Сапалық сын есім. Қатыстық сын есім.

Мағынасына қарай сын есім сапалық сын есім және қатыстық сын есім болып екіге бөлінеді.

1.Негізгі түбір сын есімнің өзінен болып, заттың сынын, түр-түсін тікелей анықтайтын болса, ол сапалық сын есім болғаны. Мысалы: көк (шөп, қызыл (бояу), жақсы, ащы (су), көкшіл (мата), қызғылт (орамал), жақсырақ (орын), ащылау(қымыз жап-жасыл(орман), тұп-тұщы (өзен).

2. Сын есім басқа сөз табынан да жасала береді. Зат есім, есімдік, етістік, үстеуге сын есім тудыратын жұрнақтар жалғанып, туынды сын есім жасалады. Оны қатыстық сын есім дейді.

Мысалы: өнерлі жігіт, мектептегі жолдас, жауынды жаз, қысқы спорт.

Экология және біз

Планетамыздың атмосферасын тазалықта сақтау – біздің алдымызға қойған мақсатымыздың бірі. Ауаны көбіне ластайтын машина түтіні, жылу электр станциялары, химиялық заводтар және т.б.

Егерде біздің Атырау облысын алатын болсақ, біздің жағдайымызда атмосфераны ластайтын әсіресе Н₂S – күкірт сутек болып табылады. Себебі Атырау мұнайының құрамы күкірт сутекке байланысты. Ал күкірт сутек өте улы адам өміріне қауіпті газ. Мысалы: 1998-1999 жылдары аралығында 11 теңіз қызметкерлері қайтыс болды, 2000 жылы 5 адам, оның бірі американдық, бәрі де ұйқыдан оянбаған. Бұған Теңіз ауасында, әсіресе түнге қарай күкірт сутек консентрациясының көбеюі себеп болып отыр. Сонымен қатар соңғы жеті жылда Теңізде 69 адам қайтыс болды. Диагноз қан ауруы, ісік және жүрек аурулары. Ал осы уақыттың ішінде Теңіз қаласындағы Сарықамыс елді мекендерінде 2000 тұрғынның 189-ы өмірден өтті. Теңізшевройл экологтары бұған “Теңіз кінәлі емес” дейді. Сонда кім кінәлі? Ал 2000 жылы Теңіз өндірісі ауаға 50 тонна күкірт бөлді, бұл аз емес. Міне, бұл Атырау облысындағы бірден-бір проблема.

Ғаламшар-планета

Ауа қабаты-атмосфера

Қоршаған орта-экология

Мәселе- проблема

Сараптама- анали

1-жаттығу

Төмендегі мәтінді оқып, сапалық сын есімдердің астын түзу сызықпен, қатыстық сын есімдердің астын ирек сызықпен сызып көрсет те, олардың қалай жасалып тұрғанын айт.

Көктемгі қара қатқақ, өкпек жел солтүстіктен соғып тұр. Үстіңде қырық жамаулы ләңке шапан, тері шалбар, бұзау бас сірі етік, көнетоз қоңыр бешпент. Осы жұпыны киім өндірдей жас жігіттің сұрын қашырып, қайыршыға ұқсатып тұр. Шидің алдында жасамыс сары қарын әйел түйенің қызғылт жүнін қылшықтай түтіп отыр. Ұрымтал кезеңін тауып, нәзік жерінен түйді, өсектің өткір найзасын қансырата шанышты.Көптен бері көрмей сағынған әйеліне мойнын бұрып, түкті қасын керіңкіреп, жадыраңқы жылы шыраймен емірене қарады.

2-жаттығу

Төмендегі сын есімдерді зат есім сөздермен тіркестіріп сөйлем құраңдар.

Биік, қарлы, әдемі, жазғы, көк, мөлдір, ыстық, жауынды, терең, суық, малды, сусыз, мезгілсіз, алғыр.

3-жаттығу

Берілген зат есімдерге керекті қосымшаны жалғап, туынды сын есім жасаңыз

-ды,-ді,-ты,-ті,-лы,-лі

1. Бала/кім балалы / қандай

2. Талант/не ______________/________________

3. Білім/не ______________/________________

4. Ақыл/не______________/________________

5. Құрмет/не ______________/________________

6. Атақ/не _____________/________________

7. Жаңбыр/не _____________/________________

8. Тәрбие/не _____________/________________

4-жаттығу.

Сапалық сын есімдерді бір бөлек,қатыстық сын есімді бір бөлек,екі баған етіп жазыңдар.

Ақшыл, аттылы, сазды, жасыл, тәтті, балалы, үлкен, қымбат,жаман, жігерлі, отты, егінді, иманды, еріншек, айтқыш, көнгіш, білгір, шексіз, жазғы, күзгі, былтырғы, жан-жақты,қызылды-жасылды, алғыр, мінезді, өнерлі, жүгіргіш, басыңқы, ұзын, жарық, кең, қысқа.

5-жаттығу

Өлеңді мәнерлеп оқыңдар.Құрамындағы сын есімдерді қатыстырып сөйлем құраңдар.

Жайлау

Жайлау қандай тамаша!

Көзді тартар қараса.

Қызыл-жасыл төңірек-

Бейне жайған алаша.

6-жаттығу

Жұмбақтарды оқып шығыңдар.Қатыстық сын есімдерді тауып, олардың астын сызыңдар және сұрақ қойыңдар.

Әрі шешен, әрі әнші ,ірі күйші,

Әр үйде бар,тапқышым қане білші.

(......)

Темір қайшы-қос қайшы,

Шығыршықсыз бос қайшы.

Еңбеккерге дос қайшы,

Еріншекке қас қайшы.

(...... ..... ......)

7-жаттығу

Тірек сөздерді пайдаланып,өздеріңе таныс бір адамға мінездеме жазыңдар.

Бұйығы, ақылды, жігерлі, иманды ,алғыр, мінезді, білгір, байқағыш, ашыңқы, көңілді, қайырымды.

Тест

1.Сапалық сын есімнен жасалған баяндауышты табыңыз.

А)Өнерлі бала сүйкімді Ә)Көп сөз-күміс Б)Отан оттан да ыстық В)Ел жасымен көрікті

2.Қатыстық сын есімді табыңыз

А)өнегелі Ә)ақ сары

Б)ымырт В)заңғар

3.Сапалық сын есімді табыңыз.

А)қайырымды Ә)ыстық

Б)ашушаң В)білгіш

4.Сын есім мағынасына қарай қалай жіктеледі?

А)дара және күрделі Ә)негізгі және туынды

Б)сапалық және қатыстық В)негізгі және сапалық

5.Бойшаң,өнерлі,аспалы сөздері қандай сын еім?

А)күрделі Ә)туынды

Б)қатыстық В)сапалық

Сабақтың тақырыбы: Дара сын есім. Күрделі сын есім. Арал, оралсаңшы қайтадан.

Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.

Сабақты өткізу әдісі: Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:

- Тіл білімінің салаларын меңгерту;

- Дара сын есім мен күрделі сын есімнің айырмашылықтарын меңгерту;

-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;

-Тілге құрметін, сүйіспеншілігін арттыру;

-Тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;

Дамытушылық:

-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;

-Тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлеу білуге қажет екендігін түсіндіру;

-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізі айырмашылықтарын;

- Әліпби мен сөйлем құрастыру ерекшеліктері туралы мағлұмат беру;

Тәрбиелік:

- Студенттерді әдептілікке тәрбиелеу

• Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;

• Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;

• Ана тілінің қадір- қасиетін түсініп, оны құрметтей білуге, тапқырлық, іздемпаздық қасиеттерге жетелеу, шығармашылыққа баулу.

Сабақ уақыты: 90 минут

Сабақтың құрылымы:

1. Ұйымдастыру кезеңі 5 мин.

2. Үй тапсырмасын сұрау 20 мин.

3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.

4. Жаңа тақырыпты бекіту 15 мин.

5. Сабақты қорытындылау 5 мин.

6. Үй тапсырмасын беру 5 мин.

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру кезеңі:

Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.

Теориялық білімнің қажеттілігі:

Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.

Жаңа сабақты түсіндіру:

Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).

Сабақтың қорытындысы:

Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.

Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:

• Өткен тақырып бойынша бағалау;

• Жақсы жауаптарды ескеру;

• Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;

• Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;

• Қорытынды баға қою

Үйге тапсырма беру:

Арал, оралсаңшы қайтадан мәтіні бойынша түсініктерін айту. Грамматикалық тақырыпты оқып келу.Дара және күрделі сын есімдерді қатыстыра отырып сөйлем құрастыру.