Мәтінді тірек ете отырып жүйке жүйесі туралы әңгімелеп беріңіз.
Тест
Сөйлемнің байланысу тәсілдері 15
Қазақ тілінде сөздердің байланысу тәсілдері нешеу?
А) 3
В)2
С)4
Д)5
Е)6
Сөйлемдегі қиыса байланысқан тіркес қайсысы?
Дәмеш кемпір сол қолына ұстаған үлкен шортанды отырғандарға мақтана көрсетті.
А)сол қолына
В)шортанды көрсетті
С)мақтана көрсетті
Д)Дәмеш кемпір көрсетті
Е)қолына көрсетті
Жанаса байланысқан сөз тіркесін белгілеңіз.
А)жүрек сыры
В)кітаптың пайдасы
С)сен айттың
Д)достарды аңсау
Е)кешке дейін келу
4.Матаса байланысқан сөз тіркесін табыңыз.
А)ұстазға бас ию
В)озат оқушы
С)әдейі айттым
Д)ол сөйледі
Е)ауылдың жаны
5. Меңгере байланысқан сөз тіркесін табыңыз.
А)көл түсті
В)балалық дәурен
С)олар оқушы
Д)Досыма бердім
Е)мен көрдім
6.Қабыса байланысқан сөз тіркесін табыңыз.
А)білімнің шыңы
В) балалық дәурен
С)қыз қылығымен
Д)өмірді сүю
Е)бізге арналған
7. Меңгеруді көрсетіңіз.
А)құлынды бие
В)Қобыланды батыр
С)арды сақта
Д)әдейі келді
Е)ол барған-ды
8. Орын тәртібі арқылы байланысқан сөз тіркесін анықтаңыз.
А)өзен жағасымен
В)одан бұрын келді
С)Ертіс арқылы
Д)болашақ қала
Е)жыл сайын
9. Жалғау арқылы байланысқан сөзді табыңыз.
А)батыр жігіт
В)қалың орман
С)үйге кіргізу
Д)бірте-бірте түсіну
Е)ұсақ жәндік
10. Сөздердің септеулік шылау арқылы байланысын көрсетіңіз.
А)мұражайға саяхат
В) әр уақытта
С)бас киім
Д)оқыған соң ұғу
Е)бал арасы
11. Сөздердің жалғау арқылы байланысын көрсетіңіз.
А)жаздық көйлек
В)бұл-мұражай
С)жаманнан жирен
Д)киіз үй
Е)саумал бие
12.Сөздердің септеулік шылау арқылы байланысып тұрған тіркесін көрсетіңіз.
А)бекерге қиналу
В)орта мектеп
С)Қазыбектің жоспары
Д)Жиналыстан кейін келді
Е)дәл өзі
13.Қабысуды табыңыз.
А)желмаяға міну
В)бұлақтың басы
С)көк аспан
Д)театрдан келу
Е)олар үшін босатылған
14.Орхон-Енисей ескерткіштерінде сөздер неше тәсіл арқылы байланысқан?
А)5
В)4
С)3
Д)2
Е)6
Сабақтың тақырыбы : Сөйлем мүшелері. Бастауыш.
Сыртқы және ішкі секреция бездері.
Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі: Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу. Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
- Жаттығу жұмыстары арқылы сөздердің байланысу түрі матасуды студенттерге меңгерту;
Матасудың жасалу жолдарын меңгеру;
Сөздікті қолдана білуді;
Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;
- Мысалдар келтіре білуді.
Дамытушылық:
- Мәтінмен жұмыс істей отыра, оқушының ойлау қабілетін шапшаңдығын, тез шешім табуын ұштау;
- Оқушылардың сөздік қорын молайту;
- Ой- қиалына ерік бере отырып, өзінше ойын түйіндеуге бағыттау ;
- Оқу материялынан ең бастысы табу, талдау, салыстыру, ойлау қабілеттерін дамыту;
- Пәнге деген қызығушылықтарын арттыру;
Тәрбиелік:
Оқушылардың рухани байлығын қалыптастыру;
Білімгерлерді адамгершілікке тәрбиелеу ;
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 2-3 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 25 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 10 мин.
5. Сабақты қорытындылау 7 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 4-5 мин.
Сабақтың барысы: 1.Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
Жанасудың жасалу жолдарын айтыңыз.
Мәтіннен жанаса байланысқан сөйлем түрлерін көрсетіңіз.
Жүйке жүйесі қалай бөлінеді?
Ми неше бөліктен тұрады?
Автаномиялық жүйке жүйесі дегеніміз не?
Жұлынның қызметі қандай?
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
1. Бездер нешеге бөлінеді?
2. Сыртқы секреция бездері деген не?
3. Олар қандай қызмет атқарады?
4. Сыртқы секреция бездеріне қандай бездер жатады?
5. Ішкі секреция бездеріне қандай бездер жатады?
6. Сөйлем мүшесі дегеніміз не?
7. Сөйлем мүшелеріне нелер жатады?
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою
Үйге тапсырма беру: Сөйлем мүшелерінің жасалу жолдарын,ережесін айту. «Сыртқы және ішкі секреция бездері» мәтінінен түсінгенін әңгімелеу. Мәтінді аудару,жаңа сөздерді жаттау.
Сөйлем мүшелері.
Сөйлем мүшелері - сөйлем құрауға қатысқан толық мағыналы сөздер.
Сөйлем мүшесі болу үшін:
1.толық мағыналы сөз болуы керек;
2.сөйлемдегі басқа сөзбен байланысып тұру керек;
3.белгілі бір сұраққа жауап беруі керек.
Сөйлем мүшелері тұрлаулы (бастауыш, баяндауыш) және тұрлаусыз мүшелер (анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш) болып екіге бөлінеді.
Түрлері:
№ |
Сөйлем мүшесі |
Сұрақтары |
1 |
Сөйлемде айтылған ойдың иесі болатын мүшені бастауыш (подлежащие) деп атайды. |
Кім? Не? Кімдер? Нелер? Кімім? Нем? Кімің? Нең? Кімі? Мысалы: Құрмаш (кім?) бұл сөзге көнбеді. Жолдасым (кімім?) институтта оқиды. |
2 |
Сөйлемде тиянақты тұратын мүшені баяндауыш (сказуемое) деп атайды. |
Не істеді? Қайтпек? Не болды? Қалай? Қандай? Кімдікі? Нешеде? Мысалы: Енді Кәкітайға разылық жүзбен сөйледі. Тәкежан ұлына қарсы шауып шықты. |
3 |
Сөйлемде басқа мүшелердің сын-сипатын анықтап тұратын тұрлаусыз мүшені анықтауыш (определение) дейміз. |
Қандай? Қай? Кімнің? Ненің? Қанша? Неше? Мысалы: Бұл қалада білімді, мәдениетті, ақылды азаматтар көп тұрады. Менің ағам университеттің төртінші курсында оқиды. |
4 |
Сөйлемдегі ойды толықтырып тұратын тұрлаусыз мүшені толықтауыш(дополнение) дейміз. |
Кімге? Неге? Кімді? Нені? Кімнен? Неден? Кімде? Неде? Кіммен? Немен? Мысалы: Қала Раушанға жат. Мәрия Бәкенді де үйіне алып жүрді. |
5 |
Сөйлемде іс-қимылдың түрлі белгісін (мекенін, мезгілін т.б.) анықтайтын тұрлаусыз мүшені пысықтауыш (обстоятельства) дейміз. |
Қашан? Қалай? Неге? Не себепті? Қайда? Қайдан? Не мақсатпен? Не үшін? Неліктен? Қайтіп? Мысалы: Ақтардың бір қосын әскері Танабайдың аулына қарай бөлек шығып келе жатты. Қыс түсе менің жұмысым екі есе көбейді. Бір Демежан үшін мен өзімді құрбандыққа шалуға әзірмін. |
Сөйлем мүшелерінің негізгі белгілері
1.Сөйлем мүшесі болатын сөздің лексикалық жағынан толық мағынасы болуы шарт(атауыш тұруы керек).
2.Сөйлемдегі басқа сөздермен түрлі грамматикалық байланыста болуы қажет.
3.Сөйлем мүшелері бірінің сұрақтарына жауап беруі керек.
4.Шылау,одағай,көмекші сөздер,қаратпа,қыстырма сөздер жеке тұрып сөйлем мүшелері бола алмайды
5.Сөйлем мүшелерін сөйлем ішінде шартты сызықтармен бөлектеп белгілейді.
6.Сөйлем мүшелері қызметі жағынан беске бөлінеді: бастауыш,баяндауыш,толықтауыш,анықтауыш,пысықтауыш.
7.Сөйлем мүшесі өзінің құрылысына қарай дара жәні күрделі болып келеді
Дара мүше – бір ғана сөзден болатын мүше.Мысалы: Айнұр ерте тұрды.
Екі немесе бірнеше сөздің тіркесінен болған мүшені күрделі мүше дейміз. Мысалы: Ол өзі Арманның сөзін қостағалы тұр еді. Ол сөзі – күрделі бастауыш, қостағалы тұр еді – күрделі баяндауыш.
Үйірлі мүше – жеке тұрып сөйлем болуға қабілетті, бастауыштық-баяндауыштық қатынаста байланысқан, бір ғана сұраққа жауап беретін сөздер тіркесінен тұратын мүше. Мысалы: Білімі мықты мыңды жығады. Білімі мыңды – үйірлі бастауыш.
8.Сөйлем мүшелері тұрлаулы және тұрлаусыз сөйлем мүшелері деп жіктеледі
Бастауыш – сөйлемде атау септікте тұрып, баяндауыш анықтайтын іс- қимыл, сапа-белгінің иесі болатын тұрлаулы мүше .
Бастауыштың негізгі белгілері
1.Бастауыш кім? не? кімдер? Нелер? Несі? Кімі? Қаншасы? деген сұрақтарға жауап береді.
2.Атау септікте тұрады.
3. Іс оқиғаның, сапа-белгінің иесін білдіреді.
4.Баяндауышпен жақ жағынан, шақ жағынан жекеше немесе көпше түрде қиыса байланысады.
Бастауыш болатын сөз таптары:
1.Атау тұлғадағы зат есім: 1.Ауыл абыр-сабыр болды. 2.Гүлжан атасына қонаққа келді.
2. Есімдік: 1.Олар – кешке келгендер. 2.Бәрі де осы тоқтамды дұрыс десті.
3.Заттанған сын есім: 1.Үлкен алға жасқана қадам басты. 2. Жарлы болсаң да бол, арлы бол(мақал).
4.Заттанған сан есім: 1.Екеуі оқыған екен. 2.Он беске бөлінеді.
5. Есімше және тұйық етістік: 1.Келген осының жай сапарын айтты. 2. Айту парыздан құтылу емес.
Сыртқы және ішкі секреция бездері.
Ағзадағы бездер негізінен екі топқа: сыртқы және ішкі секреция бездеріне бөлінеді. Сыртқы секреция бездері деп сөл бөліп шығаратын өзектері бар бездерді айтады. Ал ішкі секреция бездерінің сөл бөлетін өзектері болмайды. Сондықтан олар сөлді қанға бөледі. Сыртқы секреция бездеріне сілекей, ұйқы безі және ішек бездері мен бауыр жатады. Бұлар сөлді ас қорыту мүшелеріне бөледі.
Ішкі секреция бездеріне мидың төменгі қосалқы безі (гипофиз) және жоғарғы қосалқы безі(эпифиз), қалқанша без, оның қасындағы бездер, тимус, бүйрек безі жатады. Бұларда түтікше болмағандықтан, олар сөлін қанға бөледі. Адамның тіршілік етіп, өсіп, дамуына ішкі секреция бездерінің маңызы ерекше. Себебі бұл жүйеге жататын бездер гормон бөліп шығарады. Гормон – ішкі секреция безінің қанға бөліп шығаратын биологиялық заттары. Гормондар қан арқылы бүкіл денеге таралады. Және барлық мүшелер мен ұлпалардың қызметін реттеуге қатысады. Ішкі секреция бездерінің қызметі бұзылып, гормондарды аз немесе көп бөлсе, дененің өсуіне, оның дамуына зиянды әсері тиеді, ауру пайда болады. Ішкі секреция бездері дене мүшелерінің атқаратын қызметін және мінез құлық, яғни психологиялық іс - әрекетін қалыптастырады. Ішкі секреция бездері бөлетін гормондар адамның мінез құлқына, іс-әрекетіне әсер етеді.
Сөздік
Төмендегі сөздерді жаттап алыңыз.
Без – железа
Сыртқы – внешний
Ішкі – внутренний
1 – жаттығу.
Мәтін бойынша мына сұрақтарға жауап беріңіз.
1. Бездер нешеге бөлінеді?
2. Сыртқы секреция бездері деген не?
3. Олар қандай қызмет атқарады?
4. Сыртқы секреция бездеріне қандай бездер жатады?
5. Ішкі секреция бездеріне қандай бездер жатады?
6. Олар сөлін қайда бөледі?
7. Гормон деген не?
8. Ішкі секреция бездерінің қызметі қандай?
2- жаттығу.
Мына сөйлемдерді аударыңыз
1. Нейроны – главные клетки нервной ткани. 2. Рука, сердце, почки, печень, селезенка – все это органы. 3. Нервная система обеспечивает работу клеток, тканей, органов и их систем. 4. В организме имеются специальные органы – железы. 5. Они обеспечивают функции нервной системы. 6. К периферическому отделу относятся нервы и нервные узлы. 7. Существует два типа желез. 8. Один из них имеют протоки. 9. Биологически активные вещества желез внутренней секреции называют гормонами. 10. Гормоны разносятся кровью по всему организму.
3- жаттығу.
Неліктен адамның тіршілік етіп, дамуына ішкі секреция бездерінің маңызының ерекше екендігі туралы абзацты тауып оқып беріңіз. Түсінгеніңізді дәптерге жазыңыз.
4- жаттығу.
«Ішкі секреция бездері» мәтіні бойынша түсінгеніңізді әңгімелеп беріңіз.
5- жаттығу.
Төменде берілген мәтінді оқып шығыңыз. Ерекше дыбыстарға, оқу жылдамдығына көңіл бөліңіз. Мәтінге тақырып қойыңыз, түсінгеніңізді әңгімелеп беріңіз.
Бүйрек үсті безі екі бүйректің үстінде жатады. Әр бездің салмағы 12 граммнан. Бұл бездер бірнеше гормондар бөліп шығарады. Бүйрек безі сыртқы және ішкі қабаттан құралады. Ішкі қабат адреналин гормонын бөледі. Сыртқы қабатта гормондар өте көп болады. Олар минералды заттардың, көмір сулардың, ақуыздың, майдың алмасуын реттеп отырады.
Адреналин жүрек жұмысына, қан тамырларға әсер етеді. Ол жүректің жұмысын жылдамдатады. Зат алмасу әрекетін арттырады. Әсіресе көмірсулардың алмасуын жылдамдатады, оның нәтижесінде қоректік заттар көбейеді. Осыдан бұлшық еттер жұмысы жақсарып, адамға энергия – күш пайда болады.
Сабақтың тақырыбы : Баяндауыш.
Терінің құрылысы және оның атқаратын қызметі.
Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі: Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
- Сөйлемнің тұрлаулы мүшесі баяндауыштың қызметін;
- Баяндауыштың жасалу жолдарын меңгеру;
Сөздікті қолдана білуді;
Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;
Мысалдар келтіре білуді.
Дамытушылық:
- Ұлттық мәдениетін қалыптастыру;
- Оқушы бойында әдептілік және адами қасиеттерді қалыптастыру;
- Ойын нақты дұрыс жеткізуге,тапқыр сөйлеуге үйрету;
- Көркем шығарманы оқуға қызығушылықтарын арттыру;
- Өз бетінше ізденуге ;
- Ойлау қабілетін арттыруға ықпал ету ;
- Жылдам жауап беруге жаттықтыру;
Тәрбиелік:
Оқушылардың рухани байлығын қалыптастыру;
Білімгерлерді адамгершілікке тәрбиелеу ;
Сабақ уақыты:90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 2-3 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 25 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 10 мин.
5. Сабақты қорытындылау 7 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 4-5 мин.
Сабақтың барысы: 1.Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
1. Бездер нешеге бөлінеді?
2. Сыртқы секреция бездері деген не?
3. Олар қандай қызмет атқарады?
4. Сыртқы секреция бездеріне қандай бездер жатады?
5. Ішкі секреция бездеріне қандай бездер жатады?
6. Сөйлем мүшесі дегеніміз не?
7. Сөйлем мүшелеріне нелер жатады?
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Тері деген не?
Терінің көлемі қанша?
Тері қанша қабаттан тұрады?
Сыртқы қабаты қалай аталады?
Эпидермистің астыңғы қабаты қалай аталады?
Бұл қабатта нелер орналасқан?
Терінің астыңғы қабатында не бар?
Май торлары қандай қызмет атқарады?
Баяндауыш дегеніміз не?
Сөйлемде баяндауыштың атқаратын рөлі қандай?
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою
Үйге тапсырма беру: Баяндауыштың жасалу жолдарын,ережесін айту. «Терінің құрылысы және атқаратын қызметі» мәтінінен түсінгенін әңгімелеу. Мәтінді аудару,жаңа сөздерді жаттау.
Баяндауыш
Бастауыштың іс-қимылын, іс-әрекетін, сапа-белгісін айқындап, онымен бір тұлғада тұратын тұрлаулы мүшені баяндауыш дейміз.
Баяндауыштың негізгі белгілері :
1.Сөйлемді тиянақтап тұрады.
2.Бастауыштың қимылын, іс-әрекетін, жай-күйін көрсетеді.
3.Бастауышпен жақ жағынан,шақ жағынан көпше немесе жекеше қиыса байланысады.
4.Бастауышсыз да кейде сөйлемге ұйытқы бола алады.
5.Баяндауыш қай сөз табынан жасалса, сол сөз табының сұрақтарына жауап береді.
Баяндауыштың жасалу жолдары
1.Етістіктен болады: Мәдениет сарайына халық көп жиналады . Биыл егін орағы ерте басталды.
2.Зат есім: Мұрат білікті маман. Қаланың шеті өзен.
3.Сын есім: Талапсыз адам – табансыз . Бүгін күн де бұлтты.
4.Сан есім: Бес жерде бес – жиырма бес. Барлығы - отыза-ақ.
5.Есімдік: Бүгінгі заманның билігі – осыларда. Жауап бермеген – мен.
6.Есім сөздер мен етістіктерден құрама баяндауыштар жасалады: Мұғалімнің алдында қып-қызыл болып кетті.
7.Үстеу: Қызықтың алды жазда. Еитмхан болатын күн - ертең.
Бастауышпен баяндауыштың байланысы
Сөйлемдегі негізгі грамматикалық тұлғалар – тұрлаулы мүшелер, яғни бастауыш пен баяндауыш.
1)Бастауыш пен баяндауыш жақ, шақ жағынан жекеше,көпше түрде қиыса байланысады.Бастауыштың грамматикалық тұлғасына қарай баяндауыш та сол тұлғада тұрады:1.Мен ауылдан келдім. (І жақ, жекеше,жедел өткен шақ). 2.Біз үйге ертең қайтпақпыз. ( І жақ, көпше,мақсатты келер шақ).
2) Интонация арқылы байланысады: 1.Өнер алды - қызыл тіл. (мақал). 2.Бұл – ең қиын сынақ. Бірінші сөйлемде алды (көмекші есім) сөзінен кейін, екінші сөйлемде бұл сілтеу есімдігінен кейін кідіріс жасалады.
Бастауыштан кейін қойылатын сызықша
Бастауыш пен баяндауыш арасындағы байланыс интонация тәсілімен болғанда, төмендегі жағдайларға бастауыштан кейін сызықша қойылады.
1) Бастауыш та, баяндауыш та атау септіктегі зат есімнен болғанда: Денсаулық - зор байлық. (мақал).
2)Бастауыш та, баяндауышта зат есімнен заттанған өзге сөз таптарынан болғанда: 1.Үшеудің шеткісі – балалар тәрбиешісі. 2.Ойлап тауып жүрген-жанындағылар.
3)Бастауыш та,баяндауыш та бір сөздің қайталануынан болғанда: Ар жазасы – бар жазадан ауыр жаза. (М.Әуезов)
4)Бастауыштың алдында, не артында ғана, ғой, сияқты шылаулармен тіркесіп келгенде: Ата-ана тілегі – тек ғана бала бақыты.
5)Бастауыш та,баяндауыш та сын есім және сан есімнен болғанда:1.Жақсы – ісімен жақсы.(мақал)
6)Бастауыш сілтеу есімдіктерінен(ал,бұл,осы,сол,мынау,анау,сонау), баяндауыш зат есім немесе заттанған өзге сөз таптарынан болғанда:1 Бұл – біздің ауыл. 2.Осы – мақтанған жақсымыз.
7)Бастауыш тұйық етістіктен, баяндауыш зат есімнен немесе керісінше жағдайда: 1.Ойым – оқуды бітіру. 2.Көркемтану – шебердің ісі.
8)Бастауыш есімше тұлғалы етістіктен (-ған,-ген,-қан,-кен,), баяндауыш не зат есім, не есімше, не есімдіктен болады: 1.Менің білгенім – осы.
2.Айтқаны – көпір мәселесі.
Терінің құрылысы және атқаратын қызметі.
Тері біздің денеміздің сыртқы жабыны. Оның көлемі 2 текше метрдей. Тері үш қабаттан тұрады. Сыртқы қабат – эпидермис көп қабатты эпителий ұлпасынан құралған. Ол үнемі түлеп, жаңарып отырады. Эпидермистің астындағы қабат – дерма ұлпасынан тұрады.Терінің бұл қабатында қан тамырлары, лимфа тамырлары, май және тер бездері болады.
Терінің ең астыңғы қабатында май торлары бар. Май торлары ішкі мүшелерді әр түрлі зақымдаулардан, салқындаудан сақтайды, сондай – ақ энергия қоры болып табылады.
Тері мықты және серпімді болады. Бұл – адамның жеңіл және еркін қозғалуына мүмкіндік береді. Таза және ауруға шалдықпаған тері денеге әр түрлі микробтардың енуіне жол бермейді. Ағзадағы зиянды заттар, мөлшерден артық тұздар тері арқылы бөлініп отырады. Тер бездері тер бөледі. Бұл денені ысып кетуден сақтайды. Тердегі май бездері май бөледі. Тері майы шырышты және терінің үстін майлайды, теріге жұмсақтық және серпімді қасиет береді. Тері – сезім мүшесі, ол – жүйке талшықтарымен торланған. Сондықтан біз денемізге ыстықтың, суықтың әсерін, оны сипаған және ауру сезімдерін қабылдап, өзімізді күюден, үсуден, жарақаттанудан қорғай аламыз. Тері газ алмасуға қатысады. Оттегін сіңіріп, көмір қышқыл газын бөледі.
Сөздік
Төмендегі жаңа сөздерді жаттап алыңыз.
Тері – кожа
Сыртқы жабын – наружный покрыв
Түлеу – лущение
Жаңару – обновление
Қор – запас
Тер бездері – потовые железы
Май торлары – жировая клетчатка
Салқындау – похолодеть
Серпімді – упругий
Майлау – мазать
Сипау – ощупывание
Күю – обжечься
Үсу – замерзать
1– жаттығу.
Терінің құрылысы мен атқаратын қызметі мәтіні бойынша төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.
Тері деген не?
Терінің көлемі қанша?
Тері қанша қабаттан тұрады?
Сыртқы қабаты қалай аталады?
Эпидермистің астыңғы қабаты қалай аталады?
Бұл қабатта нелер орналасқан?
Терінің астыңғы қабатында не бар?
Май торлары қандай қызмет атқарады?
Тері қандай болады?
Ағзадағы зиянды заттар қалай бөлінеді?
Тері бездері не бөледі?
Май бездері не бөледі?
Терінің тағы қандай қисиеттері бар?
2– жаттығу
"Терінің құрылысы және атқаратын қызметі" мәтіні бойынша төмендегі сөз тіркестерін оқытушының көмегімен орыс тіліне аударыңыз.
Терінің көлемі, үш қабаттан тұру, эпителий ұлпасынан құралған, эпидермистің астыңғы қабаты, лимфа тамырлары, қан тамырлары, дерма ұлпасынан тұру, ішкі мүшелерді сақтау, әр түрлі зақымдаулардан сақтау, салқындаудан сақтау, энергия қоры, тері мықты және серпімді, таза тері, ауруға шалдықпаған тері, микробтардың енуі, денеге микробтардың енуі, енуіне жол бермейді, тер бөліну, денеден тер бөліну, май бөліну, ыстықтың әсері, суықтың әсері, сипағанды сезу, ауруды сезу, күюді сезу, газ алмасуға қатысу.
3– жаттығу
Төмендегі сөйлемдерді қазақ тіліне аударыңыз.
1. Наружный слой-эпидермис образован многослойной эпителипальной тканью. 2. Эпидермис постоянно слущивается и обновляется. 3. Самый глубокий слой – подкожная клетчатка образован жировой тканью. 4. Кожа предохраняет от механических повреждений все ткани и органы. 5. Через потовые железы из организма удаляется избыток воды и солей. 6. В коже человека имеется более 2 млн. потовых желез. 7. Каковы строение и функций кожи? 8. Кожа предохраняет от болезнотворных микробов.
4– жаттығу Көп нүктенің орнына тиісті қосымшасын жалғап көшіріп жазыңыз.
Тері … көлемі 2 текше метрдей. 2. Терінің бұл қабат… май
торлары бар. 3. Май торлары ішкі мүшелерді әр түрлі әсер … сақтайды. 4. Денедегі артық заттар тер арқылы бөлін… . 5. Май бездері тері… майлайды. 6. Тері ағзаны не… қорғайды? 7. Тері не… қатысады? 8. Тері оттегін сіңір… , көмірқышқыл газ… бөледі. 9. Теріде шаш… түбі болады. 10. Үстіңгі қабат жиі жасуша… тұрады.
5– жаттығу Мәтінде сын есімдер көп кездеседі. Соларды теріп жазып, сын есімнің шырайлары бойынша түрлендіріп беріңіз. Мысалы: мықты, мықтырақ , мықтылау , өте мықты.
6– жаттығу Қазақ тілінде тері сөзіне қатысты "терісі кең", "терісі қалың" деген фразеологиялық тіркестер қолданылады. "Терісі кең" – ақкөңіл, мейірімді, рахымды адам (добродушный) деген, "терісі қалың" – 1. Сөз ұқпайтын, сөз түсінбейтін ұғымсыз адам (непонятливый), 2. Көнбіс, шыдамды адам (терпеливый; выносливый) деген мағыналарды береді. Осы сөз тіркестерін қатыстырып сөйлемдер құрыңыз.
7– жаттығу «Терінің құрылысы және атқаратын қызметі» мәтіні бойынша түсінгеніңізді әңгімелеп беріңіз.
Сабақтың тақырыбы : Толықтауыш. Ағзадағы аурулар.
Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі: Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу. Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
Сөйлемнің тұрлаулы мүшесі толықтауыштың қызметін ;
Толықтауыштың жасалу жолдарын меңгеру;
Сөздікті қолдана білуді;
Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;
Мысалдар келтіре білуді.
Дамытушылық:
- Өз бетінше ізденуге ;
- Ойлау қабілетін арттыруға ықпал ету ;
- Өз ойын еркін жеткізуге баулу;
- Жылдам жауап беруге жаттықтыру;
Тәрбиелік:
Оқушылардың рухани байлығын қалыптастыру;
Білімгерлерді адамгершілікке тәрбиелеу ;
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 2-3 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 25 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 10 мин.
5. Сабақты қорытындылау 7 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 4-5 мин.
Сабақтың барысы: 1.Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
1. Тері деген не?
2. Терінің көлемі қанша?
3. Тері қанша қабаттан тұрады?
4. Сыртқы қабаты қалай аталады?
5. Эпидермистің астыңғы қабаты қалай аталады?
6. Бұл қабатта нелер орналасқан?
7. Терінің астыңғы қабатында не бар?
8. Май торлары қандай қызмет атқарады?
9. Баяндауыш дегеніміз не?
10. Сөйлемде баяндауыштың атқаратын рөлі қандай?
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Лабораториялық әдіс (қанын, зәрін, қақырығын т.б.);
Физиологиялық әдіс ( әр түрлі аспаптардың көмегімен);
Физикалық әдіс(рентген және компьютерлік томография);
Морфологиялық әдіс (ағзадағы ұлпаларды алып микроскоппен, электронды микроскоппен тексеру).
Толықтауыш дегеніміз не?
Толықтауыштың сөйлемдегі орны қандай?
Толықтауышты табу үшін қандай сұрақ қояды.
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою
Үйге тапсырма беру: Толықтауыштың жасалу жолдарын,ережесін айту. «Ағзадағы аурулар» мәтінінен түсінгенін әңгімелеу. Мәтінді аудару,жаңа сөздерді жаттау
Толықтауыш.
Сөйлемде іс-әрекетті, оқиғаны заттық мағынасы жағынан сипаттайтын тұрлаусыз мүшені толықтауыш дейміз.
Мысалы: Балалар мектепке ата-аналарымен (кімдермен?) келді.
Толықтауыштың негізгі белгілері
1.Барыс,табыс,жатыс,шығыс,көмектес септіктердің сұрақтарына жауап береді.
2.Заттық мағынада болады.
3.Мағынасы мен байланыс түріне қарай тура және жанама толықтауыш деп екіге бөлінеді.
4.Байланыс меңгеру мен жанасу түрлері арқылы жасалады.
Толықтауыштың жасалу жолдары
1.Зат есім: Гүлімді осы ой арманға жетелейді.
2.Заттанған есімдік: Бұны бәрі білетін.
3.Заттанған сын есім,сан есім: Аққа құдай жақ.
4.Заттық мағына ауысқан есімше,тұйық етістік (қиымыл есім): Білмегенді сұрап алу – ұят емес.
5.Толық мағыналы сөзге туралы, жөнінде, жайында, шылаулары арқылы тіркеседі: Марат туралы достары жақсы пікірлер айтты.
Тура толықтауыш – табыс септік тұлғасында тұрған толықтауыш:Мысалы: 1.Оқушылар бөлмедегі гүлдерді (нелерді?) күнде суарады. 2.Айжанды(кімді?)кітапханаға ертіп барды.
Тура толықтауыштың негізгі белгілері
1. Тура толықтауыш өзі толықтыратын сөзіне мағыналық, тұлғалық жағынан тәуелді болады.
2. Тура толықтауыш ашық , жасырын да қолданылады, яғни кей жағдайда табыс септік жалғауы жасырын тұрады. Дүкеннен Жанар кітап алды. Жанар алды. Грамматикалық негіз болса, кітап сөзі нені? деген сұраққа жауап береді. Сөйлемде табыс септік жалғауы жасырын тұрса да, синтаксистік талдау арқылы анықтауға болады.
Ағзадағы аурулар
Ауру дегеніміз – біртұтас анатомиялық және физиологиялық құбылыстар. Олар микробтар не басқа да не басқа да аса күшті қозғаушы күштің әсерінен пайда болатын адам ағзаларындағы өзгерістер. Ауруды тудыратын себептер көп, дегенмен негізгі себептер мыналар: механикалық, физикалық, биологиялық, химиялық, психикалық, генетикалық, саяси - әлеуметтік және т.б. жағдайлар.
Осындай нәрселердің әсерінен ауырған адамда сырқат белгілері пайда болады (яғни симптомдары). Бұл белгілерін ауру айтып баяндайды, кейін дәрігер көзімен көріп, сипап (пальпация), саусағының басымен соғып (перкуссия), тыңдап (аускультация) анықтайды.
Содан кейін алынған мәліметтерді толықтыру үшін қосымша лабораториялық және әртүрлі аспаптық әдістер қолданады. Алынған мәліметтер науқастың түрін анықтап, диагноз қоюға мүмкіндік береді. Ауруды анықтау үшін дәрігер алдымен аурудың белгілерін білуі тиіс. Қазіргі кезде 10000 – ға жуық аурудың түрлері, 1600 ден аса әртүрлі синдромдар белгісі табылып отыр. Аурудың түрін анықтау үшін науқас түрлі тексерулерден өтуі тиіс:
Лабораториялық әдіс (қанын, зәрін, қақырығын т.б.);
Физиологиялық әдіс ( әр түрлі аспаптардың көмегімен);
Физикалық әдіс(рентген және компьютерлік томография);
Морфологиялық әдіс (ағзадағы ұлпаларды алып микроскоппен, электронды микроскоппен тексеру).
Сөздік
Төмендегі сөздерді жаттап алыңыз.
Біртұтас – целое
Құбылыс – явление
Қорғаушы – возбудитель
Саяси - әлеуметк - политико - социальной
Зиянды – вредный
Мәлімет – сведение
Толықтыру – дополнять
Аспап – прибор
1 – жаттығу.
Жаңа мәтін бойынша сұрақтарға жауап беріңіз.
Ауру дегеніміз не?
Ауруды тудыратын қандай себептер?
Ауру белгілерін қалай білуге болады?
Ауруды анықтау үшін қандай тексерулер жасау керек?
2-жаттығу.Төмендегі сөзді септеңіз.Сөйлемдер құраңыз.
Науқас
3-жаттығу Төмендегі тіркестерді орыс тіліне аударыңыз.
Анатомиялық құбылыс, микробтар әсері, қозғаушы күш, әсерінен, адам ағзасындағы өзгеріс, ауру тудыратын себептер, ауру тудыратын негізгі себеп, генетикалық жағдай, саяси-әлеуметтік жағдай, зиянды нәрселер, зиянды нәрселер әсері, сырқат белгілері, көзімен анықтау, құлақпен тыңдап анықтау, дәрігердің диагноз қоюы, саусақтармен сипауы
4-жаттығу Оң жақтағы бағанадағы етістіктер мен сол жақтағы бағанадан керекті есім сөздерді тауып (сұрақ арқылы) сөз тіркесін жасаңыз, осы тіркестермен сөйлем құрастырыңыз.
м узыка пайда болу (не?)
суреттер баяндау (нені?)
баланың арқасын көру (не?)
оқыған кітапты сипау (нені?)
диагнозды анықтау (нені?)
ауру түрі қолдану (не?)
дәрілер тыңдау (не?)
5-жаттығу.
Мәтінде зат есімнен жасалған сын есімдер көп кездеседі. Осы сын есімдерді тауып, жасалу жолын түсіндіріңіз.
6-жаттығу .Мәтінде болжалдық сан есімдер бар. Соларды табыңыз. Осы берілген сандарды сан есмінің басқа түрлерімен өзгертуге бола ма? Мысалдар арқылы өзгертіп көріңіз.
7-жаттығу Ауру сөзінің синонимдерін есіңізге сақтаңыз.
Ауру – науқас – кесел – сырқат – дерт
8-жаттығу Төмендегі мақал-мәтелдердің мағынасын түсіндіріңіз.
Ауру кірді, әлек кірді.
Ауруды елемеген өледі,
Дауды елемеген төлейді.
Сырқат тән жарасы
Қайғы жан жарасы
Тер шықпаған кісіден
Дерт шықпайды.
әлек-возня; хлопоты
елемеу-пренебрегать; пренебрежение
тер шығу-потеть; выделение пота
Сабақтың тақырыбы : Анықтауыш. Нәресте және оны күту. Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі: Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу. Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
Сөйлемнің тұрлаулы мүшесі анықтауыштың қызметін ;
Анықтауыштың жасалу жолдарын меңгеру;
Сөздікті қолдана білуді;
Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;
Мысалдар келтіре білуді.
Дамытушылық:
- Өз беттерімен әрекеттену дағдысын қалыптастыру;
- Тіл байлығын, сөздік қорларын молайту;
- Ауызекі сөйлеу, оқу дағдыларын қалыптастыру;
- Ауызша және жазбаша тілдерін, көру жіне есту қабілеттерін дамыту;
Тәрбиелік:
Оқушылардың рухани байлығын қалыптастыру;
Білімгерлерді адамгершілікке тәрбиелеу ;
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 2-3 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 25 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 10 мин.
5. Сабақты қорытындылау 7 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 4-5 мин.
Сабақтың барысы: 1.Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
Анықтауыш дегеніміз не?
Анықтауышты сөйлемнен табу үшін қандай сұрақтар қою керек?
Анықтауыш сөйлемнің қандай мүшесіне жатады?
Бала сөзіне синонимдік қатар түзе.
Балаға байланысты мақалдарды ата.
Неге қазақ халқы «Бала тілі бал» деп есептеген.
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Анықтауыш дегеніміз не?
Анықтауышты табу үшін қандай сұрақ қою керек?
Анықауыштың сөйлемдегі орны қандай?
Баланың күтімі қандай болу керек?
Баланың күтімі нашар болған жағдайда оған қандай қауіп тиуі мүмкін.
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою
Үйге тапсырма беру: Анықтауыштың жасалу жолдарын,ережесін айту. «Нәресте және оны күту» мәтінінен түсінгенін әңгімелеу. Мәтінді аудару,жаңа сөздерді жаттау.
Анықтауыш.
Есім сөздермен анықтауыштық қатынаста тіркесіп, сөйлемде сын , түр-түс, сан, иелік, көлем, мөлшер сапалық белгілерді білдіретін тұрлаусыз мүшені анықтауыш дейміз. Мыс: Төрге ақ (қандай?) киіз жайылыпты.
Анықтауыштың негізгі белгілері
Зат есімнен немесе заттанған басқа сөз таптарынан болған сөйлем мүшесінің сындық, сандық, иелік, мөлшерлік белгілерін білдіреді.
Қандай? Қай? Қанша? Неше? Кімнің? Ненің? деген сұрақтарға жауап береді.
Өзі анықтайтын мүшемен матасу, қабысу түрінде байланысады
Анықтауыштың жасалу жолдары
1. Сын есім: Аспандағы ақ бұлттар да ойнайтындай.
2. Зат есім: Жігіттің үш жұрты бар.
3. Сан есім: Байқауға он бес оқушы іріктелді.
4. Есімдік: Оның шығармасы үздік деп танылды.
5. Есімше: Үзілген нәрсені жалғау да оңай емес.
Нәресте және оны күту
Бала туғаннан кейін 2 сағат өткен соң оның салмағы мен бойы өлшенеді,кіндігінің таңылу жағдайы тексеріледі.Даму ткемшіліктерін(туа біткен кемшіліктерін)анықтау үшін мұқият қарап қарап шығаы.
Жаңа туғандар бөлімшесінде нәрестелер одан кейнгі күндерде былайша күтіледі:тәулігіне екі рет нәрестенің беті мен құлақ қуысын бор қышқылының ерітіндісі мен қайнаған суға малынған стерильді мақтамен сүртіп тазалап отырады .Көзін фурацилин ерітіндісімен жуады.Әр көзге жеке-жеке мақта тампоны алынады.Терісінің қатпарлары мен шабына вазелин немесе өсімдік майын жағады.
Денсаулығы жақсы болып туған барлық нәрестелерге 5-7 күн ішінде туберкулезге қарсы вакцина егіледі(алдын ала егу жүргізіледі).
БЦЖ вакцинасын мынандай жағдайларға егуге болмайды:
1)тері сыртында жара болғанда (терінің іріңді аурулары – пиодермия,бөртпе,тері іріңдері,флегмона және т.б);2)туған кезде алынған жарақаттың клиникалық белгілері болғанда;3)дене қызу көтерілгенде (37 градустық жоғары); 4)ас қорытуы бұзылғанда; 5 сәбидің жалпы жағдайына әсер ететін аурулар(назофарингит,отит,тұмау,өкпенің қабынуы,және т.б.)болғанда;6) резус – үйлесімсіздік болғанда.
Туғанда салмағы 2000 грамнан жоғары болған және жалпы жағдайы жақсы,шала туған балаға вакцина егуге болады.
Вакцина егілген күн сәбидің даму тарихына жазылады:Вакцина егілгеннен кейін 1,5-2 айдың ішінде иммунитет пайда болып, 3-5 жыл бойы сақталады:
Сөздік
Сәби,нәресте-младенец;дитя
Ұзындық-длина;
Өлшеу-измерять
Кіндің-пуповина
Таңылу-завязываться
Кемшілік-недостаток
Туа біткен-врожденный
Мұқият-тщетально
Күту-ждать
Тәулік-сутки
Бор қышқылы-борная кислота
Ерітінді-раствор
Тері қатпарлары-складки кожи
Шап-пах
Дәке-марля;бинт
Егу-прививка
Жара-рана;болячка
Сыртында-снаружи
Ірің-гной
Жарақат-травма
Үйлесімсіздік-несоответствие
Сәби-младенец,дитя
Шала туған бала-недоношенный ребенок
1-жаттығу. Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.
Бала туғаннан кейін 2 сағат өткен соң не істелінді?
Нәрестелер қалай күтіледі?
Жаңа туған нәрестеге қандай вакцина егіледі?
Неше күннен кейін егіледі?
Қандай жағдайларда жаңа туған баланы егуге болмайды?
Жалпы жағдайы жақсы шала туған баланы егуге бола ма?
Иммунитет қашан пайда болады?
2-жаттығу. Мәтінді бірнеше рет қайталап оқып шығыңыз. Алғаш рет қанша уақыт, соңғы рет қанша минут кеткенін белгілеңіз.
3-жаттығу. Бала сөзімен сын есімдер тіркесін құраңыз. Үлгі: жаңа туған бала
4-жаттығу. О” жақ бағанадағы етістіктерге (сұрақ арқылы) сол бағанадан керекті сөзді тауып сөз тіркесін жасаңыз.
м
ұқият өлшейді
(нені?)
қайнаған сумен анықтайды (қалай?)
мақтамен анықтайды (нені?)
алғашқы екі күн жуады (немен?)
баланың салмағын сүртеді (немен?)
кемшіліктерін тимейді (неше күн?)
туберкулезге қарсы егіледі (кімдер?)
асқорытудың егіледі (не үшін?)
даму тарихына жара болу (қайда?)
иммунитет бұзылуы (ненің?)
жаңа туған балалар жазылу (қайда?)
дене сыртында пайда болу (не?)
5-жаттығу. Мәтін бойынша көптеген сөйлемдер етістіктің етіс категориясымен берілген. Етіс тұлғасын есіңізге түсіріңіз. Оның түрлерінің өзара немесе шақ формаларынан қандай айырмашылықтары бар? Мысалы: күту: күтіледі, күткізеді, күтіседі, күтеді. Сөйлемдер арқылы мысалдар келтіріңіз.
6-жаттығу. Мәтін бойынша түсінгеніңізді әңгімелеңіз.
Сабақтың тақырыбы : Пысықтауыш. Сәбидің өсуі.
Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі: Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу. Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
- Сөйлемнің тұрлаулы мүшесі пысықтауыштың қызметін;
Пысықтауыштың жасалу жолдарын меңгеру;
Сөздікті қолдана білуді;
Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;
Мысалдар келтіре білуді.
Дамытушылық:
- Сауатты жазу дағдысын қалыптастыру;
- Мәтінмен жұмыс істей отыра, оқушының ойлау қабілетін шапшаңдығын, тез шешім табуын ұштау;
- Оқушылардың сөздік қорын молайту;
- Ой- қиялына ерік бере отырып, өзінше ойын түйіндеуге бағыттау ;
- Оқу материялынан ең бастысы табу, талдау, салыстыру, ойлау қабілеттерін дамыту;
- Пәнге деген қызығушылықтарын арттыру;
Тәрбиелік:
Оқушылардың рухани байлығын қалыптастыру;
Білімгерлерді адамгершілікке тәрбиелеу ;
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 2-3 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 25 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 10 мин.
5. Сабақты қорытындылау 7 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 4-5 мин.
Сабақтың барысы: 1.Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
1.Анықтауыш дегеніміз не?
2.Анықтауышты сөйлемнен табу үшін қандай сұрақтар қою керек?
3.Анықтауыш сөйлемнің қандай мүшесіне жатады?
4.Бала сөзіне синонимдік қатар түзе.
5. Балаға байланысты мақалдарды ата.
6.Неге қазақ халқы «Бала тілі бал» деп есептеген.
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Пысықтауыш дегеніміз не?
Пысықтауышты табу үшін қандай сұрақ қоямыз?
Пысықтауыштың сөйлемдегі орны қандай?
Сәбидің өсуі неге байланысты?
Сәбидің ағзасына қандай витаминдер түскенде оның жетілуі жақсы дамиды.
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою
Үйге тапсырма беру: Пысықтауыштың жасалу жолдарын,ережесін айту.
«Сәбидің өсуі» мәтінінен түсінгенін әңгімелеу. Мәтінді аудару,жаңа сөздерді жаттау.
Пысықтауыш.
Сөйлемдегі
іс-әрекет, оқиғаның мекенін, мезгілін,
сын-қимылын, себебін, мақсатын білдіретін
тұрлаусыз мүшені пысықтауыш
дейміз. Мысалы:
Үй-іші ауылдан (қайдан?) бүгін (қашан?)
оралды.
Пысықтауыштың
негізгі белгілері 1.
Іс-әрекет, оқиғаның мезгілін, мекенін,
сын-бейнесін, себеп-салдарын, мақсатын
сипаттайды. 2.
Қашан? Қалай? неге? Не себепті? Не үшін?
Қайдан? қайтіп? Қалайша? Неліктен? Деген
сұрақтарға жауап береді. 3.
Байланыс меңгеру, жанасу, қабысу арқылы
жүзеге асады. 4.
Мағынасына қарай беске бөлінеді: -
мезгіл пысықтауыш (қашан?) -
мекен пысықтауыш (қайда?, қайдан?) -
сын-қимыл пысықтауыш (қайтіп?, қалай?) -
себеп-салдар пысықтауыш (неліктен?, не
себепті?) -
мақсат пысықтауыш (қайтіп?, неліктен?,
не үшін?)
Пысықтауыштың
жасалу жолдары 1.
Үстеу: Ертең досымен қонаққа барады.
Төменде інісі күтіп тұр. 2.
Барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерде
тұрған сөздер: Мектепте Айман апасына
көмектесті. Көшеде туысқанын кездестірді. 3.
Етістіктің көсемше түрі: Әжесі немересіне
күлімсірей қарады. 4.
Есімдік: Туысқандар да осындайда
жиналатын. 5.
Еліктеу сөздер: Көршіміз есікке тақай
бере қалт тоқтады. 6.
Сын есім: Ыстықта мал да жайыла алмады. 7.
Атасы тоқсанында шөбере сүйді.
Сәбидің өсуі
Баланың дамуын сипаттайтын маңызды көрсеткіш қозғалысының дамуы. Екі айлығында сәби басын ұстайды, күледі, үш айлығында бала қолын еркін қималдата алады. Төрт айлығында сәби дыбыс шыққан жаққа мойнын бұрады. Бес айлығында ұзақ «гуілдейді», анасын және жақын адамдарын таниды, ойыншыққа қолын созып, оны ұстайды, шалқасысан жатқанда етпетінен аударылып түседі. Ересектер сүйемелдегенде тұра алады, еңбектеуге талпынады, етпетінен жатқанда шалқасынан аударылып түседі, тамақты қасықпен жей бастайды. Жеті айлығында ұзақ былдырлайды, ойыншықпен жақсы ойнайды, жақсы еңбектеп, отыра біледі. Сегіз айлығында сәби сөз буындарын дауыстап, қайталап айтады, өзі отырып, өзі жатады. Ойыншықтармен көп ойнайды. Он айлығында бала ешнәрсеге сүйенбей-ақ көтеріліп тұра алады, орындықтыфйналып жүреді. Он екі айлығында он шақты сөз айтады, өз бетімен жүріп, ыдыс-аяқтан өз бетімен тамақ ішеді.
Бала екі жасқа аяқ басқанда оның ойнау кезеңі көбейеді, ол көп жүріп, жүгіреді, мұның өзі оның айналадағы дүниені жақсырқ білуіне жағдай жасайды.
"Сәбидің өсуі" мәтіні кездесетін жаңа сөздерді жаттап алыңыз.
көрсеткіш-показатель; указатель
маңызды-существенный; важный
қозғала білу-уметь двигаться
дәрменсіз-беспомощный
ұстау-держать
күлу-смеяться
еркін-свободный; вольно
қимылдату-двигать; шевелить; пошевеливать
бұру-повернуть; поворочивать
гуілдеу-гудеть; шуметь
созу-втынуть; растянуть
шалқасынан-на спине
етпетінен-на животе; позничь
аударылу-перевернуться; ворочаться
сүйемелдеу-сопровождения; поддержать
тіреу-опора
еңбектеу-ползать
талпыну-пытаться; стремиться
былдырлау-говорить невнятно; говорить неразборчиво
көтерілу- подняться
кезең-время; пора; период
1-жаттығу.
Төмендегі сөз тіркестерінің орысша баламасын жазыңыз.
Маңызды көрсеткіш, жақсы көрсеткіш, нашар көрсеткіш, баланың дамуы, баланың қозғалуы, нәрестенің қозғала білуі, нәрестенің қасық ұстауы, нәрестенің мойнын ұстауы, нәрестенің ойыншық ұстауы, сәбидің күлуі, сәбидің жылауы, сәбидің гуілі, сәбидің сөйлеуі, сәбидің отыруы, нәрестенің қимылдауы, сәбидің етпетінен жатуы, сәбидің шалқасынан жатуы, сәбидің қолын созуы, нәрестенің аяғын созуы, баланың еңбектеуі.
2-жаттығу.
Берілген мәтінді бірнеше рет оқып шығыңыз. Алғашқы рет неше минутта оқығаныңызды, соңғы рет неше минутта оқығаныңызды белгілеп қойыңыз.
Баланың дамуын сипаттайтын маңызды көрсеткіш қозғала білуінің дамуы. Екі айлығында сәби басын ұстайды, күледі, үш айлығында бала қолын еркін қимылдата алады. Төрт айлығында сәби дыбыс шыққан жаққа мойнын бұрады. Бес айлығында ұзақ "гуілдейді", анасын және жақын адамдарын таниды, ойыншыққа қолын созып, оны ұстайды, шалқасынан жатқанда етпетінен аударылып түседі. Ересектер сүйемелдегенде тұра алады, еңбектеуге талпынады, етпетінен жатқанда шалқасынан аударылып түседі, тамақты қасықпен жей бастайды. Жеті айлығында ұзақ былдырлайды, ойыншықпен жақсы ойнайды, жақсы еңбектеп, отыра біледі. Сегіз айлығында сәби сөз буындарын дауыстап, қайталап айтады, өзі отырып, өзі жатады. Ойыншықтармен көп ойнайды. Он айлығында бала ешнәрсеге сүйенбей-ақ көтеріліп тұра алады, орындықты айналып жүреді. Он екі айлығында он шақты сөз айтады, өз бетімен жүріп, ыдыс-аяқтан өз бетімен тамақ ішеді.
Бала екі жасқа аяқ басқанда оның ойнау кезеңі көбейеді, ол көп жүріп, жүгіреді, мұның өзі оның айналадағы дүниені жақсырақ білуіне жағдай жасайды.
3-жаттығу.
Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беріңіз.
Баланың қозғалысының дамуы ненің көрсеткіші?
Сәби екі айлығында не істейді?
Сәби үш, төрт, бес айлығында не істей алады?
Қай кезде сәби былдырлайды?
Он айлығында не істейді?
Он екі айлығында не істейді?
Баланың екі жасқа келген кездегі әрекеттері қандай?
4- жаттығу.
Мына сөйлемдердегі көп нүктенің орнына қажетті сөздерді қойыңыз.
1. Сәби 2 айлығында мойнын … . 2. Сәби өз қолын … алады. 3. Нәресте дыбыс шыққан жаққа … бұрады. 4. Ойыншыққа қолын … . 5. 1 жасында … сөз айтады. 6. Сәби орындықты … жүреді. 7. Бала … іздейді. 8. Ойыншығын … іздейді. 9. … бала жүгіреді. 10. Ата-анасын … таниды. 11. Адамдарды … іздеп табады. 12. Екі қолынан ұстағанда … . 13. 7 айлығында бала ұзақ … . 14. Бала … жақсы ойнайды.
(Керекті сөздер: жүреді, көзімен, былдырлайды, ұстайды, ойыншықпен, бірден, 2 жасқа келгенде, басын, шешесін, айналып, созады, он шақты, қимылдата, жүреді).
5-жаттығу.
Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.
Сіздің туысыңыздың (танысыңыздың) баласы
а) неше айлығында еңбектеді?
ә) неше айлығында жүрді?
б) неше жасында сөйлей бастады?
в) неше жасында жүгірді?
г) неше жасында оқи бастады?
6-жаттығу.
Мәтін бойынша түсінгеніңізді әңгімелеңіз.
7- жаттығу.
Төмендегі мақалдардың мағынасын қалай түсінесіз? Орыс тіліндегі ұқсас мақалдарды есіңізге түсіріңіз.
Ананың сүті – бал
Баланың тілі – бал
Баланың бас ұстазы – ата-ана
Ата-ананың қадірін балалы болғанда білерсің.
Сабақтың тақырыбы : Мекен, мезгіл пысықтауыштар.
Сырқатнама және оның құрылысы.
Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі: Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу. Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
- Сөйлемнің тұрлаулы мүшесі пысықтауыштың қызметін;
Пысықтауыштың жасалу жолдарын меңгеру;
Сөздікті қолдана білуді;
Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;
Мысалдар келтіре білуді.
Дамытушылық:
- Өз бетінше ізденуге ;
- Ойлау қабілетін арттыруға ықпал ету ;
- Өз ойын еркін жеткізуге баулу;
- Жылдам жауап беруге жаттықтыру;
Тәрбиелік:
Оқушылардың рухани байлығын қалыптастыру;
Білімгерлерді адамгершілікке тәрбиелеу ;
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 2-3 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 25 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 10 мин.
5. Сабақты қорытындылау 7 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 4-5 мин.
Сабақтың барысы: 1.Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
Баланың қозғалысының дамуы ненің көрсеткіші?
Сәби екі айлығында не істейді?
Сәби үш, төрт, бес айлығында не істей алады?
Пысықтауыш дегеніміз не?
Пысықтауыштың қандай түрлерін білесің?
Пысықтауыштар қалай жасалады?
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Мекен үстеу дегеніміз не?
Мезгіл үстеуі дегеніміз не?
Мекен үстеуіне бес мысал келтір.
Мезгіл үстеуіне бес мысал келтір.
Сырқат адам ауырғанын растайтын құжаттарды қайдан ала алады?
Сырқатына қарай ауруларға бөлінетін палаталар қанша түрге бөлінеді?
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою
Үйге тапсырма беру: Мезгіл,мекен пысықтауыштың жасалу жолдарын,ережесін айту.«Сырқатнама және оның құрылысы» мәтінінен түсінгенін әңгімелеу. Мәтінді аудару,жаңа сөздерді жаттау.
Мекен, мезгіл пысықтауыштар.
Сырқатнама және оның құрылысы
Сырқатнама бес бөлімнен тұрады:
1.Паспорт бөлімі;
2.Аурудың шағымдары;
3.Қазіргі аурудың даму (осы) тарихы;
5.Әрбір мүше бойынша сұрастыру.
Паспорт бөлімінде науқас адамның тегі, аты, әкесінің аты, жасы, жынысы, ұлты, кәсіби мамандығы, жұмыс және тұрмыс жағдайы анықталады.
Шағым негізгі және қосалқы болып екіге бөлінеді.
Негізгі шағым әр ағзаның, не әр жүйенің ауруына тән белгі. Негізгі шағымдар аурудың пайда болу кезеңіне сәйкес келеді.
Қосымша шағымдар ағзаның патологиялық процеске байланысты жалпы ерекше күй-жайын ғана көрсетеді. Бұл шағымдардың сипаттамасы әр түрлі ауруларда бірдей болуы мүмкін. Қосымша шағымдарға, мысалы, әлсіздік, дел-салдық, терлеу, ұйқысыздық, күйгелектік жатады.
Аурудың даму тарихы. Ауру тарихын зерттегенде анықтау керек жағдайлар: аурудың басталуы, оның даму ерекшеліктері: аурудың пайда болу себебі, өткізілген тексерулер және олардың нәтижелері, жасалған ем және оның нәтижесі.
Ауру адамның өмірбаяны. Ауырған адамның өмірбаяны (қысқаша), науқас адамның ауырған аурулары, жыныс қатынасы және отбасы, еңбек және тұрмыс жағдайы, зиянды әдеттері.
Мүшелер жүйесі бойынша сұрастыру. Бұл бөлімде адам ағзасындағы ең маңызды мүшелердің қызметі жөнінде мәліметтер жиналады. Ағзалар қызметінің бұзылуына қарап оның ауру ерекшеліктерін табуға болады.
Сөздік
Шағым-жалоба
Даму-развитие; развиваться
Кәсіби-профессиональный
Тұрмыс жағдайы-бытовое условие
Тән-характерно
Жөтел-кашель
Күй-состояние
Қақыру-отхаркивание
Ентігу-одышка
Бірдей-одинаковый
Мүмкін-возможно
Сипаттама-описание
Әлсіздік-слабость
Дел-салдық-апатия
Терлеу-потеть
Ұйқысыздық-бессоница
Күйгелектік-нервозность; раздражительность
Тұқым қуалаушылық-наследование
Әдет-привычка
1-Жаттығу.Берілген сөйлемдерді (мәтінді тірек ете отырып) аяқтаңыз.
Папорт бөлімінде науқастың тұрмыс жағдайы ... . 2. Негізгі шағымдар аурудың пайда болу кезеңіне ... . 3. Қосымша шағымға ұйқысыздық ... . 4. Ағзалар қызметінің бұзылуына қарап ауру ерекшеліктерін ... . 5. Шағым екіге .... . 6. Сырқатнама бес бөлімнен ... . 7. Шағымдардың сипаттамасы әр түрлі ауруларда бірдей ... .
2-жаттығу.Өзара мағыналас үстеулерді топтастырыңыз.
Бекерге,екеулеп,әдейі,аса,әрең,сонша,әрі,бір-бірлеп,босқа,біле тұра,нағыз,тым,едәуір,алға,амалсыздан,қасақана,әбден,тікелей,бірталай,ішке,ілгері,лажсыздан,арнайы,айрықша,бір-бірден.
3-жаттығу.Көп нүктенің орнына тиісті көмекші есімдерді қойып,көшіріп жазыңыздар.
Мен “Байқоңыр ”кинотеатрының ... тұрамын.Институттың ... үлкен сауда орталығы бар.Оның ... үнемі халық көп болады.Сауда орталығының ... банк бар.Банк ғимаратының ... зәулім қонақ үй орналасқан.Қонақ үйдің ... дәмхана,мейрамхана бар.
4-жаттығу.Саққұлақ шешеннің мына нақылын оқып,сын есімдерді табыңыз.
Ағасы бар-дұшпанға құрған ауындай,
Атасы кімнің бар болса-асқар биік тауындай,
Анасы бар адам-қашырады жауыңды,
Інісі бар адам-қашырады жауыңды,
Келін,бала-шағасы-пісіп тұрған қауындай.
Алыстан іздеп дос келсе,ықыласпен тос оны,
Сүйерменің болмаса,жан-жағыңа қаранып...
5-жаттығу.Мақал-мәтелдерді оқып,шығыс септік тұлғасындағы сөздерді көрсетіңіз.
Ақыл-ауыздан,мерей-көзден.Отан оттан да ыстық.Ақыл жастан шығады,асыл тастан шығады.” Адамнан’’үлкен ат жоқ,наннан үлкен ас жоқ.Жаман аттан аяғым артық,жаман жолдастан таяғым артық.Үндемегеннен үйдей пәле шығады.Сөз сүйектен өтеді,таяқ еттен өтеді.
6-жаттығу.
Төмендегі сөз тіркестерін қазақ тіліне аударыңыз.
Жалобы больного, биография больного, история болезни, фамилия больного, место работы больного, врач осматривает больного, врач принимает , врач слушает легкие и сердце, измереяет давление, вредные привычки, диалог врача с больным, симптомы заболевания, боль в сердце, место учебы, возраст больного.
7-жаттығу.
Төмендегі туынды сөздердің қандай сөздерден жасалғанын анықтаңыз.
бөлім, өмірбаян, кәсіби, әлсіздік, ұйқысыздық, тұқым қуалаушылық,
8-жаттығу.
Оң жақ бағандағы етістіктермен сол жақтағы керекті сөздерді (сұрақ қою арқылы) тауып, сөз тіркесін құрастырыңыз.
үнемі сұрастыру (нені?)
қанын емдеу (кімді?)
науқастың дамуы (ненің?)
баланы ентігуі (кімнің?)
отбасын тексеру (нені?)
аурудың терлеу (қалай?
9-жаттығу.
Төмендегі сұрақтарға мәтіннен жауап іздеңіз.
Қай бөлімде науқастың жасы, жынысы анықталады?
Аурудың шағымдары нешеге бөлінеді?
Негізгі шағым нелерді білдіреді?
Қосымша шағымдар нелерді білдіреді?
Аурудың даму тарихы не жайлы?
Науқастың өмірбаянына не кіреді?
Қай бөлімде ең маңызды мүшелердің қызметі туралы мәліметтер жиналады?
10-жаттығу.
Мәтінді бірнеше рет қайталап оқып, оқу жылдамдығыңызды тексеріңіз. Түсінгеніңізді әңгімелеп беріңіз.
Сабақтың тақырыбы : Сын-қимыл, себеп пысықтауыштар.
Жедел гастрит.
Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі: Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу. Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
- Сөйлемнің тұрлаулы мүшесі пысықтауыштың қызметін;
Матасудың жасалу жолдарын меңгеру;
Сөздікті қолдана білуді;
Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;
Мысалдар келтіре білуді.
Дамытушылық:
- Сауатты жазу дағдысын қалыптастыру;
- Жаңа сөздерді дұрыс қолдануға;
- Өз бетінше ізденуге ;
- Ойлау қабілетін арттыруға ықпал ету ;
- Өз ойын еркін жеткізуге баулу;
- Жылдам жауап беруге жаттықтыру;
Тәрбиелік:
Оқушылардың рухани байлығын қалыптастыру;
Білімгерлерді адамгершілікке тәрбиелеу ;
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 2-3 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 25 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 10 мин.
5. Сабақты қорытындылау 7 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 4-5 мин.
Сабақтың барысы: 1.Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
Мекен пысықтауыштарға бірнеше мысал келтір.
Мезгіл пысықтауыш дегеніміз не?
Мезгіл пысықтауышқа бірнеше мысал келтір.
Сырқатнама неше бөлімнен тұрады?
Дәрігерлік деонтология дегеніміз не?
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Сын-қимыл үстеуі дегеніміз не?
Себеп-салдар үстеуі дегеніміз не?
Сын қимыл үстеуіне бес мысал келтір.
Себеп салдар үстеуіне бес мысал келтір.
Себеп-салдар үстеуі сөйлемде қандай мағынаны білдіреді.
Сын қимыл үстеуі сөйлемде қандай мағынаны білдіреді.
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою
Үйге тапсырма беру: Сын-қимыл, себеп пысықтауыштың жасалу жолдарын,ережесін айту.« Жедел гастрит» мәтінінен түсінгенін әңгімелеу. Мәтінді аудару,жаңа сөздерді жаттау.
Сын-қимыл, себеп пысықтауыштар.
Жедел гастрит
Жедел гастрит – асқазанның шырышты қабығының қабынуы. Бұл-өте жиі кездесетін ауру. Адам бұл аурумен ащы тамақ ішкенде, қышқылдармен, сілтілермен уланғанда ауырады. Сондай-ақ, ас қорыту аппаратарына тамақпен бірге микроорганизмдер мен олардың токсиндері (сальмонелла, стафилококк және басқалар) түскенде пайда болады.
Науқас ішінің, басының ауыратынын айтады, әлсіреп құсады, дене қызуы қалыпты болуы мүмкін немесе 38-39 градусқа дейін көтеріледі, қорытылмаған тамақты құсып тастайды. Терісі қуқылданып, тілін ақ үлпек басады, іші аздап кебеді. Ауыр формалары кезінде жүрек соғысы баяулап, қан қысымы төмендейді, ішін басып қарағанда құрсақ үсті (эпигастрий) аймағының ауыратыны анықталады. Науқас есінен танып, аяқ-қолы тырысуы мүмкін.
Емі. Дұрыс емделгенде жағдайы тез жақсарады, ауру 5-7 күнге созылады. Жедел гастритті аппендицитттен, дизентериядан айыра біоу керек.
Интоксикация симптомдары жойылғанға дейін төсектен тұрғызылмайды, асқазанды натрий ерітіндісімен немесе қайнатылған сумен жуып тазартады.
18-24 сағат бойы су-шай диетасы қолданылады. Одан кейінгі күндерде күтім жасауға арналған диета тағайындалады.
Дәрі-дәрмектерден дәрігердің көрсетуімен кардиамин, кофеин, строфантин, ішек инфекциясына күдік туғанда левомицитин ішкізеді.
Жедел гастрит дұрыс емделмесе, диета ұстамаса созылмалы гастритке ұласуы мүмкін.
Қышқыл-кислота
Сілті-щелочь
Улану-отравление
Жұқпалы-инфекционный; заразный
Жедел-срочно; быстрый, острый
Әлсіреу – ослабление; слабеть
Құсу-вырвать; срыгнуть
Қуқылдану-побледнеть
1-Жаттығу
Төмендегі сұрақтарға науқас адамның атынан (мәтін бойынша) жауап беріңіз.
Қай жеріңіз ауырады?
...
Қай кезде ауырады?
...
Қашан ауырдыңыз?
...
Қызуыңыз бар ма?
...
Құстыңыз ба?
...
Әлсіздік сезінесіз бе?
...
Ішіңізді басқанда қай жеріңіз ауырады?
...
2-Жаттығу
Науқас адамға дәрігердің атынан ем тағайындаңыз. (мәтін бойынша) . Ұсынған еміңізді дәптерге жазыңыз.
3-Жаттығу
Осы тақырыпқа байланысты даналардың сөздерін есіңізге сақтаңыз.
Барлық ауру бір-ақ жолмен –қомағайлықпен келеді
(Ж. Баласағұни)
2. Дертке шалдыққанша денсаулықтың қадірін ешкім білмейді.
(Т. Фуллер)
4-жаттығу.Төмендегі сөзді септеңіз. Сөйлемдер құраңыз.
Асқазан
5-жаттығу.Мәтіндегі 2-абзацты оқып шығыңыз. Аурудың клиникалық көрінісі туралы құрмалас сөйлемдерді жай сөйлемдерге айналдырып жазыңыз. Жазғаныңызды әңгімелеп көріңіз.
6-жаттығу
Науқас адамға дәрігердің атынан ем тағайындаңыз (мәтін бойынша). Ұсынған еміңізді дәптерге жазыңыз.
Сабақтың тақырыбы : Сөйлемнің бірыңғай мүшелері. Бірыңғай бастауыш пен баяндауыш. Ұлттық медицина.
Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі: Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу. Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
- Сөйлемдегі бірыңғай бастауыштың, баяндауыштың қызметін;
Сөйлемнің бірыңғай мүшелерінің жасалу жолдарын меңгеру;
Сөздікті қолдана білуді;
Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;
Мысалдар келтіре білуді.
Дамытушылық:
- Өз беттерімен әрекеттену дағдысын қалыптастыру;
- Тіл байлығын, сөздік қорларын молайту;
- Ауызекі сөйлеу, оқу дағдыларын қалыптастыру;
- Ауызша және жазбаша тілдерін, көру жіне есту қабілеттерін дамыту;
- Өз бетінше ізденуге ;
- Ойлау қабілетін арттыруға ықпал ету ;
- Өз ойын еркін жеткізуге баулу;
- Жылдам жауап беруге жаттықтыру;
Тәрбиелік:
Оқушылардың рухани байлығын қалыптастыру;
Білімгерлерді адамгершілікке тәрбиелеу ;
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 2-3 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 25 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 10 мин.
5. Сабақты қорытындылау 7 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 4-5 мин.
Сабақтың барысы: 1.Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
Пысықтауыштың түрлерін атаңыз?
Пысықтауыштың жасалу жолдарына тоқталыңыз?
Пысықтауышты үстеумен байланыстырыңыз.
Гастрит қай жүйенің ауруы?
Жедел гастриттің белгілерін атаңыз?
Жедел гастриттің емін атаңыз?
Пысықтауыштар қандай сұрауларға жауап береді?
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Сөйлемдегі біріңғай мүшелер дегеніміз не?
Біріңғай мүшелердің қанша түрі бар?
Біріңғай мүшелердің сөйлемдегі орны қандай?
Ұлтық медицина дегеніміз не?
Ұлтық медицинаның жағдайы қандай.
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою
Үйге тапсырма беру: Сөйлемнің бірыңғай мүшелерін, жасалу жолдарын,ережесін айту.« Ұлттық медицина» мәтінінен
түсінгенін әңгімелеу. Мәтінді аудару,жаңа сөздерді жаттау.
Сөйлемнің бірыңғай мүшелері.
Бірыңғай мүшелердің негізгі белгілері
1. Бір сұраққа жауап береді.
2. Сөйлемде кемінде тұлғалас екі сөз болады.
3. Әрбір мүше бөлініп, санамаланып айтылады.
4. Көбінесе бір сөз табына қатысты болып келеді.
5. Бірыңғай мүшелер кей жағдайда жалғаулық шылаулар арқылы байланысады. Үтір белгісімен бөлінеді.
6. Бірыңғай мүшелерді, негізінен ыйғайластық (да, де, та, те, және, мен, бен, пен), кезектес (бірде, біресе, кейде, бір), талғаулықты (не, немесе, я, әлде, не болмаса),
7. Бірыңғай мүшелер сөйлемде көптік, септік жалғаулы болып келгенде, жалғау әрқайсысына жалғанбай, ең соңғы мүшеге жалғанып, ол мүше жинақтаушы ретінде де жұмсалады: Абай, Ербол, Ызғұттылар ас үйлерге жақындай беріп, өзара күңкілдесті. (М. Әуезов).
Бірыңғай мүшелердің тыныс белгілері: Тек қана мен, және шылауларымен байланнысса үтір қойылмайды , басқа уақытта үтір қойылады.
Бірыңғай бастауыштармен баяндауыштар өзара жалғаулықсыз да, жалғаулықтар арқылы да байланысады. Мұндай қызмет атқаратын жалғаулықтар бірнешеу.
1. Бірыңғай бастауыш. Қайбар, Күлтай, Байтас, Кәрім – бір класта оқиды.
2. Бірыңғай баяндауыш. Ол біресе аяңдайды, біресе жүгіреді, біресе тоқтайды.
1. және, мен (бен, пен) та, те, тағы, әрі.
2. не, немесе, не болмаса, я, әлде.
3. бірде, біресе, кейде.
4. бірақ, алайда, сонда да.
Ұлттық медицина
Қазақтың халық медицинасы әу баста-ақ үлкен үш салаға бөлінген. Табибия- диагностика, дәрігерлік-фармакология, емшілік-терапия, дәрі қолдану яки басқа да әдістер арқылы ем жүргізуші екендігін ұғынуға болады. Ендеше қазақтың ертеде озық дамыған алдынғы қатарлы ғылыми медицинасы болды дей аламыз. «Тәуіп»-дәрігер, ауруды анықтаушы (диагноз қоюшы). Балаларымыз медицинаны сақия, яғни денсаулық сақтауға қатысты білімдер жиынтығы деп атаған. Олар науқасты оргнизмдегі өзгерістеріне байланысты салқын, ыстық, құрғақ, ылғал деп төрт топқа бөлген.
Жаңа эраға дейінгі 460-377 жылдары өмір сүрген грек халқының ұлы перзенті, медицина атасы-Гиппократ адам баласын табиғатына қарай былай бөледі: «Әр адамның бір-бірінен айырмашылығы организміндегі төрт шырын: қан, сілекей, сары өт, қара өттің қасиеттеріне тікелей байланысты. Сол төрт шырынның негізін табиғаттың төрт құбылысы-жылы, салқын, құрғақ және ылғал болуынан»-деп пайымдайды. Әйгігі ғұлама Гиппократ ғылыми жұмысқа кіріспес бұрын көп жыл бойы сақтар ішінде (қазіргі қазақтардың бабалары) болғандығын ізі атап өтеді. Гиппократ былай жазған: «Денесінің қандай да бір жері күйдірілмеген сақты табу қиын. Өйткені сақтар күйдіру жолымен емдеуді бірінші орынға қояды».
Қазақтың дәрі-дәрмектен өзге емдері: ұшықтау (тітіркендіру), уақалау, сипалау, ыстық өткізу, суық басу, күйдіру, оңашалау (карантин) әдістері күні бүгін ең тиімді тәсілдер болып отыр.
Сөздік
Қазақ халық медицинасынан сөздік-словарь
Табибия-диагностика-анықтау
Дәрігерлік-фармакология-дәрі-дермек
Емшілік-терапия-емдеу
Тәуіп-диагноз қоюшы-ауруды анықтаушы
Ұшықтау-раздражение-тітіркендіру
Уақалау-массаж-сипалау
Ыстық өткізу-согреть горячим
Суық басу-холодный компресс
Күдіру-обжигать
Оңашалау-карантин (изоляция)
1-жаттығу.Көп нүктенің орнына керекті сөзді қойып,сөйлемді толықтырыңыз.
Дәрігер --- ...қорғаны.Адамдар ауырған кезде ... барады. Қазіргі кезде аурудың түрлеріне қарай ... мен ... жұмыс істейді.Егер ... жағдайы нашар болса,ол ауруханада жатып емделе алады.Егер үйіне барып келе алатын болса, ... емделеді.
Ең абзалы-- ... . «Денсаулық—зор ...» деп ... тегін айтпаған.
Керекті сөздер: ауруханалар, байлық, халқымыз,ауырмау,емханалар, денсаулық, аурудың, дәрігерге,емханада.
2-жаттығу.Сөйлемдерден бастауышты табыңыз.
Ұйқының маңызы.
Адамның орташа өмірі 60-75 жас болса, соныі 25-30 жылы ұйқыға кетеді.Ұйқысыз ағзада тіршілік болмайды.Ұйқы орталық жүйке жүйесі мен миға жағымды әсер етеді.Адам ұйықтап тұрғаннан кейін кейін шаршағаны басылып,жұмысқа қабілеті артады.Адам ұйқының мезгілін сақтап,дұрыс демалуы қажет.Ұйқысыздық –қатерлі кесел.Оның алдын алу керек.Ол үшін күнделікті бір уақытта жатып,бір уақытта үйрену керек.
3-жаттығу.Сөз тіркестерін оқып,оларды сөйлемге айналдырыңыз.
Негізгі заң,заң күші бар,пайдалы кеңес,ұлттық валюта,ыңғайлы орын,заңғар тау,заңғар жазушы,тұңғыш ғалым,тең құқылы,жаңа заң.
4-жаттығу. Төмендегі сөзді септеңіз.Сөйлемдер құраңыз.
Денсаулық
Сабақтың тақырыбы : Сөйлемнің бірыңғай мүшелері. Бірыңғай толықтауыш, анықтауыш, пысықтауыш.
Халықтық хирургия.
Сабақтың түрі: теориялық, жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі: Сұрақ-жауап, интерактивті тақтамен жұмыс істеу. Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
- Сөйлемнің тұрлаулы мүшесі баяндауыштың қызметін у;
Матасудың жасалу жолдарын меңгеру;
Сөздікті қолдана білуді;
Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;
Мысалдар келтіре білуді.
Дамытушылық:
- Мәтінмен жұмыс істей отыра, оқушының ойлау қабілетін шапшаңдығын, тез шешім табуын ұштау;
- Оқушылардың сөздік қорын молайту;
- Ой- қиялына ерік бере отырып, өзінше ойын түйіндеуге бағыттау ;
- Оқу материялынан ең бастысы табу, талдау, салыстыру, ойлау қабілеттерін дамыту;
- Пәнге деген қызығушылықтарын арттыру;
Тәрбиелік:
Оқушылардың рухани байлығын қалыптастыру;
Білімгерлерді адамгершілікке тәрбиелеу ;
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 2-3 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 25 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 10 мин.
5. Сабақты қорытындылау 7 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 4-5 мин.
Сабақтың барысы: 1.Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысуын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
Біріңғай мүшелердің қанша түрі бар?
Біріңғай мүшелердің сөйлемдегі орны қандай?
Ұлтық медицина дегеніміз не?
Ұлтық медицинаның жағдайы қандай?
Сөйлемдегі біріңғай мүшелер дегеніміз не?
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Толықтауыш дегеніміз не ?
Пысықтыуыш дегеніміз не?
Анықтауыш дегеніміз не?
Халықтық хирургия дегенді қалай түсіненсің.
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою
Үйге тапсырма беру: Бірыңғай толықтауыш, анықтауыш, пысықтауыштың
жасалу жолдарын,ережесін айту.« Халықтық хирургия» мәтінінен түсінгенін
әңгімелеу. Мәтінді аудару,жаңа сөздерді жаттау.
Сөйлемнің бірыңғай мүшелері.
Халықтық хирурги
Хирургия-ғылыми медицинаның күрделі, өте маңызды және жауапты саласы. Өйткені адам жанына қауіп төнгенде ажал алқымнан алғанда, хирург скальпелін алып, қазаға қарсы шығады, сырқатты өлімнен өмірге қайтарады. Емдеуге жататын кесел-дерттің түр-тұрпатына қарай хирургия деп екі түрде аталады. Аурудың түріне, өзінің білім шамасына қарай бірқатары консервативтік, басқалары операвтивтік тәсілдерге жүгінеді. Әрине, жарақаттың ең қолайлы, түбегейлі емі-операция.Жаңа сойған қоян мен тышқанның жылы терісін шиқанға, ісікке жапсырып емдеген.Халық медицинасында науқастан қан алу, денені жайлаған дертті қанмен шығару емнің күштісі болып саналады. Қан алып емдеу ғылымға қайшы емес.Шынында да, операция өте қажетті емнің бірі. Оны жасайтын арнаулы блок-бөлмелер, онда хирургиялық құралдар таза әрі мұқият сақталады. Кесетін, қысатын, жабатын, сүртетін зат, құрал-саймандар, хирург киімі болады. Хирургтің қолы таза жуылып, дәріленуі шарт. Бұл талап халық хирургтарына да қойылады.
1-жаттығу.Мына өлең үзіндісін мәнерлеп оқып,ондағы сын есімдерді табыңыз.
Сенің көзің түпсіз терең тұңғиықтан жаралған,
Сонда жатыр менде жүрген,орындалмас бар арман.
Жүзің сенің көкте күннен,жерде гүлден нәр алған,
Шашың сенің жан баспаған жапандағы қара орман...
2-жаттығу.Сөйлемдердегі сандарды сөзбен жазыңыз.
Қабылан–мысық тектес аң.Ол сағатына 104-112 километр жүгіреді.Арыстан мен киік сағатына 80 километр жүгіреді.Қоян мен қасқыр сағатына 45 километр жүгіреді.Қарлығаш сағатына 110 километр ұшады.
3-жаттығу.Мәмбет бидің нақылын оқып,талдаңыздар.
Әйеліңмен дос бол,үйіңе береке кіреді.
Азаматпен дос бол,адамшылығыңды біледі.
Білімдімен дос бол,сасқанда ақыл береді.
Сабақтың тақырыбы : Сөйлемнің айқындауыш мүшелері. Оңашаланған айқындауыш.
Колледжімізді басқарған басшылар.
Сабақтың түрі: теориялық,қалыпты, жаңа сабақты меңгерту.
Сабақты өткізу әдісі:Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау, сұрақ қою, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.
Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;
-тілге деген сүйіспеншілігін арттыру;
-тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;
Дамытушылық:
-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;
-тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлеу білуге қажет екендігін түсіндіру;
-Заңның негізгі мәніне көз жеткізу;
-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізгі айырмашылықтарын;
- Әліпби мен сөйлем құрастыру ерекшеліктері туралы мағлұмат беру;
Тәрбиелік:
Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;
Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 5 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 20 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 15 мин.
5. Сабақты қорытындылау 5 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 5 мин.
Сабақтың барысы:
Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың өткен тақырыпты қалай меңгергендіктерін тексеру .
1.Сөйлемнің бірыңғай мүшелері дегеніміз не?
2.Бірыңғай бастауыш, баяндауыш қалай жасалады?
3. Бірыңғай толықтауыш деген не?
3.Бірыңғай анықтауыш қалай жасалады?
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Сөйлемнің айқындауыш мүшелері, оңашаланған айқындауыш туралы жалпы түсінік беру, сөйлемнің айқындауыш мүшелері, оңашаланған айқындауышқа синтаксистік талдау жасату, жаттығу жұмыстары арқылы сөйлемнің айқындауыш мүшелерін, оңашаланған айқындауышты студенттерге меңгерту.
Студент нені білу керек:
- ауызекі сөйлеу тілін;
- медицина термин сөздердің қазақша баламасын;
Студент нені меңгеру керек:
сөйлемнің айқындауыш мүшелері, оңашаланған айқындауыштың жасалу жолдарын;
сөздікті қолдана білуді;
мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;
мысалдар келтіре білуді.
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою
Үйге тапсырма беру:
Оңашаланған айқындауыштың ережесін біліп келу. Берілген жаттығуларды орындау. Мәтіннің мазмұнын меңгеріп, түсіндіру.
Айқындауыш мүше
Сөйлемде белгілі бір мүшенің мағынасын екінші бір сөзбен дәлдеп анықтап, оның мазмұн-мәнін ашып көрсететін мүшені айқындауыш мүше дейміз.
Мысалы:Кеше, оныншы наурызда, баспасөз конференциясында айтылды. Біржан қарт немерелеріне өзінше ат қоятын.
Айқындауыштың негізгі белгілері:
1. Алдындағы сөздің мазмұнын ашып, түсіндіріп тұрады.
2. Жасалуы жағынан өзі айқындайтын сөзіне орайлас, тұлғалас болады.
3. Айқындауыштың екі түрі бар: оңашаланған айқындауыш және қосарлы айқындауыш.
Өзінің алдында тұрған сөзді нақтылап, дәлдеп түсіндіретін бір немесе бірнеше сөзді оңашаланған айқындауыш дейміз.
Мысалы:Олар, екінші сынып оқушылары, ерекше татулықтарын да көрсетті.
Колледжімізді басқарған басшылар
(Ізмұхамбетов Талапқали Әбішұлы)
Ізмұхамбетов Талапқали Әбішұлы 1943 жылы мамыр айының бірінші жұлдызында Астрахань ауданы, Жан-Ауыл ауылында туылды. Білімі жоғары. 1966 жылы Астрахань мемлекеттік медицина институтын (емдеу дәрігері) және 1994 жылы әл-Фараби атындағы қазақ мемлекеттік ұлттық университетін (заңгер-құқық танушы) бітірді. Медицина ғылымының кандидаты.
Еңбек қызметі Шығыс Қазақстан облысында басталды, жиырма жыл бойына дәрігер-хирург, ауданның бас дәрігері, денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі болды. 1987 жылдың тамыз айынан бастап, 1990 жылдың мамыр айына дейін Қазақ ССР денсаулық сақтау министрі болып қызмет атқарды.
1990-1995 жылдар кезеңінде Жоғарғы Кеңес Комитетінде, кейін Үкімет аппаратында қызмет атқарды.
1995 жылдың мамыр айынан біраз уақытқа дейін Республикалық медицина колледжінің директоры болып қызмет атқарды.
Қазақстан Республикасының еңбегі сіңген қызметкері, Денсаулық сақтау ісінің үздігі.
Талапқали Әбішұлы қаладағы үмітсіз ауруларға арналған бірінші хоспистік аурухананың ашылуына (жергілікті үкіметтің қолдауымен) бастаушы болды, кезінде қалалық диагностика орталығының, жетінші аурухананың , ірі емханалардың құрылыстарына және іске қосылып пайдаланылуына белсенділікпен тікелей қатысты.
Жұбайы Людмила Николаевна 1947 жылғы, Республикалық медицина колледжінде орыс тілі және әдебиетінен дәріс берген.
Қазіргі кезде екі баланың әкесі, немерелерінің атасы Талапқали Әбішұлы құрметті зейнеткер.
Сөздік
Заңгер-құқық танушы-юрист-правовед
Емдеу дәрігері-врач терапевт
Сіңірген-заслуженный
Жергілікті-местный
Бас дәрігері – главный врач
Денсаулық сақтау-Здравохранение
Кеңес-Совет
1-Жаттығу
Мәтінді орыс тіліне аударыңыз.
2-Жаттығу
Осы мәтіндегі оңашаланған айқындауышы бар сөйлемдерді тауып жазыңыздар.
3-Жаттығу
Оңашаланған айқындауышы бар сөйлемді тауып айтыңыз.
1.Өз араларынан ұйымдастыру қабілеті бар жастарды тағайындайды. 2.
Бүгін, жиырмасыншы сәуірде, студенттер кеңесінде осы мәселенің төңірегінде сөз қозғалды. 3. Еңбек семестрінде оқушылар еңбекке төселеді. 4. Олар, бірінші курс студенттері практика сабақтарына қатысты.
4-Жаттығу
Сөйлемдерді дұрыс құрап жазып, аударыңыздар.
Ақтауға дейін (автокөлікпен, ұшақпен, поезбен, атпен, кемемен, жаяу) бардық.
Лекциядан соң (жатақанаға, мұражайға, үйге, базарға, ауруханаға, дәмханаға) келеді.
Асан (Астанада, пәтерде, ауылда, жайлауда, шетелде) тұрады.
5-Жаттығу
Көп нүктенің орнын төмендегі керекті сөз тіркестерімен толықтырып жаз.
Ас адамның ... . Дені саудың ... . Еңбек етсең ерінбей, ... . Ана бұлақ, бала ... . Асыл тастан ... . Кітап ... . Әке асқар тау, ... ана ... . Батыр туса - ел ырысы, жаңбыр жауса - ... .
(жаны сау, өнер жастан, жағасындағы құрақ, тояды қарның тіленбей, арқауы, білімбұлағы, қайнар бұлақ, жер ырысы ).
Сабақтың тақырыбы : Қосарлы айқындауыш.
Бүгінгі колледж.
Сабақтың түрі: теориялық,қалыпты, жаңа сабақты меңгеру.
Сабақты өткізу әдісі:Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау, сұрақ қою, интерактивті тақтамен жұмыс істеу.
Сабақтың мақсаты:
Білімділік:
-Студенттерге ана тілінің қадір-қасиетін ұғындыру;
-тілге деген сүйіспеншілігін арттыру;
-тіл арқылы халықтар достығын насихаттау, сөздікпен жұмыс жасау;
Дамытушылық:
-Студенттерге курстың міндеттерін түсіндіру;
-тұрмыстық, қоғамдық саяси, оқу-мамандық, ғылыми мәселелерде ана тілінде сөйлеу білуге қажет екендігін түсіндіру;
-Заңның негізгі мәніне көз жеткізу;
-Орыс тілі мен қазақ тілінің негізгі айырмашылықтарын;
- Әліпби мен сөйлем құрастыру ерекшеліктері туралы мағлұмат беру;
Тәрбиелік:
Мемлекеттік тілге деген құрметін нығайту;
Білімгерлердің өз мамандықтарын сүюге тәрбиелеу;
Сабақ уақыты: 90 минут
Сабақтың құрылымы:
1. Ұйымдастыру кезеңі 5 мин.
2. Үй тапсырмасын сұрау 20 мин.
3. Жаңа тақырыпты түсіндіру 40 мин.
4. Жаңа тақырыпты бекіту 15 мин.
5. Сабақты қорытындылау 5 мин.
6. Үй тапсырмасын беру 5 мин.
Сабақтың барысы:
Ұйымдастыру кезеңі:
Оқушылармен амандасу. Оқушылардың сабаққа қатысын тексеру. Оқушылардың сыртқы келбеттеріне көңіл аудару. Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарының бары-жоғын тексеру. Оқушыларды сабақтың тақырыбы және жоспарымен таныстыру.
Теориялық білімнің қажеттілігі:
Оқытушы бақылау сұрақтарын қою арқылы оқушылардың біліміне тексеру жүргізу.
1. Бірыңғай мүшелер дегеніміз не?
2. Айқындауыш дегеніміз не?
3.Оңашаланған айқындауыш дегеніміз не?
Жаңа сабақты түсіндіру:
Оқытушы оқушыларға берілген жаңа тақырыпты түсіндіреді.(тақырыпқа байланысты негізгі сұрақтар).
Қосарлы айқындауыш туралы жалпы түсінік беру, қосарлы айқындауышқа синтаксистік талдау жасату, жаттығу жұмыстары арқылы қосарлы айқындауышты студенттерге меңгерту.
Студент нені білу керек:
- ауызекі сөйлеу тілін;
- медицина термин сөздердің қазақша баламасын;
Студент нені меңгеру керек:
қосарлы айқындауыштың жасалу жолдарын;
сөздікті қолдана білуді;
мәтін бойынша сұрақтарға жауап беруді;
мысалдар келтіре білуді.
Сабақтың қорытындысы:
Оқытушы сабақты толығымен жүйелейді, әрбір оқушының жұмысын бағалай отырып, олардың жетістігі мен кемшіліктерін ескереді. Олардың сабақты меңгергенін сұрақ-жауап арқылы анықтайды.
Оқытушы төмендегідей критерийлер бойынша оқушылардың жасалған жұмыстарына баға қояды:
Өткен тақырып бойынша бағалау;
Жақсы жауаптарды ескеру;
Жаңа тақырып бойынша білімдерін бекіту және қорытындылау;
Тақырып бойынша жаттығулардың орындалуын тексеру;
Қорытынды баға қою
Үйге тапсырма беру:
Қосарлы айқындауыш туралы түсінігін айту. Қосарлы айқындауыш туралы мысалдарды, жаттығуларды орындау.
Қосарлы айқындауыш
Қосарлы айқындауыш –сөйлемде өзінен кейін сөздің мағынасын басқа сөзбен айқындап, ерекшелігін ашып көрсетуге жұмсалатын айқындауыш түрі.
Мысалы: Алмас қарт немересінің бетінен сүйді.
Қосарлы айқындауышта айқындауыш сөз бен айқындалушы сөздің орындарын еркін ауыстыра беруге болады.
Қазақ тілінде орыс тілінен ауысқан вагон-клуб, телефон-автомат, сияқты айқындауыштар үлгісімен жасалған Отан-ана, Жер-ана, инженер-құрылысшы қосарлы айқындауыштар бар.