктерін түсіндіріңіз, төл сөз бен автор сөзінің орналасу реттеріне көңіл аударыңыз.

Құнанбай тыңдап болды да: - Жарайды, айтам деп әкелгенің екен. Бірталай жерге жеткізіп айттың. Енді осымен тоқталайық! –деді. Құнанбай салқын жүзбен, кінәлай қарады:- Сен оқыдың да, білім алдың, ұстаз көрдің. Біз надан өстік. Бірақ сол білімнің жұрт алдында ата сыйлауды неге білдірмейді саған? Көп көзінше таласып кеп, әкеңді сүрінткенде не мұратқа жетесің? – Басталды ма! –деп, Көпей есікке қарай ойыса бергенде: - Жабай білем! –деп Күңше жүгіре жөнелді. – Енді қорықпаймын. Қайта беріңіз,- деп Назыкеш жүзін аз ғана бұрды да, бөгелмей ілгері кетті. «Осының өзін бидің құлағына салып қою керек болар» ,- деп ойлады Омар.

6- жаттығу Көшіріп жазып төл сөз бен автор сөзін ажыратыңыздар.

...Оралбайдың тақаты қалмады.

-Ағатай – ау, мынау әнмен шақырып тұр ғой! Өзі дәл Бөкенші жайлауынан, Қаршығалыдан, тіпті Сүгір ауылының үстінен шығып тұр ғой! – деді. Аты да тыным ала алмай, ай астында жарқ беріп көлбеңдеп шырқ айналды.

-Рас, Сүгір ауылынан шығып тұр....Алда сорлы- ай, тілеуің қабыл екен ғой!- деп, Абылғазы кеңкілдеп, күліп қойды.

Жас жігіт енді тақат қыла алмай:

-Айтқаның шын болса, енді жүрші, бірге жүрші, Аба аға! Бағым ба, сорым ба, осының шақырғаны- мен ғой

Сонымен екеуі: «Жүр! Жүр!» десіп ап, тебініп жіберіп,ойдан төмен ағыза жөнелісті.

Керімбала мен жеңгесі Қапаны мынау көрші ауылдың бір бойжеткені бастаңғыға шақырып, «алтыбақан» құрған екен.Бағанадан бері жас жиын қайта-қайта алтыбақанға Керімбаланы мінгізіп, әнін тыңдап тұр екен.

7- жаттығу

Мақалдарды толықтырыңыздар.

Жақыныңды жаттай......, жат....... түңілсін.

Әдепті бала- ........бала,

....... бала – сорлы бала.

Әкеге қарап ........ өсер,

...... қарап қыз өсер.

Кәріге құрмет – балаға...... .

Сабақтың тақырыбы: Фонетикалық талдау.

Ұлылық ұлағаты М. Әуезов.

Сабақтың түрі: теориялық,қалыпты, жаңа сабақты меңгеру.

Сабақты өткізу әдісі:Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау, сұрақ қою, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:

-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;

-тілге деген сүйіспеншілігін арттыру;

-тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;

Дамытушылық:

-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;

-тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлеу білуге қажет екендігін түсіндіру;

-Заңның негізгі мәніне көз жеткізу;

-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізгі айырмашылықтарын;

- Әліпби мен сөйлем құрастыру ерекшеліктері туралы мағлұмат беру;

Тәрбиелік:

• Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;

• Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;

Сабақ уақыты: 90 минут

Сабақтың құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі 5 мин.

2. Үй тапсырмасын сұрау 20 мин.

3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.

4. Жаңа тақырыпты бекіту 15 мин.

5. Сабақты қорытындылау 5 мин.

6. Үй тапсырмасын беру 5 мин.

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру кезеңі:

Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.

Теориялық білімнің қажеттілігі:

Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.

1.Төл бен автор сөзі дегеніміз не?

2.Төл сөз бен автор сөзі қалай жасалады?

3. Төл сөз бен автор сөздерінің түрлеріне мысал келтіріңіздер.

Жаңа сабақты түсіндіру:

Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).

Фонетикалық талдау жасату, жаттығу жұмыстарын жүргізу.

Студент нені білу керек:

- ауызекі сөйлеу тілін;

Студент нені меңгеру керек:

• Фонетикалық талдау жасауды;

• сөздікті қолдана білуді;

• мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;

• мысалдар келтіре білуді.

Сабақтың қорытындысы:

Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.

Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:

• Өткен тақырып бойынша бағалау;

• Жақсы жауаптарды ескеру;

• Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;

• Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;

• Қорытынды баға қою

Үйге тапсырма беру:

Фонетикалық талдаудың ережесін есте сақтау. Мәтінні бір абзацынан қазақ тіліне тән әріптері бар сөздерді теріп жазу. 10 сөзге фонетикалық талдау жасап келу.

Фонетикалық талдау.

1. Сөз, сөйлем орфографиялық нормаға сәйкес жазылуы керек.

2. Орфографиялық нормаға келтіреміз, екпінді белгілейміз.

3. Сөздер ішіндегі, сөздер арасындағы түрлі дыбыстық әсерлерді, зандылықтарды айқындаймыз.

4. Дыбыстық ықпалдарды атаймыз.

5. Сөздерді буынға бөліп, буын түрін көрсетеьіз.

6. Әрбір дыбысты жеке алып, жасалу, айтылу ерекшеліктеріне қарай топқа бөлеміз.

7. Транскрипциясын жасаймыз.

Мысалы:Сәрсенбек өнерлі екен.

1. Сәрсенбек өнерлі екен