Бөлтірік шешен

Қазақ халқының дәстүрлі танымында шешендік өнердің алатын орны ерекше құрметті. Шешендік тіл өнері ғана емес, оның мазмұн-мәні де, атқаратын қызметі де күрделі, әр салалы. Халықтың дәстүрлі ойлау ерекшелігін, таным табиғатын, өмірлік тұрғысын танып-білуде шешендік өнердің, билер дәуірі әдебиеті өкілдері өнерінің ғылыми және әлеуметтік-мәдени маңызы аса зор. Бұл орайда қазақтың белгілі билері мен шешендерінің өмірі, өнері туралы деректерді жинап, ел игілігіне айналдыру ұлттың рухани байлығының, өркениетінің өсіп-өркендеуіне үлкен ықпал етерінде сөз жоқ.

Рухани жаңару, түлеу кезеңіндей болып отырған тәуелсіздік жылдарында шешендік өнер өкілдерінің шығармашылығы үлгілерін бірқатар кітап баспалары топтастырып та, жеке-дара етіп те шығарып келеді. Солардың ішінде жеке бір том болып шыққан Бөлтірік шешеннің сөздері де бар (Әлменұлы Б. Шешендік сөздер/Құрастырып, түсініктерін жазған Ж.Дәдебаев. - Алматы: Ғылым,1991). Біздің талдауларымызда негізге алынған шешендік сөздер осы кітап бойынша берілді.

Бөлтірік Әлменұлы 1771 жылы Жамбыл облысының Шу ауданында туып, 1854 жылы сол өңірде қайтыс болған. Жастайынан ақындық, батырлық жолын қуып, есейген шағында ел арасындағы жер, су, еңбек, құн және жесір дауларына талай рет әділ төрелік айтқан. Билер дәуірі әдебиетінің ірі өкілдерінің бірі болды.

Бөлтірік шешеннің дүниеге келгеніне бірнеше ғасырдың жүзі болды. Соған қарамастан оның сөздері ел жадында күні бүгінге дейін анық та айқын қалпында сақталған. Олай болатын себебі, алдымен, шешеннің әр сөзінің өмірлік мәні жоғары, терең мағыналы әрі жүйелі ойға негізделгенінде болса керек. Екіншіден, шешен сөзіндегі мұндай терең ой кісі көкейіне қонымдылығымен, дәлелділігімен, иландыру, сендіру, көндіру қуатымен, сондай-ақ жанды баурап, сезімді билейтін ұлттық бояу нақышқа бай суреттілігімен дараланады. Көрсетілген ерекшеліктер Бөлтірік шешеннің сөздерінде әр қырынан ашылып, шешендік өнердің бір-біріне жарығын түсіріп, бірін-бірі нұрландырып тұратын көркемдік бейнелеу құралдарымен ұштасып, сабақтасып жатады.

Бұрынғы замандарда ой жарыстырып, сөз сайыстыру салты неше түрлі тақырыпты қамтыған. Олардың қай-қайсысы да ақынға қошемет көрсетіп, ақындық өнерді құрметтеген халықтың сөз шеберлеріне сүйіп ұсынып отырған тақырыптары. Мұндай тақырыптар, мұндай айтысу желілері ақын-жырауларға ғана емес, сондай-ақ айтулы шешендерге де ұсынылған. Ел аузынан Мәшhүр Жүсіп Көпеев жазып алған, Бөлтірік шешеннің жоғарыда аталған кітабына енген “Қырғыз-қазақтың байлық айтысқанда Бөлтіріктің айтқан сөзі” осындай екі жақ, екі шешен сайысқан шақта туған.

Қырғыз бен қазақ байлық жарыстырып айтысқанда, қазақ жағынан Бөлтірік бір-ақ ауыз сөз айтады: “Қырғыз шіркіннің байлығы сол, көшкен сайын ошағын жұртына қалдырып жүре береді”.

Мәшhүр Жүсіп Көпейұлы Бөлтірік шешеннің сөзіне түсінік бере отырып, қырғыздың жайлауға ошақ алып шықпайтынын, қонған жерінде үш тасты ошақ қылып, қазан асатынын, көшкенде ол тастарды жұртта қалдырып кететінін жазады.

Шешен сөз жарыстырғанда да, билік айтқанда да не айтуды, қандай жағдайда айтуды, қалай айтуды жете білуі шарт. Бөлтірік жоғарыдағы сөзін қазақ пен қырғыздың игі жақсылары түгел бас қосқан дүйім ел алдында айтады. Сондықтан да жүйелі айтылған сөзге қарсы ешкім дау көтермейді.

Мәшhүр Жүсіп Көпейұлының беріп отырған түсінігінің мәні Бөлтірік сөзінің мазмұнына сай келеді. Ал Бөлтірік айтқан еді деп берілген бір ауыз сөз шешен сөзінің қорытпасы болып табылады. Мәшhүр Жүсіп Көпейұлы берген мағлұматтарға қарағанда, Бөлтірік шешен қырғыз шешенін тоқтатқан бұл сөзінің бастамасы мен ұсынбасын, мазмұндамасын анықтап айтып жатпайды. Бірақ ол осы бөліктердің мазмұнын да, атқаратын қызметін де астарлау тәсілі арқылы өз сөзінің соңғы мағыналық-құрылымдық бөлігіне (қорытпа) сіңіріп жібереді.

Сөздің айтылу түрі қырғызды кедей емес, бай етіп көрсетеді, ал оның бүркеулі мағынасы бұған мүлде қарама-қарсы. Бөлтірік өзінің қарсыласына қырғыздардың қазан астына қоятын ошағы жоқтығын ғана айтып отыр. Бірақ шешен осы сөзі арқылы “қазан-ошағын түгендей алмай жүрген қырғыздың байлығы қай жерінде болмақшы” деген ащы ойды астарлы түрде жеткізеді. Бұл ойдың сөзбен сомдалу жолдары айшықты, ажарлы. Тура мағына деңгейінде қырғыздың ошағының болмауы – кедейліктің белгісі, ауыспалы мағына деңгейінде – қырғыздың ошағының болмауы (көшкен сайын жұртында тас ошағын қалдырып кете беруі) байлықтың, барлықтың белгісі ретінде көрсетіледі. Екінші мағыналық деңгейде шешен сөзінің түрі мен мазмұнын өзара қайшылыққа құрады да (кедейлікті байлық ретінде көрсету), ойына әжуа аралас уытты реңк береді. Істің ақиқат, нақты болмысына үңілгенде, қырғыздың ошақсыз көшіп-қонуы кедейліктен де, байлықтан да емес, таулы тасты жайлау жағдайында ошақ артып көшуге ешқандай да тұрмыстық қажеттілік-тің болмауымен байланысты. Жайлауы ошақ міндетін атқаруға лайықты тасқа толы болса, сән-салтанат қуған біреу болмаса, жай кісі ондай жайлауға ошағын артып көшпейді. Бөлтірік осының бәрін көріп-біле отырып, қырғыздың тас ошағының көптігін байлық белгісі ретінде ерекше даралап айтады да, осы сөзінің астарымен мұның өзі жоқшылықтың, қазан-ошағы бүтінделмеген кедейліктің көрінісі деген ой тұжырып, ойына да, сөзіне де өткір мағына дарытады. Шектес, қанаттас құбылыстар мен ұғымдардың бір-біріне ұласуы немесе бір-бірімен алмасуы, жалқы мен жалпының, мазмұн мен түрдің үйлесімі, олардың өзара тоғысуы немесе тоқайласуы шешеннің сөзіне айтарлықтай айшықты ажар беріп, оның эстетикалық және логикалық қуатын еселей түседі.

Бөлтірік шешеннің мазмұн мен түр қайшылығына құрылған сөздерінің енді бірі – “Төре баласы мен түйе ботасы”. Сөз Бөлтірік шешен мен Тезек төренің ой жарысы түрінде айтылған. Тезек төре үйіне келген Бөлтірікке итін сынап беруді өтінеді. Бөлтірік сонда: “Тазыңыз құмайы, жүйрік-ақ екен. Ит иесіне тартады деген емес пе, бойында бір мін жоқ. Бірақ әр үйден ет ұрлап жей ме деймін – көзіне қараңызшы ойнақтап тұрған, көзі сөны айтып тұр,” – дейді.

Сөз бірнеше мағыналық бөліктен тұрады: а) тазының жүйріктігі, мінсіздігі; ә) иттің иесіне тартқандығы; б) иттің ұры екендігі. Алғашқы екі мағыналық бөлік бір-бірімен үндесіп, жалғасып жатыр. Шешен итті мақтай отырып, иттің иесіне тартатын ойды даралайды да, иттің иесін көтермелей түседі. Бұл арада шешеннің айтып отырған басты ойы – иттің иесіне тартатындығы. Мұның өзі, Ахмет Байтұрсыновтың атауымен айтқанда, шешен сөзінің “ұсынбасы” мен “мазмұндамасы” деуге лайықты. Үшінші мағыналық бөлік – шешен сөзінің қорытпасы. Сөздің үш мағыналық бөлігі бір-бірімен сатылы түрде сабақтасып жатыр. Олардың ортаңғысын алып тастаған жағдайда, бірінші және соңғы мағыналық бөлік арасындағы байланыс үзіледі. Олай болған жағдайда, шешен сөзінің “қорытпасы” да, “ұсынбасы” мен “мазмұндамасы” да өз мағыналарын жоғалтып алады. Шешеннің қарсыласына айтайын деген бірден-бір кесімді ой-пікірі сөздің екінші бөлігіне негізделген үшінші мағыналық құрылымы, “қорытпасы”, арқылы тұжырымдалады. “Қорытпада” әңгіме тек ит туралы болады, шешен төренің мақтатып отырған тазысының ұры екендігін айтады. Ал осы тұжырымды ой (“қорытпа”) алдыңғы бөлікте берілген мазмұнмен ұштасқанда, сөз жүйесіндегі бірнеше мағыналық хабардың – иттің а) жүйріктігі, ә) иесіне тартқандығы және б) ұры екендігі – алғашқы бөлігі екінші қатарға ығысады да, кейінгі екі бөлік тоғысып, тұтасып, негізгі ойға айналады. Алғашқы және соңғы мағыналық бөліктер мазмұны жағынан бір-біріне қарама-қарсы {а) жүйрік, мінсіз – б) ұры}. Осындай қарама-қайшылық алғашқы екі бөлік пен кейінгі мағыналық бөлік арасында да бар: а) жүйрік, мінсіз; ә) иесіне тартқан – б) ұры. Осы үш мағыналық бөлікті соңғы үлгідегідей екіге ғана бөліп қараған жағдайда, олардың алғашқысы (а,ә) айтылып отырған хабардың (құбылыстың) түрі қызметін, ал кейінгісі мазмұны қызметін атқарады. Түр мен мазмұнның бір-біріне қайшылығы бұл жерде де үлкен көркемдік-эстетикалық жүк көтеріп тұр.

Бөлтірік шешен сөздерінің адамгершілік нысанасы халықтың дәстүрлі мәдениетінің категорияларына негізделеді. Оның шешендік өнері мен билік, төрелік айту өнегесінде халық мәдениетінің “жақсы”, “жаман” категорияларының мазмұнымен байланысты нақыл сөздердің алатын орны үлкен. Бұл топтағы нақыл сөздер тақырыптық тұрғыда әр түрлі, әр сала болып келгенмен, олардың түпкі мәні Жақсы және Жаман ұғымдарымен тығыз бірлікте ашылады. Нақыл сөздердің поэтикалық әлемі күрделі әрі көркем, мағыналық құрылымы келісті болып келеді. Шешеннің ақындық өнерінің ашылып, ажарлана түсетін шағы да осы тұс.

Ақылы жоқты аға тұтпа,

Қасиеті жоқты қадір тұтпа... –

деген жолдарда қарапайым ғана түрде айтылған мазмұн бар. Екіншіден, аға біткеннің бәрі ақылды бола бермейді, бірақ елдің бәрі ағасын ақылы жоқ екен деп аға тұтудан қалса не болғаны... Шешеннің ойы осы тұста жұрттың бәрінің көңілінен шыға бермеуі мүмкін. Соған қарамастан шешен нақыл ретінде айтып отырған сөзіне иландырмай қоймайды:

Ақылы жоқты аға тұтсаң,

Кішілігіңді кемшілігіңдей көрер.

Бұған ешкім күмән келтірмейді. Өйткені өмірде ақылы шамалы үлкенді аға тұтушы ақылды інілер де, ақылы терең інінің кішік қалпын кемшіліктей көріп жүрген пайымы саяз үлкендер де аз емес. Осы шындықты шешен үлкен көркемдік-эстетикалық түрге бөлеп айтады. Алғашқы екі тармақта алдыңғы екі тармақтың біріншісінде ұсынылып отырған ойдың мәнісі ашылады. Екінші нақылдың мағыналық құрылымы да осы жүйе бойынша беріледі. Шешеннің ойлары бір-бірімен сатылы түрде сабақтасып, белгілі бір тәртіпке сай дамиды:

Қасиеті жоқты қадір тұтсаң,

Кісілігіңді ерсіліктей көрер.

Ақылды мен ақылсыз, қасиетті мен қасиетсіз туралы мұндай терең мағыналы, көңілге де, көкейге де қонымды қанатты ой, ғибратты сөз айту үшін шешен болу, би болу, білімді, білікті болу жеткіліксіз. Мұндай даналық сөз, даңғыл ой түю үшін, ілгеріде көрсетілген кісілік қасиеттерге қоса, бай өмірлік тәжірибе, ұлы таным жолында мың жығылып, мың тұрған, тұрған сайын ой тұғырын, мұрат тұрғысын биіктете берген, сан рет сеніп, сан рет алданған, алданған сайын көш бойы алға озған, ақыл асырған жан болу керек. Екі үйдің арасында адасып, екі кісінің алдында жаңылып кетсе де, не жаңылғанын, не жазғанын аңдамай, ас ішіп, аяқ босатып қана жүргендерден салиқалы ой, байсалды пікір шықпақ емес. Жалдан май, өзінен жай кеткенде, көзіне көк шыбын үймелетсе де басын бір көтермейтін, ал қарны тойып, қабырғасы жабылғанда, жанына жан жолатқысы келмей, көлеңкесіне қарап көңілі тасып, өз бұтына өзі толып, теңселіп, ырғалып-жырғалып қалатындар да өзінің наданды-ғын кісіліктей көріп, өзгенің адамдығын ерсіліктей көріп шекесінен сызданып қарап жүретіндер де осылардың қатарынан шығады. Бөлтірік шешен өз заманында мұндай көкірегінде жарығы жоқ, ниеті де, өзі де сәулесіз, ымырттай жым-жырт қараңғы жандардың талайымен бетпе-бет келген, олардың талайының ит терісін басына қаптаған. Ол ілгерідегідей ақылға бай, ғибратқа толы сөздерін осындай өмірден көргені мен білгендері нәтижесінде туып, көкірегін шайқап, көңілін тербеген сырдан таратып айтқан.

Шешеннің мына төмендегі сөзі де алдыңғы сөзбен сарындас, Үндес:

Тегі жаманды тең тұтпа,

Тілегі жаманды ес тұтпа.

Тегі жаманды тең тұтсаң,

Төріңе шығар.

Тілегі жаманды ес тұтсаң,

Төбеңе шығар.

Келтірілген үзіндіде айтылған ойлардың белгілі бір нақты құрылым-жүйесі бар. Ол сөздің ғана емес, сонымен бірге шешеннің ойлау психологиясының да жүйесін аңғартады. Оның үстіне шешен белгілі бір жағдайлардағы өмір құбылыстарының құрылым-жүйесін де дәлме-дәл жеткізеді.

Әңгіме желісі болып отырған сөздердің құрылым жүйесі негізгі екі бөліктен тұрады: а) ұсынылып отырған тұжырымды ой (Ақылы жоқты аға тұтпа); ә) ұсынылып отырған тұжырымды ойдың мәнісі (Ақылы жоқты аға тұтсаң, Кішілігіңді кемшіліктей көрер).

Айтылған ойдың қай-қайсысының да “бұл қалайы” жоқ, адам бойындағы опасыз қылықтар мен қасиетсіз құлықтарды дәл көрсетіп, әсерлі аңғартады. Айналып келгенде, шешеннің бұл сөзі де кісі бойындағы кісілік пен иттік, жақсы мен жаман, жақсылық пен жамандық арасын екшеу мақсатында айтылған. Жаманның болмыс-бітімі, қылығы мен құлығы, ниеті жайын баяндай отырып, шешен үлкен пікір түйеді, ғибратты ақыл, парасатты пайым деңгейімен дараланады. “Тілегі жаманды ес тұтсаң, төбеңе шығар” деген бір ауыз сөздің өзінде қаншама шындық, өмір тәжірибесінен туған көл-көсір сыр жатыр.

Шешеннің ақыл сөздері халықтың ғасырлар бойы жинақталған өмір тәжірибесінен туған даналық ойларымен тегі жағынан да, түрі жағынан да туыстас. Оның себебі сөз майталманының әр сөзі мен әр ойының өмірлік негізінің оның жеке өмірінің шындықтарына, жеке басының ой-толғаныстары мен сезім серпілістеріне ғана емес, халық басынан өткен маңызды да мәнді оқиғалар мен жинақталған, сұрыпталған құбылыстарға, ғасырлар тезінен өткен ұлы ұғымдар мен баянды байымдауларға негізделгендігінде. Шешеннің ақыл сөз ретінде айтқан ғибраттары тұтастай осындай ерекшеліктерімен, мазмұн мен түрдегі дара да сара қасиеттерімен бағалы. Мына сөздің жүйесінде де осындай дара әрі сара сипат бар:

Жақсы мен жаманның парқын

Жаман емес, жақсы біледі.

Жаман нені біледі.

Кім жақсы болса, саған сол жақын.

Білімді мен наданның парқын

Надан емес, білімді біледі.

Надан нені біледі.

Кім білімді болса, саған сол жақын.

Жаманның көңілі лас,

Наданның көңілі нас.

Бірі тазармайды,

Бірі ағармайды.

Шешеннің айтып отырғаны ел білмейтін, жұрт мәнісін танымаған ой емес. Керісінше бұл әркімнің көкейінде тербетіліп жүрген, әркімнің көкірегінде тұнып жатқан, бірақ оянбаған, көзі ашылмаған ой болып табылады. Сондықтан да бұл сөзді естіген немесе оқыған жұрт одан өз ойын тапқандай болады. Шешеннің даналығы осында: ел айтпаған, бірақ көңілі мен көкейінде жүрген өмірлік маңызы мен мәні жоғары ойды орайын тауып, ажарын ашып айта білгенінде. Ол балаға айтып отырған ақыл сөздің соңын: “жаманның көңілі лас, наданның көңілі нас, бірі тазармайды, бірі ағармайды”, – деп тиянақтайды, алдыңғы ойларды, нақты сипаттағы пікірлерді жинақтап, жалпыландыра келе, олардың мағынасын байытып, күрделендіре, тереңдете түседі, ой мен ойлау бәйтерегінің жасыл жапырақтарын жайқалта отырып, негізгі пікірін соның ұшар басынан бір-ақ түйеді.

Шешеннің нақыл сөздерінің бір тобы екі емес, одан да көп құрылымдық бөліктерден тұрады. Бұған көз жеткізу үшін, шешеннің “Өнерің мен өнегең азбасын” деп аталатын сөзін тұтас оқып шығайық:

Ж ақсы деген кісінің

Алды-арты бірдей жарық болар.

Жақсы деген ісіңнің

Бас-аяғы бірдей анық болар.

а

Жаман деген кісінің

Алды-арты бірдей жау болар.

Жаман деген ісіңнің

Бас-аяғы бірдей дау болар.

Жаман істі қостама,

Жаман кісіні бастама.

ә Жақсы істі тастама,

Жақсы кісіні жасқама.

Ж аман істі қостасаң,

Қарың талады.

Жаман кісіні бастасаң,

Жағың талады.

б

Жақсы істі тастасаң,

Өнерің азады.

Жақсы кісіні жасқасаң,

Өнегең азады.

Қарың мен жағың талмасын,

в Өнерің мен өнегең азбасын.

Сөз жақсы мен жаман туралы. Алғашқы сегіз тармақ жақсы мен жаман жайында жалпы ұғымнан тұрады. Мұны алғашқы құрылымдық бөлік ретінде алып, шартты түрде сөздің Бастамасы деп қарауға болады – а). Келесі төрт тармақта бастама мазмұнына сай кісі жадында ұстап, үнемі орындауға тиісті істердің тобы айтылады. Мұны екінші құрылымдық бөлік ретінде қарап, шартты түрде сөздің Ұсынбасы деп атауға болады – ә). Келесі сегіз тармақта сөздің Ұсынбасында айтылған шарттар орындалмауы нәтижесінде туатын оқиғалар, құбылыстар тобы баяндалады. Сөздің бұл бөлігі – оның Мазмұндамасы – б). Соңғы екі тармақ сөздің Қорытпасы деуге лайықты – в). Сөйтіп, сөз төрт түрлі мағыналық бөліктен тұрады. Шешеннің жақсы мен жаман туралы айтқан ойлары сөздің көрсетілген мағыналық-құрылымдық жүйесінде бір сатыдан екінші сатыға, бір бөліктен екінші бөлікке біртіндеп дамып, жетіліп отырады. Мұның өзі сөздің композициялық жүйесінің, стилінің мейлінше толысқан кемел болмысын және үнге де, мәнге де бай күрделі поэтикалық келісіммен сыңғырлаған жоғары көркемдік-эстетикалық табиғатын аңғартады.

Ойды өзара сатылы сабақтастыра баяндау, дамыта толғау шеберлігін жаңа бір қырынан ашатын нақыл сөздердің бірі – “Жеті жақсы”. Сөз балаға айтылған ақыл түрінде өрбіген:

Ақылсыз адым баспайсың.

Ақылыңа сай талабың болмаса,

Жалғыз ақылмен алысқа аспайсың.

Сөздің бірінші мағыналық бөлігі осындай. Ақыл – адамзаттың таным-талайында айрықша мәні мен маңызы бар ірі философиялық категория. Қазақ халқының байырғы дүниетанымында да ақыл туралы ойлар ерекше орын алады. Бөлтірік шешеннің ақыл туралы толғамдары қазақ халқының рухани ой байлығының осындай күрделі, маңызды саласымен тығыз байланыста байымдалады. Шешен баласына адам болып туған соң, ақылсыз бір де бір іс жасауға болмайтынын айта отырып, өмірде тірі адамның тіршілігінде ақылдың атқаратын қызметінің, өмірлік маңызының жоғары екендігін үзілді-кесілді түйіп айтады. Сөйте отырып, шешен талап туралы және бір тың ойдың жарығын түсіреді: Кісі бойында құдай дарытқан ақыл-ойға лайық талап болу керек, талап жоқ жерде, жалғыз ақыл адамды үлкен істерге бастай алмайды. Осылайша, ой бағып, сөз қуған кісіні мұратына жеткізетін қасиеттің ақылда екендігін, ал ақылдың ісі талапқа тәуелді екендігін өзінше топшылап, өзгеше өрнектейді. Сөздің келесі мағыналық бөлігі былай жалғасады:

Жақсы кәсіп – анық ырыс,

Жақсы сөз – жарым ырыс.

Жақсы ісіңе жақсы сөзің серік болмаса,

Жақыныңа да, жатқа да жақпайсың.

Берілген үзінді мағынасы жағынан өз алдына дербес, белгілі бір тұжырымды ойды анық, толық жеткізумен бірге алдыңғы үзіндіде берілген ойды дамытып, толықтырып тұр. Құрылым жүйесі жағынан алдыңғы ойдың құрылым жүйесімен тең дәрежеде, салаласа, жарыса байланысады. Екі үзінді жүйесінде “болмаса” сөзінің бірдей қайталануы мен әр үзіндінің соңғы тармақтарында түйінделген ойлардың “аспайсың” және “жақпайсың” секілді ұйқас тәртібі арқылы үндесіп, үйлесуі бұлардың арасындағы сабақтастық пен жалпыластық желісін толық сақтауды қамтамасыз еткен. Сөйтіп, сөз шебері ойларын дара түйіндей отырып, олардың арасындағы сабақтастық пен жалғастықты да сақтап қалады. Екі үзіндінің мағыналық-құрылымдық жүйесіне ортақ мынадай басты ерекшелік бар: екі үзіндіде де екі құбылыс қатар алынады – алғашқы үзіндіде ақыл мен талап туралы сөз болса, кейінгі үзіндіде жақсы кәсіп пен жақсы сөз егіз сипатталады. Бұл егіз желілердің сыңарлары бір-біріне сай келгенде ғана кісілік келісімге, үлгілі үйлесімге қол жеткізуге болады. Осы тәсіл сөздің келесі мағыналық бөлігінде едәуір байытылады:

Білімсіз бірлік жоқ,

Малсыз тірлік жоқ.

Мал мен білімге сай кісілігің болмаса,

Бірлік пен тірліктен де опа таппайсың,

Осыны ұққайсың!

Берілген үзіндіде ілгерідегі тәсіл аясында егіз алынып отырған құбылыстар – білім мен мал. Олар жалаң берілмей, бірлік пен тірлік секілді келесі бір егіз құбылыстардың сақталуы мен жалғасуының алғышарттары қызметін атқаратын қосымша мағынаға иеленген. Шешен мұнымен де тоқтамай, мал мен білімді және бір өмірлік маңызды ұғыммен сабақтастырады. Ол – кісілік. Кісіліктен таралып, басқа бір күрделі ұғым туады. Ол бірлік пен тірліктің опалылығы не опасыздығы туралы ұғым. Мал мен білімге сай кісіліктің болуы бірлік пен тірліктің опалығының басты шарты болып шығады. Білім мен мал, бірлік пен тірлік және бұл ұғымдардың кіндік діңгегі қызметін атқарушы кісілік – бес түрлі ұғымның өзара байланысы мен өзара келісімінің мұншалық күрделілігі мен мұншалық келіскен сән-салтанатына қол жеткізу тек үздік, кемеліне келіп толған талант пен болған данышпанның ғана қолынан келсе керек.

Балаға айтқан ақыл сөздерінің тағы бірінде шешен былай дейді:

Бар дүниені шашпа,

Жоқ дүниені қума.

Шашқан шет болар,

Қуған ит болар.

Бір шумақ өлең сөз мағынасы жағынан екі құрылымдық бөліктен тұрады. Бастапқы екі тармақта берілген алғашқы мағына басты, негізгі мағына болып табылады. Мұндағы ақыл сөздің мағынасы анық, ойға қонымды. Әйтсе де сол мағынасы анық, ойға қонымды ақылды айту оңай да, алу қиын. Қайсыбіреулердің осы сөзді күнде естіп, тіпті өзі де өзгеге өнеге қылып айтып жүргенімен, барды шашып, жоқты қуып кететіні бар. Ақыл сөздің эмоциялық әсері мен мазмұнын арттыра түсу мақсатында шешен кейінгі екі тармақты қоса айтады. Сол арқылы ол алдыңғы тармақтарда көрініс тапқан ақылды алмаудан туатын қорытынды баға мәнісімен сөзінің салмағын арттырып, әсерін күшейтеді. Шешеннің сөзінің мағыналық қатар-қатпарларының бірі халықтың ежелден келе жатқан ұғым-түсінігімен ұштасады. Бұл ретте ойға “Дүние – боқ, оны қуған – ит” деген халық даналығы оралады. Бөлтірік шешеннің сөзі өзінің дара, дербес мағынасымен бағалы, сөйте тұра халық даналығынан туған мынадай қанатты сөздің мазмұн-мәнімен де үндеседі, сөйтіп өз мағынасын өзге бір тектес, шектес мән-мағынамен байытып, толықтырады. Ақыл сөздің мағыналық-құрылымдық жүйесінің бұл секілді ерекшелігі оны айтушының шеберлігінің, ойшылдық болмысының және бір қырын көрсетеді.

Бөлтірік шешеннің нақыл сөздерінде оның тіл өнері туралы қағидалары мен пікірлері де кең көрініс тапқан. Шешеннің бұл саладағы ойлары ел есінде балаға айтқан нақыл сөз қалпында сақталған. Шешеннің “Орынсыз болса, сөзің жау тартады”, “Бәрінен де сол дұрыс”, “Сөз мәнісі”, “Тұз сөздің де дәмін кіргізеді”, “Басқа бәле – тілден” және басқа сөздерінде тіл өнерінің қасиеті хақында бағалы, бағдарлы ойлар мол.

Жатқа сөйлеме,

Жаманға сөйлеме,

Жасқа сөйлеме,

Масқа сөйлеме,

Ұрыға сөйлеме,

Қарыға сөйлеме,

Асырып сөйлеме,

Батырып сөйлеме...-

секілді тиым сөздердің мәнісі тексте толық ашылмағанымен, белгілі өмірлік тәжірибесі бар кісі үшін ол түсінікті. Бұл арада “сөйлеу” ұғымы “ой айту”, “ақылдасу” ұғымдарымен ұштасып жатыр. Сөздің кейінгі бөліктерінде шешен қандай сөзді қандай жерде, кімге және қалай айту керектігін толғай келіп:

Олай болмаған жерде,

Қанша асыл деме –

Сөзінің алды бұрыс,

Арты – ұрыс, –

деп тұжырады. Шешен сөз мәдениетін, сөйлеу әдебін аса құрмет тұтып қана қоймай, оны халықтың құт-береке туралы байырғы ұғымдарымен байланыстырып, әлеуметтік-мәдени өмірдің қозғаушы, басты үйлестіруші құралы деп бағалайды. Бұл, әрине, байсалды пайымның, тиянақты тұғырдың иесіне тән ерекшелік. Кісі басына құт-береке, қадір-қасиет қонуын сөз, сөйлеу әдебімен байланыстыру да Бөлтірік шешеннің дүниетану аясының кеңдігіне, дүниетаным деңгейінің биіктігіне дәлел болғандай үлкен парасаттылықтың белгісі.

Бөлтірік шешеннің сөздерінің мазмұны, адамгершілік нысана-тұрғысы халықтың ғасырлар бойы жалғасып, жаңарып келген дәстүрлі дүниетанымынан тамыр тартады.

Жақсы мен жақсылық, жаман мен жамандық – Бөлтірік шешен сөздерінің басты мазмұндық желісін түзеді. Бұл желі түрлі деңгейлердегі мән мен мазмұн сапаларымен жетіле келе, заман мен адам болмысы секілді ірі мәселелер биігінде сарапталады. Көп жағдайларда шешеннің ойлары пенделік туралы толғамдардан даналық парасат хақындағы философиялық тұжырымдарға айналып жатады.

Өнерпаздың шығармашылық даралығын анықтайтын факторлар оның бойына екі сала, екі арнадан келіп құйылады. Оның бірі – өмірдің өзі, сан салалы қызу тіршілік шындықтары. Екіншісі – өнер адамының өз әлемі, жан жылуы мен жүрек қызуы, ақыл нұры. Өмір шындығынан өнер туындысын жасау – жан жылуы мен жүрек қызуының, ақыл нұрының қызметі. Жанда – жылу, жүректе қызу болмаған жерде, ақылда нұр жоқ жерде өмір құбылыстарын тану да қиын, олардың қалың тобынан мән-мағына табу да мүмкін емес. Қаншалықты қызыл тілдің ұстасы, қаншалықты кемел ойдың кемеңгері болуға ұмтылғанмен, жанында – жылу, жүрегінде қызу болғанда ғана, ақылынан нұр төгіліп тұрғанда ғана кісі шешендік өнердің шын шебері бола алады. Бөлтірік шешен туралы Ноғайбай бидің: “Шешен деп Бөлтірікті айт”, – деп сүйсінуі тектен-тек емес. Бөлтірік – шешендік өнердің хас шебері. Оның шеберлігінің ажар-көркі ойының даралығы мен саралығында да, сөзінің көріктілігі мен көркемдігінде де шуақ шашып, нұрланып тұр.

Шешендік өнер туындысы үшін ойдың тереңдігі мен дәлелділігі, анықтығы мен айқындығы қандай маңызды болса, сөздің сұлулығы мен бейнелілігі де сондай мәнді. Бөлтіріктің сөздерінің басты қуаты ойдың тереңдігінде, ойлаудың жүйелілігінде екендігінде дау жоқ, сонымен бірге терең ой мен жүйелі ойлаудың қадір-қасиеті оның суреттілігі мен бейнелілігінде жатқаны да рас. Шешен айтқан сөздің қай-қайсысында да ішкі нәр мен сыртқы әр тас бұлақтың суындай сылдыраған бірөңкей мөлдір келісіммен жарасады. Бұл орайда көркемдік бейнелеу құралдарының байлығы, жай емес, эстетикалық ажары ашық, нағыз баянды байлығы айрықша сән-салтанатпен көзге түседі.

Тіл – сөз өнерінің қай түр, қай тегінің де басты құралы. Ой келіспеген жерде, ойда тереңдік болмаған жағдайда, қызыл тіл қанша майда сөйлегенмен, көркемдік те, көрік те болмақ емес. Сондай-ақ, көркем тіл, кестелі оралым болмайынша, жарамды пікір, жарасымды ой түюге талпыну да бекершілік. Өнерде ғана емес, өмірдің өзінде де жарамды ойды жарасымсыз тілмен жеткізу мүмкін емес. Бөлтірік шешеннің ойы мен сөзінің қуаты мен ажары тең түсіп, бірін-бірі күшейтіп тұрады. Мысал ретінде мынадай даналық сөз үлгісіне назар аударып көрейік:

Жақсымен жолдас болған

Ел ұстанған тілектей болады,

Қыз ұстаған жібектей болады,

Жадыраған жаздай болады,

Айдын көлдегі қаздай болады,

Отау ортасындағы оттай болады,

От ортасындағы шоқтай болады,

Тұрағы алтын шырақтай болады,

Тұяғы асыл пырақтай болады...

Сөз жақсымен жолдас болудың жайы туралы. Сөздің алғашқы тармағы жақсымен жолдас болу туралы да, қалған сегіз тармақ түгелдей осы бір ғана құбылыстың ерекше қасиеттері мен белгілерін басқа бір құбылыспен теңеу арқылы сипаттайды, сипаттап қана қоймайды, көзге елестетіп, көкейге әкеліп қондырады. Теңеудің пәні – “жақсымен жолдас болған”, қалған сегіз тармақ түгелдей – теңеудің образы. Ал сөздің өзі тұтастай алғанда – теңеу, жай, жалаң теңеу емес, ұлғайған, тұтасқан теңеу. Теңеудің, мұндай қазақ сөз өнерінің үлгілерінде Бөлтірікке дейін болмаған еді, одан кейін де болған емес. Бұл – шешеннің даралығын\а ғана емес, даналығына да куә болғандай шынайы шеберліктің үлгісі.

Ілгеріде байымдалған “Өзің талап, күшігіңе тістеттің” сөзіндегі:

Сен бір көл болғанда,

Мен бір аққу едім,

Айдыныңда бауырым төсеп қалқып едім... –

деген жолдарда суретке, бейнеге, образға айналмаған бір де бір сөз, бір де бір ұғым жоқ, бәрі суретті, бәрі бейнелі, бәрі образды. Жалаң, жадағай сурет емес, күрделі, өзара астасқан, өзара тұтасқан жанды көрініс. Суреттілігі, бейнелілігі, көркемдік-эстетикалық қуаты жағынан осының бәрін ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында дүниеге келген Бөлтірік шешен емес, кемел тартқан көркем әдебиетіміздің бүгінгі бір майталманы, хас шебері айтқандай әсер туады. Үш ауыз сөз, үшеуі де астарлы, ауыспалы мағынада қолданылған. Бейнелі, келтірінді мағынаға ауысқан шақта, бұлардың әрқайсысы бір емес, бірнеше түрлі құбылып, сөздің бейнелілігі ойлаудың бейнелілігіне, ойлаудың бейнелілігі ойдың тереңдігі мен кеңдігіне ұласып отырады.

Кісінің сөзі мен ісінің арасындағы жер мен көктей айырмашылықты тұспалдап айтқан: “Кей ақымақ аузымен айды алады, қолымен қосаяқ соға алмайды”, – сөзі де бейнелі, бедерлі. Сөздің суреттілігі арқылы тұтас бір сурет жасалған, образдылық образға айналып кеткен. Расы сол. Аңдап, байымдап қарағанда, екі ауыз бейнелі сөздің өзегін жарып, адам бейнесі, адам образы бой көтеріп шығады да, сол бейне, сол образ кісінің көз алдында тұлғалана береді. Мұндағы “аузымен айды алу”, “қолымен қосаяқ соға алмау” – ауыспалы мағынада қолданылған сөздердің тобы. Ауыспалы мағынада, метафоралық қолданыста берілген екі ауыз сөз екі түрлі күрделі ұғымды білдіреді. Бір-біріне қарама-қарсы қатынаста айтылған бұрма мағынадағы сөздер беретін ұғымдар да бір-біріне қарама-қарсы сипатқа ие. Ой мен сөздің қуатын арттыруда қарама-қарсы қатынастағы астарлы сөздер мен бұрма мағына жүйесінің атқаратын қызметі де жоғары екендігі сөзсіз.

Жерді су көтереді,

Елді ер көтереді.

Жердің құты күйінде болады,

Ердің құты үйінде болады,

Елдің құты биінде болады, –

секілді даналық ойдың ажарын ашып тұрған да ауыстыру тәсілі. Бес тармақ сөздің әрбір тармағы ауыспалы мағынада берілген, әрбір ауыспалы мағына бірнеше ұғым, бірнеше түсінікке жалғасып, белгілі бір байымдалып отырған құбылыстың әдепкі мағынасын үстеп күшейте түседі, оның әріне нәр беріп, нәріне әр қосады.

Арғымақ атта жал болмас,

Жабы келіп жалымен теңесер.

Ақиық ерде мал болмас,

Жаман келіп малымен теңесер...

Арғымақ пен жабы. Ақиық ер мен жаман. Қарама-қарсы мағынадағы екі жұп ұғым. Әр жұп ұғым сипатын баяндайтын тармақтар белгілі дәрежеде аяқталған, мағыналық тұрғыда дербес, толымды. Арғымақ пен жабы көшпенді тұрмыс кешкен халықтардың ұғымында біріне-бірі қарама-қарсы белгілерімен ерекшеленеді. Жабының бойында ер серігі арғымақ атқа тән қасиеттердің бірі де жоқ. Өмірдің алмағайып айдынында арғымақ аттың ерге серіктіктен қалатын сәттері де болады. Мұндайда жабының жалын күдірейтіп шыға келерінде сөз жоқ. Арғымақ пен жабыға қатысты ойлардың тура мағынасының аясы ауыспалы, ауытқымалы болып табылады. Бұл мағына өзімен сарындас өзге мағыналар желісімен сабақтасып, күрделі мәнге, құбылмалы, толқымалы мазмұнға иеленеді. Келесі жұп ұғымдар арақатынасында да осындай мән мен мағына бар: Ақиық ер. Жаман. Бұл екі құбылыс, екі ұғым арасындағы қарама-қайшылық сипаты мен ілгеріде көрсетілген арғымақ пен жабы арасындағы қарама-қайшылық сипаты өзара сарындас. Қарама-қарсы ұғымдардың екі жұбын осылайша жанастыра, жарыстыра баяндау сөзге – сұлу сурет, ойға нұрлы қуат дарытудың таптырмас тәсілі болып шыққан. “Аққу құсқа оқ тисе”, “Өнерің мен өнегең азбасын”, “Атаңның тасын тасыған артық”, “Оның шошып жүргені осы шығар” және басқа сөздердің құрылым жұйесінде егіздеудің осы секілді күрделі, бір-бірімен сатылы түрде сабақтасып жатқан қызметі маңызды орын алады.

Бөлтірік шешеннің сөздерінің көркемдік жүйесінде үлкен эстетикалық қызмет атқаратын бейнелеу құралдарының бірі – егіздеу. Шешен сөзінде егіздеу тәсілі арқылы күрделі ұғымдар жүйесі көрініс табады. Оқиға, көрініс немесе өмірдің түрлі құбылыстарын суреттеудің көркем әдебиетте алуан түрлі асыл үлгілері бар. Ал ұғым мен ұғымды егіздеп ұсына отырып, басқа бір күрделі ұғым туралы толғау – ежелден қазақ жыраулары мен шешендерінің өнеріне тән ерекшелік. Бөлтірік шешеннің көркемдік-эстетикалық танымы мен ойлау ерекшеліктерін танытатын поэтикалық тәсілдердің қатарында егіздеу ерекше орын алады.

Бөлтірік шешеннің тиімді, орынды пайдаланатын көркемдік ажарлау құралдарының бірі – қайталау. Қайталаудың бірнеше түрі бар. Солардың ішінде еспе қайталау туралы ғұлама З.Қабдолов былай дейді: “Мұндайда ой мен сыр шынында да бір түрлі еспе түйдектеліп, еселеніп келеді де, алдыңғы ұғымның аяғы соңғы ұғымның басына қайталана көшіп, өлеңге әсем әуез, әдемі әсер дарытқандай болады”[9,230]. Бөлтіріктің сөзі, әрине, өлең емес. Өлең өнеріндегі еспе қайталауға тән осы сипаттаманы түгелдей шешендік өнер туындысына әкеліп қондыра салудың жөні жоқ. Шешендік өнер туындысының табиғаты мұны көтермейді. Әйтсе де еспе қайталаудың мағыналық-құрылымдық болмысына тән жүйе өлең сөз бен шешендік сөзде бірдей қызмет атқарады.

Бай болсаң, сараң болма,

Сараң бай – байлықтың құлы.

Би болсаң, қарау болма,

Қарау би биліктің құлы...–

дейді шешен. Мұнда “есіле түйдектеліп, еселеніп келіп” тұрған ой мен сыр жоғы рас. Ал әр екі тармақтың алдыңғысында айтылған ұғымның аяғы кейінгісінде айтылған ойдың басына көшіп, ойдың маңызын арттырып, ұғымның мәнін байытып тұрғаны даусыз. Қайталау тәсілі бұл жерде сөздің суреттілігін арттырудан гөрі ой мен ұғымның маңызы мен мәнін байыту мақсатында қолданылған.

Кердең болса,

Аяғың жау тартады.

Кесірден болса,

Таяғың жау тартады.

Кіді болса,

Мінезің жау тартады.

Ірі болса,

Білегің жау тартады...

Мұнда да қайталау бар. Ілгеріде көрсетілгендей, бір ұғымнан екінші ұғымға жалғасып жатқан қайталаудан бұл қайталаудың құрылымдық сипаты мүлде басқа. Алғашқы екі тармақтың аяққы сөздері келесі тармақтарда алма-кезек қайталанып тұр. Аяққы қайталау болғанмен, мұның өзі мөлшерлі, өлшемді және жүйелі сипатқа иеленіп, өзі күрделеніп, ойды күлтелендіріп тұр.

Бармен жолдас болсаң,

Ернің майланады.

Жоқпен жолдас болсаң,

Есің айналады.

Батырмен жолдас болсаң,

Қаның тасиды.

Қорқақпен жолдас болсаң,

Жаның жасиды.

Адалмен жолдас болсаң,

Қонып, асыңды ішеді.

Аярмен жолдас болсаң,

Төгіп, қаныңды ішеді...

Бұл – аяққы қайталаудың басқа бір түрі. Мұнда да белгілі бір тармақтың соңындағы сөз қайталанғанымен, оның атқаратын көркемдік-эстетикалық қызметі өзге сөз, өзге ұғымдар жүйесінің қызметімен тікелей сабақтас ашылады. Сөз тексін түзуші әр бір екі тармақтың мазмұны мен келесі екі тармақтың мазмұны бір-біріне антонимдік қатынаста берілген. Қайталанып отырған сөз арқылы берілген ұғым әр қайталауға негіз болған ой жүйесімен астаса, байланыса келе, біртұтас философиялық толғам өзегіне айналады. Қайталанып отырған сөздердің мән мен мағына арттырудағы мұндай қызметі мен текстің мағыналық-құрылымдық бөліктерін өзара байланыстырушылық, ұйымдастырушылық қызметі тікелей сабақтас.

Бөлтірік шешеннің сөздерінің көркемдік-бейнелеу құралдары түр-түсі, құрамы жағынан алуан түрлі. Өнер шеберінің өзіндік өрнегін көркейтуде бейнелеу құралдарының байлығының алатын орны да аса маңызды. Әрине, бұл жерде көркем сөз беретін ұғымның мәні мен мәнісін екінші орынға қоюға болады деген түсінік тумауға тиіс. Бөлтірік шешеннің талант даралығының жарық бір қыры оның ойының маңызы мен сөзінің суреттілігінің бірінен-бірі қара үзіп кетпей, бірін-бірі жетілдіріп, бірін-бірі бірде биіктетіп, бірде тереңдетіп тұрған, бірімен-бірі тең түсіп, теңесіп жатқан сырымен байланысты. Шешеннің әдеби мұрасының образдылығы мен образды жүйесіне тән ерекшелік ой мен сезімнің, нақтылық пен суреттіліктің осындай тұтастығында.

Шешеннің жекелеген сөзінде де, жалпы өнерпаздық өнегесінде де ерекше жарқырап көрінетін басты үш көркемдік-эстетикалық ерекшелік бар. Оның бірі – Тереңдік. Танымның, ой мен сөздің тереңдігі. Екіншісі – Айқындық. Танымның, ой мен сөздің айқындығы. Осы екі ерекшелікті өзара тұтастырып, асқан келісіммен үйлестіріп тұрған және бір ерекше өлшем бар. Ол – Жүйелілік. Тағы да сол танымның, ой мен сөздің жүйелілігі. Тереңдік. Айқындық. Жүйелілік. Бөлтірік шешеннің өнері мен өнегесі осы үш өлшемге негізделген.

1 Наджип Э. Н. Тюркоязычный памятник XIV века «Гулистан» Сейфа Сараи и его язык. Часть первая, А., 1975, стр. 16-17.

2 Түркі филологиясының негіздері (Неміс тілінде). Виесбаден, 1958, 1-том, 37-бет.

3 Stanley Lane Poole, A history of Eqypt in the Middle ages, London, 1936.

4 A.Battal-Taymas, Seyf Sarai nin Qülüstan tärkümesini gözden gesiris, Türk dili araśturmalari yilliĝi, Ankara, 1955.

5 Щербак А. М. Огуз-наме. Мухаббат-наме. М., 1959.

6 Хорезми. Мухаббат-наме. Издание текста, транскрипция, перевод и исследование Э. Н. Наджипа. М., 1961

7 Оғыз-наме. Мұхаббат-наме. А., Ғылым 1986.

8 А. Zajaczkowski. Najstarsze wersja turecka Husrav u Sirin Gutba. Gz7 II, Facsimile, Warszawa,1958.

9 Бертелльс Е. Э. Навои. М. – Л., 1948, стр.187.

10 «Тюркологический сборник». М., 1966, стр. 163

11 Алиев Г. Ю. Легенда о Хосраве и Ширин в литературах народов Востока. М., 1960, стр.163.

12 Самойлович А. Н. К истории литературного среднеазиятского турецкого языка. Сб. «Мир-Али Шир». Л., 1928, стр.6.

13 Наджип Э. Н. Кыпчакско-огузский литературный язык мамлюкского Египета XIV века (Диссертация на соискания ученой степени доктора филологических наук). М., 1965, стр.142

14 Зайончковский А. О некоторых избранных работах в польском востоковедении в области тюркологии, арабистики и ирианистики (1946-1956 гг.). «Советское востоковедение», 1957, №2.

15 Бұл да сонда, 86-бет.

16 Бертельс Е. Э Альманах «Дар». Ташкент 1944. стр. 107

17 Сулаймонова Ф. Навоийга нисбат берилген «Юсуф ва Зулайхо» достониниг Париж қул ёзмаси хақида. Тошкент, 1973.

18 Наджип Э. Н. Кыпчакско-огузский литературный язык мамлюкского Египета XIV века (Диссертация на соискания ученой степени доктора филологических наук). М., 1965, стр. 27.

^*Мәлік /а/ - патша, билеуші

1 Борынғы торки һәм татар әдебиятының чиғанаклары. Тозучесе Хатип Госман. – Қазан, 1981. – 157-170-б., Ежелгі әдебиеті. Хрестоматия. Екінші кітап. Құрастырған А.Қыраубаева. – Алматы, 1991. – 244-265-б. Келтірілген үзінділер осы кітаптан алынды.

2 «Күллу нафси заиқатул маути» - Құран Кәрім. 2-сүре, 185-аят.



3 Кростовцев М.А. Литература древнего Египта // История всемирной литературы. Т.1. – М., 1983. – С. 73.

4 Хрестоматия по древной русской литературе. Составил Н.К.Гудзий. – М., 1962. С.92-98.

^*Рабб /а/ - тақсыр; ие, қожа, патша; Алла Тағаланың 99 есімінің бірі; мағынасы – жоқтан бар етіп, толықтырып, асыраушы, тәрбиеші; бүкіл әлемнің қожасы, патшасы.

5 Бертельс Е.Э. Литература народов Средней Азии от ревнейших времен до ХV – новый мир. – 19396 / 97 C.272.

* Жұмжұма парсы тілдеріндегі бассүйек.

6 Башкорт әдәбиәте тарихы. – Уфа, 1990. – 198-199-б.

7 Борынғы торки һәм татар әдебиятының чиғанаклары. Тозучесе Хатип Госман – қазан, 1981. – 154-156-б. 1991 жылы сол мәтін біраз қысқартулармен «ежелгі дәуір әдебиеті» атты хрестоматияда жарияланды.

8 Радлов В.В. Образцы народной литературы тюркских племен, живущих в Южной Сибири И Джунгарской степи. Часть ІІІ. Санк-Петербург, 1870. -680-692-б.

9 Радлов В.В. Аталған еңбек. 11-12-б.

1⁰ Маркс К., Энгельс Ф. Сочиненич. 2-изд., Т., С.414.

19 Кенжебаев Б. Әдебиет белемтері. А., 1986. 32-б.

20 Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. А., 1988. 15-б.

21(Алла тағала оны ислам дініне берік қылсын және оған сәлем болсын).

22(Алла оның кемшіліктерін жасырсын және оған мейірім етсін).

23 Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. А., 1971. 34-б.

24 Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. Алматы., 1988. 19-б. 1988. –19б.

25 Суханбердина Ү. Қазақ кітабының шежіресі. 1807–1917. А., 1996. 50-б.

26 Кенжебаев Б.Әдебиет белестері. А., 1986. 19-б.

27 Рабғұзи. Қисасул әнбия. Қазан, 1290–1873. 145-б.

28 Рабғұзи. Қисасул әнбия. Қазан, 1899. 138-б.

29 Носруддин Бурхнуддин Рабғұзий. Қисаси Рабғұзий. Езувчи, 1991. 114-б.

30 Рабғұзи. Қисасул әнбия. Қазан, 1899. 135-б.

31 Рабғұзи. Қисасул әнбия. Қазан, 1290-1873. 148-б.

32 Носриддин Бурхнуддин Рабғұзий. Қисаси Рабғузий. Тошкент. Езувчи, 1990. 117-б.

33 Сонда. 116-б.

34 Ескере кететін бір мәселе, кейбір шығармаларда мадақтау мен мінажаттың орны ауысып түсуі немесе нағт кездеспеуі мүмкін.

35 Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. А., 1996. 55-б.

36 Қожа Ахмет Иасауи. Диуани хикмет (ақыл кітабы). А., 1993. 96-б.

37 Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. А., 1988. 54-б.

38 Рабғұзи. Қисасул әнбия. Қазан, 1290-1873. 4-б.

39 Сонда. 24-б.

40 Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. А.,

1996. 31-б.

41 Сонда. 31-б.

42 Рабғұзи. Қисасул әнбия. Қазан, 1290-1873. 208-б.

43 Носируддин Бурхнуддин рабғузий. Қисаси рабғуқий. Тош., Езвучи, 1990. 51-б.

44 Қазақ кітаптары (1807-1917). Библиографиялық көрсеткіш. А., 1986. 108-б.

45 Елеукенов Ш., Шалғынбаева Ж. қазақ кітабының тарихы. А., 1999. 32-б.

46 Әхмәтжанов М. Татар кулъязма китабы. Казан, Татизднәшр. 2000. 206-б.

47 Қазақ ертегілері. А., 1964. Т. 3. 160-б.

48 Алмаз Ж. Кол Галинең “Қыйсса-и Йосиф” дастаны.Совет әдәбияты. 1960, № 2.

49 Ялчығол Т. Тәуарихи Болғария. ТТӘИ фонды. 2Б. 4-5-бет.

50 Борынғы татар әдәбияты. Казан, 1963, 76-77-бет.

51 Джавад Алмаз. “Кисса-и Юсуф” Али – булгаро – татарский памятник. Казан.1989. С. 8.

52 Fleischer H. Catalogus codicum manuscirptorum orientalium Bibliothecae reglae Dresdensis scripsit,Lipsiae, 1831, S. 72, № 49.

53 Газиз Г., Г. Рахим. Татар әдәбияты тарихы. 1923, т.І. Ч. 2. С 166.

54 Brockelmann C., Ali’s Qissa’i Jusuf. Der alteste Vorlanferder osmanischen Literatur, ZDMG, 1916, Pil. Hist. Klasse, № 5, Berlin, S. 59, 73.

55 Копрюле-заде. Тюрк әдәбияты тарихы. Истамбул. 1926, 277 – бет; Е. Бертельс. Литература народов Средней Азии от древнейших времен до XV в. – журн. «Новый мир», 1939 № 9, стр.271. Эмир Наджип. Татар әдәбиятының Һәм әдәби теленең қайбер язма истлеклере турында, Совет әдәбияты, № 12, 1957, С.81.

56 Марджани ШӘл-қалам Әл-әуал мин китап мустафат әл-ахбар фи ахуали Қазан уә бұлғар. Казан, 1897. С. 13-14.

57 Табари Тәпсир әл-кәбир. Истамбул. 1873.

58 А.И. Тагирджанов. К вопросу о поэме Фирдоуси “Юсуф и Зулейха”. Советское востоковедение. V. М-Л., 1948, С. 334-338.

59 Хисамов Н. Ш. Сюжет Юсуфа и Зулейхи в тюрко-татарской поэзии XIII-XV вв. (Проблема версий). Казан, 2001.

60 Тагирджанов А.И. К вопросу о поэме Фирдоуси “Юсуф и Зулейха”. Советское востоковедение. V. М-Л., 1948, С. 334-338.

61 Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. А., 1988, 59-60-бет.

62 Кабаклы А. Түрiк әдебиетi. Истамбул. Т.2. 1978. 90-91 бет.

63 Наджип Э. Об авторе и дате создания памятника ХIV века «Нахджул фарадис» // TURCOLOGICA (к 70-ию акад. А.Н.Кононова). Ленинград: Наука, 1976. стр. 291.

64 Түркиат межмуғасы, ІІ. Стамбул, 1928.

65 Рәхим Ғ., Ғазиз Ғ. татар әдебиеті тарихы. Қазан, 1925. 69-б.

66 «Нахджул фарадис». Қолжазба. Қазан университетінің кітапханасы. Ш. 60261.

67 Кемал Я. Тюрко-татарская рукопись XIV века «Нехджул фарадис». Симферофоль, 1930.

68 Сонда. 5-б.

69 Сонда. 5-б.

70 Сонда. 6-б.

71 Маржани Ш. Мустафад әл-ахбар фи ахуали Қазан уа Булғар. І-том. Қазан, 1895. 14-б.

72 Түркиат межмуғасы, ІІ. Стамбул, 1928. 331-б.

73 Наджип Э. Об авторе и дате создания памятника ХIV века «Нахджул фарадис» // TURCOLOGICA (к 70-ию акад. А.Н.Кононова). Ленинград: Наука, 1976. С. 296.

74 Наджип Э. О памятнике XIY века «Нахдж ал-фарадис» и его языке // Советская тюркология. Баку, 1971, № 6. С. 63

75 Маржани Ш. Мустафад әл-ахбар фи ахуали Қазан уа Булғар. І-том. Қазан, 1895. 16-б.

76 Сонда. 17–18-б.

77 Наджип Э. О средневековых литературных традициях и смешанных письменных тюркских языках // Советская тюркология. Баку, 1970. № 1. С. 89

78 Абилов Ш. Нехджул фарадис // Татарская литература (VIII-XVIII в.в.). Казань: Фэн, 1999. С. 94.

79 Кемал Я. Тюрко-татарская рукопись XIV века «Нехджул фарадис». Симферофоль, 1930. С. 11.

80 Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка (часть I). Алма-Ата, 1959. С. 103.

81 Там же, стр. 104

82 Наджип Э. О памятнике XIY века «Нахдж ал-фарадис» и его языке // Советская тюркология. Баку, 1971, № 6. С. 63.

83 Сүйіншәлиев Х. Ғасырлар поэзиясы. А., 176-б.

84 Қоңыратбаев Ә. Көне мәдениет жазбалары. А., Қазақ университеті, 1991. 352-б.

85 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. А., 201-б.

86 Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. А., 1995. 164-б.

87 Сонда. 167-168-б..

88 Абилов Ш. Нехджул фарадис // Татарская литература (YIII-XYIII в.в.). Казань: Фэн, 1999. С. 90.

89 Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка (часть I). А., 1959. С. 43.

90 Ізтілеуов Т. Назым (таңдамалы шығармалары). А., 1982. 56-б.

91 Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы, А., 1988. 95-б.

92 Ануар Зуқлама, Әл-мамалик фи Миср, Каир, «Мәктабату Мәдбули», 1995.15-б.

93 Сонда. 19-б.

94 Амин аль-Холи, Связи между Нилом в ХIII-ХIV вв., Сокращенный перевод с арабского, М., «Издателство восточной литературы». 1962. 8-б.

95 Тизенгаузен В. Сборник относяшихся к истории Золотой орды, Т.І. СПб., 1884. 55-б.

96 Сонда. 100-б.

97 Қасым Абдуһу Қасым, Аср салатин әл-мамлик ат-тауарих әс-сиаси уә-л-ижтима’и, Каир, «Айн», 1998. 32-б.

98 Аминь аль-Холи, связи между Нилом и Волгой в ХIII-ХIV вв., Сокращенный перевод с арабского, М., «Издательство восточного литературы». 1962. 9-б.

99 Хафизбек, Китаб фатху Миср әл-хадис, каир, «Дар-ус-сиқафати әл-жадид», 1988. 31-б.

100 Ануар Зуқлама, Әл-мамалик фи Миср, Каир, «Мәктабату Мәдбули», 1995.25-б.

101 Сонда. 21-б.

102 Қасым Абдуһу Қасым, Аср салатин әл-мамлик ат-тауарих әс-сиаси уә-л-ижтима’и, Каир, «Айн», 1998. 112-б.

103 Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М., Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі, А., 1971. 60-б.

104 Бертельс Е.Э., Литература народов Средней Азии от древнейших времен до ХҮ в. // Новый мир, М.-Л., №9, 1939. 38-б.

105 Амин аль-Холи. Связи между Нилом и Волгой в ХІІІ-ХІҮ вв., Сокращенный перевод с арабского, М., «Издательство восточной литературы». 1962. 31-á.

106 Миннегулов Х.Ю., Сәйф Сараи тормышы һәм ижаты, Қазан, «Қазан университеты нәшрияты», 1976. 4-б.

107 Аминь аль-Холи. Связи между Нилом и Волгой в ХIII-ХIV вв., Сокращенный перевод с арабского, М., «Издательство восточного литературы». 1962. 31-б.

108 Ат-тухфату-з-закияту фи-л-луғати-т-туркия, Ташкент, «Фан», 1968. 2-б.

109 Қасқабасов С. Жаназық. Астана. 2002. 9-б.

110 Әбулғазы Баһадүр хан. Шежіре-и түрік (баспаға барон И.П.Демезон дайындаған). Петербург. Академия Императория, 1971. 386-б.

111 Өмірәлиев Қ., «Оғыз қаған» эпосының тілі, А., 1988. 21-б.

112 «Оғыз-наме», «Мұхаббат-наме», Редколлегия: Ә.Дербісәлин, М.Жармұхамедов, Ө.Күмісбаев. А., 1986. 40-45-б.

113 Короглы Х. Огузский героический эпос. М.,1976. 38-б.

114 Сонда. 38-б.

115 «Оғыз-наме», «Мұхаббат-наме», Редколлегия: Ә.Дербісәлин, М.Жармұхамедов, Ө.Күмісбаев. А., 1986. 34-б.

116 Баласағұн Жүсіп. Құтты білік (көне түркі тілінен аударған Егеубаев А.). А., 1986. 45-б.

117 Сонда. 45-б.

118 Абилов Ш. «Кутадгу билиг» в булгаро-татарской литературе // Советская тюркология, № 6. 1970. 77-89-б.

119 Сонда. 80-б.

120 Исламов Р.Ф. Алтын Урда һәм мәмлүкләр Мисыры: язма мирас, мәдәни багланышлар. Казан: Матбугат йорты, 1998. 168-б.

121 Сонда. 169-б.

122 Мехмет Фуат Көпрүлү, Қожа Ахмет Ясауи танымы мен тағылымы, Шымкент, 1999. 204-б.

123 Kuprulu Fuad, Turk edabiatinda ilk mutasavviflar, Ankara, “Dianet Iskeri Baskanligi", 1993. 5-s.

124 Kuprulu Fuad, Turk edabiatinda ilk mutasavviflar, Ankara, “Dianet Isleri Baskanligi”, 1991.174-s.

125Сонда. 183-255-б.

126 Жандарбек З. Түркістанның қысқаша тарихы. Түркістан, 2000. 22-24-б.

127 Тизенгаузен В., Сборник, относяшихся к истории Золотой Орды, Т.І. СПб., 1884. 80-81-б.

128 Ибн Тағриберді (Жамаладдин әбулмухасин Юсую бин Тағриберді әл-Атабеки), Аннужуму-з-заһирату фи мулуки Мисри уә-л-Қаһира, т-ҮІІ. Каир, «Дар-ул-кутуб», 1984. 79-б.

129 Смирнова Н.С. Очерк истории казахского фольклора // История казахской литературы. Казахскийй фольклор. Т.І. Под. ред: Н.С.Смирновой, А., 1984. С. 66

130 Исламов Р.Ф. Алтын Урда һәм мәмлүкләр Мисыры: язма мирас, мәдени багланышлар. Казан: Матбугат йорты, 1998. 131-б.

131 Қасым Абдуһу Қасым, Аср салатин әл-мамалик ат-тарих әс-сиаси уә-л-ижтима’и, Каир, «Айн», 1998. 165-166-б.

132 Тизенгаузен В., Сборник, относяшихся к истории Золотой Орды, Т.І. СПб., 1884. 363,435-б.

133 Исламов Р.Ф. Алтын Урда һәм мәмлүкләр Мисыры: язма мирас, мәдени багланышлар. Казан: Матбугат йорты,1998.165-б.

134 Ибн Тағриберді (Жамаладдин әбулмухасин Юсую бин Тағриберді әл-Атабеки), Аннужуму-з-заһирату фи мулуки Мисри уә-л-Қаһира, т-VІІ. Каир, «Дар-ул-кутуб», 1984. 174-б.

135 Амин аль-Холи, Связи между Нилом в ХIII-ХIV вв., Сокращенный перевод с арабского, М., «Издателство восточной литературы», 1962. С. 23.

136 Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. А., 1988. 12-б.

137 Сонда. 14-б.

138 Наджип Э.Н. Исследования по истории тюркских языков ХІ-ХІҮ вв. М., 1989. 80-81-б.

139 Құрышжанов Ә.Көне қыпшақ тілінің ескерткіштері // Ежелгі мәдениет куәлары. А., 1966. 180-б.

140 Ибатов А. Сөздің морфологиялық құрылымы (ХІҮ ғ. Алтын Орда мен Египетте жазылған ескерткіштердің тілі негізінде). А., 1983. 4-7-б.

141 Қайдаров Ә., Оразов М. Түркі тілдерінің дамуындағы орта ғасыр дәуірі (Х-ХV ғасырлар). А.,). 1985. 109-110-б.

142 Амин аль-Холи, Связи между Нилом в ХIII-ХIV вв., Сокращенный перевод с арабского, М., «Издателство восточной литературы», 1962. 29-б.

143 Фильштинский И.М. История арабской литературы Х- ХVIІІ века. М., 1991. 450-б.

144 Дербісәлиев Ә. Араб әдебиеті. А., 1982. 179-б.

145 Крымский А.Е. История новой арабской литературы ХІХ-начало ХХ в. М., 1971. 25-26-б.

146 Шауқи Дайф. Тарих әлә-әдәб әл-араби Миср. 7-том. Каир: Дәру-л-кутуб, 1990. 65-б.

147 Сонда. 66-б.

148 Бертельс Е.Э. Избранные труды. Т.І. Суфизм и суфийская литература М., 1962. 54-б.

149 Дербісәлиев Ә. Араб әдебиеті. А., 1982. 185-б.

150 Гарбузова В.С. Поэты средневековой турции. Л., Изд. Ленинградского университета, 1963. С. 31.

151 Сонда. 40-б.

152 Ахматгалиева Я.С. Исследование тюркоязычного памятника «Кисекбаш китабы». М., 1979. С. 31.; Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. А., 1995. 158-б.

153 Kuprulu Fuad, Turk edabiatinda ilk mutasavviflar, Ankara, “Dianet Isleri Baskanligi”, 1991. 263-s.

154 Ахматгалиева Я.С. Исследование тюркоязычного памятника «Кисекбаш китабы». М., 1979. С.30.

155 Гарбузова В.С. Поэты средневековой турции. Л., Изд. Ленинградского университета, 1963. С. 40.

156 Хусаинов Г.Б. Башкирская литература ХI-ХVIII вв. Уфа., 1996. С.71.

157 Сират әл-Мәлик аз-Заһир Бейбарыс. Ливан, Бейрут: Дәр-ул-кутуб аш-ша’бия, 1982.

158 Дербісәлиев Ә. Араб әдебиеті. А., 1982. 188-189-б.

159 Крымский А.Е. История новой арабской литературы ХІХ-начало ХХ в. М., 1971. 48-б.; Дербісәлиев Ә. Араб әдебиеті. А., 1982. 188-189-б.

160 Амин аль-Холи, Связи между Нилом в ХIII-ХIV вв., Сокращенный перевод с арабского, М., «Издателство восточной литературы», 1962. 32-33-б.

161 Ибн Батутаның дәшті Қибжаққа саяхаты, Оренбург, 1917. 20-б.

162 Башқорт әзәбиәте тарихы, Урта быуаттар осоро, 1-том, Өфә, Башқоротостан китаб китап нәшриәте, 1990. 168-б.

163 Seyf-i Sarayi, Gulistan tergumesi (Kitab Gulistan bi’t-Turki), Hazirlayan: F.Karamanlioglu, Ankara, 1989. XV.

164 Нәжип Ә. ХІҮ йөз шағыйре сәйф Сараи һәм аның заманы // «Совет әдәбияты» журналы,1957. №4. 94-б.

165 Әл-Рәмзи М.М. Тәлфиқ-ул-ахбар уә тәлқиқ-ул-әсәр фи уақаиғ Қазан, Булғар уә мулук-ул-Татар. Орынбор, 1908. 327-б.

166 Сонда. 328-б.

167 Амин аль-Холи, Связи между Нилом в ХIII-ХIV вв., Сокращенный перевод с арабского, М., «Издателство восточной литературы», 1962. 31-б.

168 Сонда. 32-б.

169 Zajaczkowski Ananiasz. Najstarsza wersja Turecka Husrau u Sirin Qutba, Cz. I. Polska Akademia Nauk, Warszawa, 1955.

170 Сонда. 300-б.

171 Сонда. 302-б.; Наджип Э.Н. Историко-сравнительный словарь тюркских языков. На материале «Хосрау и Ширин» Кутба. Книга І. М., Главная редакция восточной литературы «Наука», 1979. 41-б.

172 Қасым Абдуһу Қасым. Аср салатин әл-мамалик ат-тарих әс-сиаси уә-л-ижтима’и Каир: Айн, 1998. 73-б.

173 Күмісбаев Ө. Абай және Шығыс. А., қазМУ, 1995. 122-б.

174 Қасым Абдуһу Қасым. Аср салатин әл-мамалик ат-тарих әс-сиаси уә-л-ижтима’и Каир: Айн, 1998. 263-б.

175 Zajaczkowski Ananiasz. Najstarsza wersja Turecka Husrau u Sirin Qutba, Cz. I. Polska Akademia Nauk, Warszawa, 1955. p. 301. Наджип Э.Н. Историко-сравнительный словарь тюркских языков. На материале «Хосрау и Ширин» Кутба. Книга І. М., Главная редакция восточной литературы «Наука», 1979. 40-б.

176 Бұл да сонда.

177 Бұл да сонда. 301, 41-б.

178 Бұл да сонда. 301, 41-б.

179 Исламов Р.Ф. Алтын Урда һәм мәмлүкләр Мисыры: язма мирас, мәдени багланышлар. Казан: Матбугат йорты, 1998. 169-б.

180 Zajaczkowski Ananiasz. Turecka wersja Šah-name z Egiptu mameluckiego. Zaklad Orientalistyki Polskiej Akademii Nauk. Warszawa. Panstwowe wydawnictwo naukowe. 1965. 8 s.

181 Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник ХІҮ века «Гулистан» Сейфа Сараи и его язык. Ч. І. А., 1975. С. 39.

182 Наджип Э.Н. Еще раз о «Гулистан» Сейфа Сараи // «Советская тюркология», Баку, 1981. №2. С. 80.

183 Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М., Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі, А., 1971.41-б.

184 Исламов Р.Ф. Алтын Урда һәм мәмлүкләр Мисыры: язма мирас, мәдени багланышлар. Казан: Матбугат йорты, 1998. 154-159-б.

185 Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник ХІҮ века «Гулистан» Сейфа Сараи и его язык. Ч. І. А., +1975. С. 38-40.

186 Zajaczkowski Ananiasz. Turecka wersja Šah-name z Egiptu mameluckiego. Zaklad Orientalistyki Polskiej Akademii Nauk. Warszawa. Panstwowe wydawnictwo naukowe. 1965. 8 s.

187 Сонда, 486-б.

188 Сонда, 471-б.

189 Сонда, 43-б.

190 Сонда, 282-б.

191 Сонда, 282-б.

192 Ибрагим Халфиннің қолжазбаны қайдан және кімнен алғаны белгісіз.

193 Марғұлан Ә., Күміс сандық құпиясы. – «Қазақ әдебиеті», , 1981, 1 қаңтар.

194 Сонда.

195 Бұдан былай Қадырғали би еңбегін осылай кең тараған атымен атауды тура көрдік..

196 Березин И.Н., Татарский летописец, современник Бориса Федорвича Годунова. – «Москвитянин», 1851, № 24, кн. 2. 543–554-б.

197 Березин И. Н., Библиотека восточных историков Т. ІІ, Ч.1. Сборник летописей, татарский текст. Казань, 1854.

198 Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях и царевичах. Ч.2, СПб., 1864, 130-б.

199 Рахим А., О новом списке татарского исторического сочинения ХҮІІ века – Вестник научного общества татароведения. Казань, 1927, № 7, 133-148-б.

200 Сафаргалиев М.Г., Распад Золотой Орды, Саранск. 1960.

201 Хисмәтуллин Х. «Жәмигь-эт-тәварих»-ның татарча тәржемәсе. – Татар теле һәм әдәбияты, қазан, 1959, 309-317-б.

202 Березин И.Н. Библиотека восточных историков. Т.ІІ. ч., І, Сборник летописей., 170-б.

203 Хисмәтуллин Х. Аталған мақала. 308, 312-б. «Жәмигь-эт-тәварих»-ның татарча тәржемәсе. – татар теле һәм әдәбияты, Қазан, 1959, 309-317-б.

12 Усманова М.А. Татарские исторические исторические источники ХҮІІІ-ХҮІІІ вв.: «Сборник летописей», «Дафтар-и Чингиз-наме», «таварих- и булгария», «татарские шаджра». Изд. Казанского университета. 1972; Соныкі. «Великие ученые Средней азии и Казахстана, ХІІІ-ХІХ вв» (Алма-Ата, 1965) атты кітапқа рецензия – «Народы Азии и Африки», 1967, № 2, 204-207-б.

204

205Валиханов Ч.Ч., Извлечения из Собр. Соч., т.І, Алма-ата, 1961, 142-168-б.

206 Сонда, 216-б.

207 Сонда, 210-б.

208 Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1957, І т., 232-б.

209 Масанов Э.А., Очерки истории этнографического изучения казахского народа в СССР. Алма-ата, 1966, 24-б.

210 Усманов М., Рецензия на кн.: «Великие ученые Средней Азии и Казахстана.», 204-207-б.

211 Усманов М. «Татарские исторические источники...», 33-39-б.

212 История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней в пяти томах. Алма-ата, 1979, т.ІІ. 186, 378-379, 185-186, 379.

213 Карачу, Карача деп те атайды.

214 Усманов М.А. Татарские исторические источники.., 40-б.

215 Березин И.Н. Татарский летописец.., 548-б.

216 Сонда, 553-б.

217 Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях.., ч.ІІ.435-б.

218 Казахско-русские отношения в ХҮІ-ХҮІІІ веках. Сборник документов и материалов. Алма-ата, 1961, 12-б.

219 Русская военная сила. Очерк развития выдающихся военных событии от начала Руси до наших дней. Вып. ІІІ, М., 1889. 23-б.

220 Усманов М.А., татарские исторические источники... 29-30-б.

221 Акты исторические, т.ІІ, СПб., 1841, с.4-5.

222 Карамзин Н.М. История государства Россского т.Х, СПб., 1834, с.21.

223 Сонда.

224 Дела Тайного приказа, т.22, кн. 2, Спб., 1908, 61, 62,63-б.

225 Скрынников Р.Г. Борис Годунов. М., 1983, 123, 137-б.

226 Миллер Г.Ф., История Сибири, т.І. М.-Л., 1937, 240-б.

227 Сибирские летописи. Издание Императорской Археографической комиссии. Спб., 1907, 66, 277, 325, 326, 327 –б.

228 Усманов М.А., татарские исторические источники.., 44-,-б

229 Сонда, 42-43-б.

230 Сибирские летописи.., 117-118, 186-б.

231 Сонда, 118, 140-б.

232 Сонда, 345-346-б.

233 Чулошникова А.П., Очерки по истории казак-киргизского народа в связи с общими исорическими судьбами других тюркских народов. Оренбург, 1924, ч.І, 137-б; Абусеитова М.Х., Казахские ханство во второй половине ХҮІ века. Алма-ата, 1985, 50-55-б.

234 Юдин В.П., Орды: Белая, Синяя, Серая, золотая... – «Казахстан, Средняя и Центральная Азия в ХҮІ-ХҮІІІ вв.» Алма-ата, 1983, 114-б.

235 Сонда.

236 Ертедегі қазақ әдебиеті хрестоматиясы. Алматы, 1967, 36-б.

237 Сонда, 37-б.

238 Сонда, 48-б.

239 Сонда, 47-б.

240 Рашид ад-дин. Аталған еңбек. І т., І к., 136-б.

241 Кадырбаев А.Ш., «Юань-ши как источник по истории кереитов и найманов. «Письменные памятники Востока. Историко-филологические исследования». 1976-1977. М., 1984, 252-б.

242 Сонда.

243 Көшпенділік өмір салты басқа отырықшы елдердегідей діннің терең етек жаюына кедергі болды. Соған байланысты түркі-монғол елдерінде діни фанатизм өзінің классикалық даму дәрежесіне жеткен емес.

244 Бира Ш., Монгольская историография (ХІІІ-ХVІІ вв.), М., 1978, 141-б.

245 Рашид ад-дин., Аталған еңбек. Т.І. кн.І. 47-48, 50, 68, 69, 75-бб,

246 Сонда, 47, 48, 50, 56-б.

247 Бира Ш., аталған еңбек, 138-б.

248 Рашид ад-дин., Аталған еңбек. Т.І. кн. 2, 180-б.

249 Навои Алишер. Поэиы. Перевод со староузбекского (М., 1972) деген кітаптың 328-329-беттерінен алып, өзіміз қазақшаға жолма-жол аудрадық.

250 Материалы по истории казахских ханств ХҮ-ХҮІІІ веков. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). Алма-ата, 1969, 393-б.

251 Березин И.Н. Библиотека восточных историков. Т.ІІІ, часть первая, история Абуль-газы, ІХ, 1-б.

252 Сонда, 1-2-б.

253 Марғұлан Ә., «Күміс сандық құпиясы», - «қазақ әдебиеті», 1981, 1 қаңтар, 14-15-б.

254 Сонда.

*Бұл арада Қадырғали би «Чингиз наме» деп «Джами ат-таарихтың кең тараған екінші атын айтып отыр. Еңбектің Тегеран музейінде берілген тізімінде оның аты «Китаб Чингаз наме» делінген. – Рашид ад-дин Фазуллах., Джами ат-тауарих (сборник летописей). Т.ІІІ. Перевод с персидского языка. А.К.Арендса. Баку. 1957, 12-б.

255 Березин И.Н., Библиотека восточных историков. Т.ІІ. ч.І, Сборник летописей., 169-170-б.

256 Рашид ад-дин Фазуллах., Джами ат-тауарих. (Сборник летописей) т.І, кн.І. с.13.

257 Березин И.Н., Библиотека., 159-б.

258 Сонда, 161-б.

259 Марғұлан Ә. «Күміс сандық құпиясы..», 14-15-б.

260 Валиханов Ч.Ч. Киргизское родословие. Собр. соч. В пяти томах. Т.2, Алма-Ата, 1985, 157-158-б.

261 Янушкевич А. Дневники и письма из путешествия по казахским степям. Алма-Ата, 1966, 64-65-б.

262 Сонда, 69-70-б.

263 Ключевский В.О. Сказание иностранцев о Московском государстве. М., 1916, 8, 9, 21-б.Рашид ад-дин., Аталған еңбек, т.І. кн. І, 67-68-б.

264Рашид ад-дин., Аталған еңбек, т.І. кн. І, 67-68-б.

265 Березин И.Н., Библиотека.., 171-б.

266 Материалы по истории казахских ханств.., 326-б.

267 Сонда.

268 Материалы по истории казахских ханств., 195, 219-б.

269 Березин И.Н. Библиотека... 171-б.

270 Материалы по истории казахских ханств.., 221-222-б.

271 Бес ғасыр жырлайды. І т., Алматы, 1984, 41-б.

272 Сонда, 58, 61-б.

273 Валиханов Ч.Ч. Киргизское родословие, 158-159-б.

274 Валиханов Ч.Ч. Киргизское родословие. 161-б.

275 Сонда.

276 Березин И.Н., Библиотека.., 170-171-б.

277 Сонда.

278 Березин И.Н., Библиотека.., 169-170-б.

279 И.Н.Березин жариялаған көшірмеде тоғызыншы «Иадкархан дастаны» берілген беттер жоғалып кеткен.

* Ч.А.Стори қателесіп «Жаһан намені» Мырза Хайдар Бадахшанда 1508-1509 жылдары болғанда жазған» /153, 1202/,-дейді. Шығарманың бұл кездері жазылуы мүмкін емес. Өйткені болашақ ғалым ол тұста бар болғаны 9, 10 жаста ғана болатын.

280 Құрбанғали Халид. Тауарих хамса. Бес тарих. 2-ші басылуы. Алматы, 1992, 111-б.

281 Мұхтар Әуезов. Әдебиет тарихы. 2-ші басылуы. Алматы, 1991. 200-б.

282 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы, 1984. 25-б.

283 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы, 1984. 25-б.

284 Сонда, 28-б.

285 XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. Алматы, 1982. 21-б.

286 Мұхтар Мағауин. Ғасырлар бедері. Алматы, 1991. 17-б.

287 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы. 1984, 32-б.

288 Сонда

289 Сонда, 31-б.

290 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы 1984, 32-33-бб.

291 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы 1984, 41-42-бб.

292 Сонда, 41-б.

293 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы 1984, 48-б.

294 Сонда, 49-б.

295 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы 1984, 47-б.

296 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы 1984, 35-б.

297 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы 1984, 60-б.

298 Сонда, 59-60-б.

299 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы 1984, 61-б.

300 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы, 1984, 67-б.

301 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы, 1984, 69-б.

302 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы 1984, 71-б.

303 Мұхтар Мағауин. Ғасырлар бедері. Алматы, 1991, 73-б.

304 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы, 1984, 80-б.

305 Мұхтар Мағауин. Ғасырлар бедері. Алматы, 1991, 75-б

306 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы, 1984, 85-б.

307 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы, 1984, 99-б.

³⁰⁸ Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы, 1984,102-б.

308

309 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы, 1984,118-б.

310 Бес ғасыр жырлайды. 1-ші том. Алматы, 1984, 104-б.

311 Құнанбаев Абай (Ибраһим). Шығармаларының екі томдық толық жинағы // Өлеңдер мен поэмалар. Алматы, 1977. 1-т. 94-б.

312 Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. Алматы, 1984. 15-т. 258-б.

313 Ысмайылов Е. Ақындар. Алматы, 1956. 22-23-бб.

314 Жұмалиев Қ. Әдебиет тарихы // Әдебиет тарихының мәселелері. Алматы, 1958. 1-т. 243-260-бб.; Ысмайылов Е. Қазақ әдебиетінің халық поэзиясымен өзара байланысы жайында // Қазақ совет әдебиетінің мәселелері. Алматы, 1960. 2-т.

315 Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы, 1948; 1960. 1-т. Бірінші кітап; Алматы, 1964. 1-т. Екінші кітап; История казахской литературы: Алма-ата, 1979. Т. 2.

316 Мұқанов С. Қазақтың ХҮІІІ-ХІХ ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер. Алматы, 1942. І бөлім; Маргулан А. О носителях древней поэтической культуры казахского народа // Сборник статей к 60-летию М.О.Ауэзова. Алма-ата, 1959. С. 71-79; Ысмайылов Е. Ақындар. Алматы, 1956; Ахметов З. Қазақ өлеңдерінің құрылысы. Алматы, 1964; Кенжебаев Б., Есназаров Ө. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті. Алматы, 1966; Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. Алматы, 1967; Базарбаев М. Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы. Алматы, 1973; Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері. Алматы, 1974; Төреқұлов Н. Қазақ совет халық поэзиясының жанрлық ерекшеліктері. Алматы, 1979; Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. Алматы, 1983; Хасенов М. Иса Байзақовтың ақындығы мен стильдік ерекшелігі. Алматы, 1976.

317 Жұмалиев Қ. Бұқар жырау, Махамбет, Шернияз, т.б. // Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. Алматы, 1958. 261-293-бб.; Дүйсенбаев Ы. Бұқар жырау Қалқаманұлы // Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. Алматы, 1976. 20-57-бб.; Әбетов Ғ. Шал ақын туралы жаңа деректер // Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. Алматы, 1976, 58-74-бб.; Тұрбеков А. Революциядан бұрынғы әдебиеттің халықтық сипаты. Аталған кітапта. 206-224-бб.

318 Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті // Оқу құралы. Алматы, 1941. ІІ бөлім; Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы, 1958.

319 Мағауин М. Қобыз сарыны. Алматы, 1968; Сыдиықов Қ. Ақын, жыраулар. Алматы, 1974; Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. Алматы, 1976; Дербісәлин Ә. Дәстүр және жалғастық. Алматы, 1976; Дербісәлин Ә. ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы // ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. Алматы, 1982. 62-63-бб.; Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті. Алматы, 1983.

320 Валиханов Ч.Ч. Собр. Соч.; В 5 т. Алма-Ата, 1961. С 169; Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. СПб, 1911. Т. 4. С. 1149; Будагов Л.З. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий. СПб, 1871. Т. 2. С.388.

321 Ысмайлов Е. Ақындар. 1956. 40-б.; Маргулан А. О носителях древней поэтической культуры казахского народа // Сборник статей к 60-летию М.О.Ауэзова. Алма-Ата, 1959. С. 73; Смирнова Н.С. Казахские певцы ХVІІІ века – акыны и жырау // Краткие сообщения Ин-та востоковедения АН СССР. М., 1952. Вып. 4. С. 40; Ахметов З. Казахское стихосложение. Алма-Ата, 1964. С. 193.

322 Жирмунский В.М., Зарифов Х. Узбекский народный героический эпос. М., 1947. С. 27; Айымбетов Қ. Халық даналығы. Нөкіс, 1968. 76-77-бб.; Мақсетов Қ. Қарақалпақ жырау, бақсылары. Нөкіс, 1983.

323 Валиханов Ч.Ч. Собр. Соч.; В 5 т. Алма-Ата, 1961. Т. 1. С. 196.

324 Халидұғлы Қ. Тауарих хамса Шархи. Қазан, 1910. 253-б.

325 Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. СПб, 1911. Т. 6. С. 119.

326 Сонда.

327 Ысмайылов Е. Ақындар. Алматы, 1956. 42-б.

328

32918 Маргулан А. О носителях древней поэтической культуры казахского народа // Сборник статей к 60-летию М.О.Ауэзова. Алма-Ата, 1959. С. 73.

19. Ахметов З. Казахские стихосложение. Алма-ата, 1964. С. 193.

330 Тәжібаев Ә. Жылдар. Ойлар. Алматы, 1976. 224-б.

331 Қоңыратбаев Ә. Эпос және оның айтушылары. Алматы, 1975. 23-б.

332 Б.Әбілқасымовтың толғау туралы зерттеуінде (Алматы, 1984) бұл жанрдың стильдік, көркемдік мән-сипаттары сөз болады.

333 Бұл мәселе Ә.Дербісәлиннің «Толғау төңірегіндегі ойлар» атты зерттеуінде де арнайы сөз болады. Қараңыз: Қазақ ССР Ғылым академиясының хабарлары. Филология сериясы. Алматы, 1980. № 2. 15-20-бб.

334 Валиханов Ч.Ч. Соч. СПб, 1904. С. 29.

335 Книга моего деда Коркуда // Огузский героический эпос / Пер. акад. В.В.Бартольда. М.-Л., 1956. С. 21.

336 Маргулан А. О носителях древней поэтической культуры казахского народа // Сборник статей к 60-летию М.О.Ауэзова. Алма-Ата, 1959. С. 74-75.

337 Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. Алматы, 1985. 16-т. 180-б.

338 Батырлар жыры. Алматы, 1963. 407-б.

339 Диваев А. Опись Этнографических материалов, собранных в емиреченской области в 1920 г. особой комиссией // Наука и просвещение. Ташкент, 1922. № 1; Альджанов О. Предание об Алаче-хане и его сыне Джочи-хане // Киргизская степная газета. 1897. № 13-14, 18.

340 ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. Алматы, 1982. 69-б.

341 ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. 71-б.

342 ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. 92-б.

343 ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. 106-107-бб.

344 Сонда, 130-131-беттер.

345 Сонда, 123-б.

346 Сонда, 127-б.

347 Сонда, 135-б.

³⁴⁸ ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. 131-б.

348

349 ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. 159-б.

350 ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. 167-168-бб.

351 Құнанбаев Абай (Ибраһим). Шығармаларының екі томдық толық жинағы // Өлеңдері мен поэмалары. Алматы, 1997. 1-т. 98-б.

352 Валиханов Ч.Ч. Сочинения. СПб., 224.

353 Греков Б.Д., Якубовский А.Ю. Золотая орда и ее падение М., Л., 1950. С. 384-385.

354 Маргулан А. О носителях древней культуры казахского народа // М.О.Ауэзов. Сборник статьей к его 60-летию. Алма-Ата, 1959. С. 74-75.

355 Радлов В.В. Образцы народной литературы. СПб., 1872. Ч. 4; 1896. Ч 7. С. 27-36, 127-129, 104-106. 2

356 Османов М. Ноғай уа құмық шығырлары. СПб., 1883. С. 32-49.

357 СейфуллинС. Шығармалар. А., 1964. 312-313-б.

358 Ноғай ертегилер. Черкасск, 1967. 129-б; Ертедегі әдебиет нұсқалары. А., 1967. 104-б.

359 Жиреншин Ә. Қазақ кітаптары тарихынан. А., 1971, 93-94-б.

360 Давкарев Н. Очерки по истории дореволюционной каракалпакской литературы. Ташкент, 1959. С.25.

361 Мaқсетов Қ. Қарақалпақ жырау, бақсылары, Нөкіс, 1983. 13-б.

362 Хұсайынов Г. Заман. Әдебиет. Әдеп. Уфа, 1978. 15-б.

363 Ноғай халк иырлары М., 1969. 15-б.

364 Радлов В.В. Образцы народной литературы. Ч. 4. С. 27.

365 Соныкі.. СПб., 1896. 7-бөлім. 105-б.

²⁶⁶ Ноғай ертегілері. 129-б.

²⁶⁷Османов М. Ноғай уа кумык шығырлары. 34-б.

366

367

368 Сейфуллин С. Шығармалар. 6-т. 312-б

369 Кононов А.Н. История изучени языков в Росии. Л., 1982. С. 165.

370 Османов М. Ноғай кумык шиғырлары. 35-б.

371 Сонда, 36-б.

372 Бұл да сонда, 313-б.

373 XV-XVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. Алматы, 1982. 13-б.

374 Радлов В.В. Образцы народной литературы. Ч. 7. С. 106.

375 Османов М. Ноғай уа кумык шиығырлары. 34-б.

376 Радлов В.В. Образцы народной литературы. Ч.4. С. 27.

377 Османов М. Ноғай уа кумык шығырлары.. 35-б.

378 Батырлар жыры. А., 1963. 407-б.

379 Бұл да сонда, 407-408-б.

380 Материалы по истории казахских ханств ХҮ-ХҮІІІ веков. Извлечения из персидских и тюркских сочинений. Алма-Ата, 1969. С. 195.

381 Сонда, 137-314, 352-353-бб.

382 Хафиз Таныш ибн Мир Мұхаммед ал-Бухари. Абдулланома. Ташкент, 1966. 1-т. 234-240-бб.

383 Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1957. 153-б.

384 ОҒК қолжазба қоры, 198-бума. 7-б. (Тапсырған академик Ә.Марғұлан); 874-бума, 1-дәптер (М.Ермағамбетов тапсырған материалдар).

385 Казахский фольклор в собрании Г.Н.Потанина. Алма-Ата, 1972. С.307.

386 Хафиз Таныш ибн Мир Мұхаммед ал-Бухари. Абдулланома. Ташкент, 1966. 2-т. 344-б.

387 ОҒК қолжазба қоры, 874-бума. 1-дәптер (М.Ермағамбетов тапсырған материалдар).

388 Материалы по истории казахских ханств ХҮ-ХҮІІІ веков. Извлечения из персидских и тюркских сочинений. Алма-Ата, 1969. С. 144, 164-168.

389 Марғұлан Ә. Ең ескі дәуірдегі халықтың аңыздары //Жұлдыз. 1983. №5. 171-б.

390 Халидұғлы Қ. Тауарих хамса Шархи. Қазан, 1910. 254-256-бб.

391 Сонда, 255-б.

392 Сонда, 222-б.

393 Валиханов Ч.Ч. Сочинения. Спб., 1904. С. 299-304.

394 Сейфуллин С. Шығармалары. Алматы, Алматы, 1964. 6-т. 299-б.

395 Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. Алматы, 1958. 1-т. 21-б.

396 ОҒК қолжазба қоры. 1176-бума. 109-111-бб. (Мәшһр Жүсіп Көпеев материалдары).

397 Лютшь Я. Киргизская хрестоматия. Сборник образцов народнîй литературы киргиз Туркестанского края. Ташкент, 1883. Ч. 2. С.43; - Асан-кайгы //Киргизская степная газета. 1897. №47. С. 3; Киргизская легенда //Туркестанская газета. 1897. №131-136; Асан-кайгы (Рассказ) //Киргизская степная газета. 1910. №13. С.2-3; Асан-кайгы //Казахский фольклор в собрании Г.Н.Потанина. Алма-Ата, 1972. С.68-69.

398 Асан атаның бір мақалының мағынасы бұл дүр //Халидұғлы Қ. Тауарих хамса Шархи. Қазан, 1910. 254-255-бб.; Әмет //Шайыр, яки қазақ ақындарының басты өлеңдері (жинаушы Ғабдолла Ìүштақ). Орынбор, 1910. 19-б. Асан қайғы //Дала уалаятының газеті. 1897. №47.

399 Сейфуллин С. Шығармалары. Алматы, 1964. 6-т. 267-324-бб.

400 Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары (Жинаған С.Сейфоллаұлы). Алматы, 1931. 1-жинақ. 83-б.

401 “Әй, хан, мен айтпасам білмейсің” атты толғауын жинап, жариялаған З.Есентайұлы // Таң № 4, 1; Асан қайғы желмаяға мініп желдіртіп Сарыарқаны аралап жүргенде жерге қойған сындары. Жариялаған Р.Жаманқұлұлы // Таң. № 1,1. 25,87,88-бб.

402 Асан қайғыдан (Бұқар шешуі). Жариялаушы Торсықбайұлы // Жас қазақ. 1924. № 10-11.

403 Тілші (Жетісудың облыстық партия атқару һәм қощы комитеттерінің газеті). 1924. № 101.

404 Жұмалиев Қ. Марғұлан Ә. Қазақ әдебиеті (Фольклор). Алматы, 1941. 1-бөлім. 49-50-бб.; Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті (8-класқа арналған оқу құралы). Алматы, 1942. 61-63-бб.; Кенжебаев Б. Қазақ әдебиетінің дәуірлеу мәселелері // Қазақ тілі мен әдебиеті мәселелері. Алматы, 1941. 17-22-бб.; Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы, 1958; 135-136-бб.

405 Қазақ әдебиетінің тарихы / Жалпы редакциясын басқарған М.Әуезов. Алматы, 1948. 90-91-бб.

406 Қазақ ертегілері / Алғы сөзін жазған М. Әуезов, Е. Ысмайылов. Алматы, 1958. 1-36-бб.

407 Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы, 1960. 1-т. 1-кітап. 255-258-бб.

408 Маргулан А. О носителях древней поэтической культуры казахского народа // Сборник статей к 60-летию М.О. Ауэзова. Алма-Ата, 1959. С. 76.

409 Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы, 1958. 135-б.

410 Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы, 1960. 1-т. 255-256-бб.

411 Ертедегі әдебиет нұсқалары / Құрастырушылар: Б. Кенжебаев, Х. Сүйіншәлиев, М. Жолдасбеков, М.Мағауин, Қ. Сыдиықов. Алматы, 1967. 104-106-бб.

412 Адамбаев Б. Шешендік сөздер. Алматы, 1967. 2-32-бб.

413 Асан қайғы / Құрастырған Н. Мұхамедханов. Алматы, 1973.

414 Мағауин М. Қобыз сарыны. Алматы, 1968. 19-30-бб.; Алдаспан ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы қазақ ақын, жырауларының шығармалар жинағы / Құрастырған М. Мағауин. Алматы, 1971. 59-65-бб.

415 Поэты Казахстана / Составитель М. Магауин. Л., 1978. С. 70-74.

416 Мағауин М. Қобыз сарыны. Алматы, 1968. 30-б.

417 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. Алматы, 1967. 75-84-бб.; Смирнова Н.С. Устная казахская поэзия ХҮ-ХҮІІІ веков // История казахской литературы. Алма-Ата, 1978. Т. 2. С. 14-29.

418 Бейсембиев К. Очерки истории общественно- политической и философской мысли Казахстана. Алма-Ата, 1975. С. 23.

419 Халидұғлы Қ. Тауарих хамса Шархи. Қазан, 1910. 222-223-бб.

420 Валиханов Ч.Ч. Собр. Соч.: В. 5-т. Алма-Ата, 1961. Т. 1. С. 358.

421 Маргулан А. О носителях древней поэтической культуры казахского народа // Сборник статей к 60-летию М.О. Ауэзова. Алма-Ата, 1959. С. 75-76.

422 Қазақ совет энциклопедиясы. Алматы, 1972. 1-т. 501-б.

423 Жәнібек хан мен Хасан туралы біздегі аңызбен үрдіс бір әңгіме М. Османовтың “Ноғай уа құмық шиғырлары” атты жинағында берілген (Спб, 1883. 96-102-бб.). Бұрын мәлімсіз болып келген бұл аңызды біз кейінірек салыстыру тұрғысында арнайы сөз ететін боламыз.

424 Сикалиев А. Өмирлердинь тавысы // Шолпан (Ноғай язувшыларының ортақ иынтығы). Черкесск, 1969. 137-б.

425 ОҒК қолжазба қоры. 131-бума, 1-дәптер. Асан қайғы (Тапсырған И. Өкпенов). 33-35-бб.

426 ОҒК қолжазба қоры. 333-бума, 1-дәптер. 1-52-бб.

427 ОҒК қолжазба қоры. 333-бума, 1-дәптер.

428 ОҒК қолжазба қоры. 333-бума, 1-дәптер; 364-бума, 5-дәптер.

429 ОҒК қолжазба қоры. 874-бума, 1-дәптер (Тапсырған М. Ермағамбетұлы); ОҒК қолжазба қоры. 333-бума, 19-дәптер. Асан қайғы туралы (Тапсырушы белгісіз). 32-33-бб.; 874-бума, 1-дәптер. Асан қайғының хан атағын алуы (Тапсырған М. Ермағамбетұлы). 1-2-бб.; 874-бума, 2-дәптер. Асан қайғының әңгімесі (Мәшһүр Жүсіп Көпеев материалдарынан); Лютшь Я. Киргизская хрестоматия. Сборник образцов народной литературы киргиз Туркестанского края. Ташкент, 1883. С. 43-44.

430 ОҒК қолжазба қоры. 874-бума, 1-дәптер. 1-2-бб.; 2-дәптер, 1-2-бб.; 333-бума, 19-дәптер. 32-33-бб.

431 Лютшь Я. Киргизская хрестоматия. Сборник образцов народной литературы киргиз Туркестанского края. С. 43-47.

432 Османов М. Ноғай уа құмық шиғырлары. СПб., 1883. 96-102-бб.

433 Лютшь Я. Киргизская хрестоматия. Сборник образцов народной литературы киргиз Туркестанского края. С. 43-46.

434 ОҒК қолжазба қоры. 874-бума, 4-дәптер. Әз-Жәнібек пен Асан қайғы. 1-4-бб.

435 Асан қайғы (Әзірлеген Қ.Мұхамедханов). Алматы, 1973. 3-4-бб.

436 ОҒК қолжазба қоры. 1-5-бума. (Ә. Марғұлан материалдарынан). 13-16-бб.

437 ӘӨИ қолжазба қоры. 364-бума, 5-дәптер (М. Құсайынов материалдарынан). 1-2-бб.

438 ӘӨИ қолжазба қоры. 364-бума, 5-дәптер (М. Құсайынов материалдарынан). 1-2-бб.

439 Сонда, 131-бума, 1-дәптер (И. Өкпенов материалдарынан). 33-36-бб.

440 ӘӨИ қолжазба қоры. 131-бума, 1-дәптер. 27-б.

441 ОҒК қолжазба қоры. 333-бума, 1-дәптер. 1-2-бб. (З. Бекарыстанов тапсырған материалдар).

442 ӘӨИ қолжазба қоры. 143-бума, 2-дәптер. 1-2-бб. (Б. Адамбаев жинаған материалдар).

443 ОҒК қолжазба қоры. 333-бума, 1-дәптер. 1-2-бб.

444 Хафиз Таныш ибн Мир Мұхаммед ал-Бухари. Абдулланома. Ташкент, 1966. 354-б.

445 Асан қайғы толғауы // Таң. 1925. № 4 (Жариялаған З. Есентайұлы). 81-б.

446 Халид Құрбанғали. Тауарих хамса. Алматы, 1992. 111-б.

447 ХV-ХVIІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. А., 1982. 64-65-бб.

448 ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. А., 1982. 69-б.

449 Сонда. 64-б.

450 ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. А., 1982. 68-б.

451 ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. А., 1982. 66-б.

452 Сонда, 60-б.

453 Бұл да сонда. 66-б.

454 Сонда, 66-б.

455 Сонда, 68-б.

456 ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. 68-б.

457 Песня Шалкииза хану Битемиру // “Образцы киргизской поэзии в песнях эпического и лирического содержания, переложенные в русские стихи И.Р.Оренбург, 1885. стр. 6-16; Песня Шалкииза хану Битемиру // – А. Харузин. Киргизы Букеевский орды. Москва, 1889, стр. 136; “Астраханский вестник”, 1893, № 1216.

458 Киргизская хрестоматия. Оренбург, 1879, стр. 69-71; Издание второе. Оренбург, 1906, стр. 76-78.

459 Радлов В.В. Образцы народной литературы северных тюркских племен. Ч. VІІ. СПб, 1896, стр. 210, 224-226

460 Берқалиұғлы А. Ақын. Қазан, 1912. 14-16-б..

461 Сейфуллин С. Шығармалар. 6-том. Қазақ әдебиеті. Алматы, 1964. 319-б.

462 Сонда, 327-б.

463 Ауыл поэзиясы на де ноғай ел әдебиеті. 1 бөлік. Мақаш-қала, 1935.

464 Литературадан хрестоматия. Мақаш-қала, 1935.

465 Берқалиұғлы А. Ақын. Қазан, 1912. 10-15-беттер.

466 Қазақстан ҒА ОҒК қолжазба қоры, 659 бума, 1, 2, 3, 4, 5 тігінді; 832 бума, 2 тігінді; Әдебиет және өнер институтының қолжазба қоры, 364 бума, 3 дәптерлер, 328 бума, 2 дәптер.

467 Записки Оренбурского отдела императорского Русского географического общества. стр. 261.

468 ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. Алматы: Ғылым, 1982.

469 Очерки Волжского низовья. СПб, 1852. стр. 54-55.

470 Исследование о Касимовских царях и царевичах В.В.Вельяминова-Зернова. Часть вторая. СПб, 1864. Стр. 245.

471 Материалы по истории из персидских и тюркских сочинений. Алма-Ата: Наука, 1969. Стр. 19-20.

472 Ленин жолы, 4 сәуір. 1970.

473 Мағауин М. Қобыз сарыны. Алматы, 1968. 40-б.

474 Сонда, 40-б.

475 Поэты Казахстана. Ленинград, 1978. Стр. 80.

476 В.М.Жирмунский. Тюркский героический эпос. Ленинград, 1979. Стр. 498-490

477 Сонда, 447-бет.

478 Қобыз сарыны, 147 бет.

479 Сборник материалов, относящихся к истории Золотой орды. В.Тизенгаузена, том І. Извлечения из сочинений арабских. СПБ., 1884. Стр. 98, 507.

480 Сборник материалов относящихся к истории Золотой орды. Том ІІ Извлечения из персидских сочинений собранные А.Г.Тизенгаузеном и обработанные А.А. Ромаскевичем и С.Л.Волным, Москва, 1941, Ленинград. Стр 17,19.

481 1 том, 17-б

.

482 Өмірәлиев Қ. ХҮ-ХІХ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. А., 1976. 15-б.

483 Сыздық Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. А., 1993. 75-76-б.

484 Әмударья. 1972. № 97. 121-б.

485 Мағауин М. Ғасырлар бедері. А., 1991. 35-б.

486 Сейфуллин С. Шығармалар А., 1964. 6-т; Мағауин М. Ғасырлар бедері. А., 1991., Дербсәлин. Әдебиет туралы толғаныстар. А., 1990; Сыдиықов Қ. Көркемдік өрнектер. А., 1993; Сүйіншәлиев. ХV-XVIII ғасырлардағы қазақ әдебиеті. А., 1992; Тілепов Ж. Елім деп еңіреген ерлер жыры. А.,1995.

487 Досмұхамедұлы Х. Аламан. А., 1991. 121-б.

488 Қасқабасов С. ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. Алматы: Әдебиет және өнер институты, 2005. –6-б.

489 Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті: Зерттеулер. Алматы: Ғылым, 1983. 103-б

490 Қазақ хандығы тұсындағы әдебиет (Құраст. М.Мағауин). Алматы: Ана тілі, 1993. 41-42-б.

491 Сонда, 53-б.

492 Смирнова Н.С. Казахская народная поэзия. Алматы: Наука, 1967. Стр. 8.

493 Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінген дейін. 5-томдық. 2 том. Алматы: Атамұра, 1998. 551-б.

494Қазақстан хандығы тұсындағы әдебиет (Құраст. М.Мағауин). Алматы: Ана тілі, 1993. 43-б.

495 Сонда, 65-б.

496 Сыдиықов Қ. Жыраулар мен ақындар мұрасының көркемдік ерекшеліктері // Қазақ әдебиетінің тарихы. 3-том. Алматы: Ғылым, 2000. 208-б.

497 «Мұхаббат-наме» және қазақ поэзиясы // Дербісәлин Ә., Жармұхамедов М., Күмісбаев Ө. Оғыз-наме. Мұхаббат-наме. Алматы: Ғылым, 1986. 64-б.

498 Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті: Зерттеулер. А., 1983. 133-б.

499 Мағауин М. Ғасырлар бедері. Әдеби зерттеулер. А., 1991. 141-б.

500 М.Бекмухамедұлы. Жақсы үгіт. Қазан, 1908.

501 Х.Досмұхамедұлы. Аламан. А.,1991.

502 Алдаспан (Құраст. М.Мағауин) А., 1971; Бес ғасыр жырлайды. Екі томдық. 1-том. А., 1989.

503 Мағауин М. Ғасырлар бедері. А., 1991, 58-б.

504 Мағауин М. Ғасырлар бедері. А., 1991, 58-б.

505 Тынышбаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Таш., 1925. С.30.

506 Там же.

507 Жиембеттің Есімханмен араздасуы. Жинаушы: Әділ Таутекенов. ӘӨИ. ҚҚ: Ш. 129. 10-д., 2-б.

508 Жақсы үгіт. Құрастырушы: М.Бекмұхамедұлы. Қазан, 1908. 18-б.

509 М.Мағауин. Ғасырлар бедері. А., 1991. 62-б.

510 М.Мағауин. Ғасырлар бедері. А., 1991. 62-б.

С.Қасқабасов. Жаназық (зерттеулер). Астана, 2002. 520-бет.

511

512 М.Тынышбаев. Материалы к истории киргиз-казахского народа. Таш., 1925. С.54.

513 Бес ғасыр жырлайды. Екі томдық. 1-том. А., 1989.53-б.

514 Бұқар жырау. Шығармалары / Құраст. М.Жармұхамедұлы. Алматы, 1992, 91-92 бб.

515 Таң, 1925. № 1. 90-96-бб.; № 2. 78-98-бб,; № 4. 95-98-бб.

516 Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары / Құраст. С.Сейфуллин. А., 1931. 1-жинақ, 83-87-бб,; А., 1932. 2-жинақ.

517 Мұқанов С., Бекхожин Қ. Қазақ әдебиеті // Хрестоматия. Алматы, 1934; Алматы, 1950. 209-214, 191-194-бб,; Үш ғасыр жырлайды. Алматы, 1965. 54-68-бб.; Ертедегі әдебиет нұсқалары. Алматы, 1967. 132-135-б,; Поэты Казахстана. Л., 1978. С. 122-139; Жұлдыз. 1959. № 3. 90-92-бб,; Лениншіл жас. 1969. № 24.

518 Алдаспан. 139-175-бб.

519 ОҒҚ қолжазба қоры, 1170-бума(Мәшһүр Жүсіп Көпеев материалдары).

520 Валиханов Ч.Ч. Собр. Соч. Т.1. С. 169-170; Фонд И.Н.Березина. Сектор восточных рукописей Института Азии АН СССР. № 5. Оп 2/267 (Ленинград); Казахский фольклор в собрании Г.Н.Потанина: Архивные материалы ипубликации. Алма-Ата, 1972. С. 272-280.

521 Халидұғлы Қ. Тауарих хамса Шахри. Қазақ, 1910. 260-263-бб..

522 ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу кітабы. Алматы, 1933. 17-б.

523 Мұқанов С. Қазақтың ХҮІІІ-ХІХғасырлардағы тарихынан очерктер. Алматы, 1942. 16-б.

524 Жұмағалиев Қ. Қазақ әдебиеті //Оқу құүралы. Алматы. Алматы, 1941. 2-бөлім.

525 Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы, 1961. 2-т. І-кітап. 22-30-бб.

526 Маргулан А. О носителях древней поэтической культуры казахского народа //Ауэзов М.О. Сборник статей к его 60-летию. Алма-Ата, 1959. Стр. 76.

527 Ысмайлов Е. Ақындар. Алматы, 1956. 42-б,; Кенжебаев Б. Қазақ әдебиетінің дәуірлеру мәселесі // Қазақ тілі мен әдебиеті. № 19. 29-б.

528 Смирнова Н.С. Бухар Калкаманов // История казахской литературы: В 3-х томах. / Под ред И.Т. Дюсенбаева. Алма-Ата, 1979. Т. 2. С.45.45.

529 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. Алматы, 1967. 110-120-б.; Мағауин М. Қобыз сарыны. Алматы, 1968. 77-96-бб..

530 Дүйсенбаев А. Бұқар жырау Қалқаманұлы // Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. А., 1976. 20-57-бб.

531 Халид Құрбанғали. Тауарих хамса. А., 1992. 110-111-бб.

532 Халид Құрбанғали. Тауарих хамса. А., 1992. 110-111-бб.

533 XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. Алматы, 1982. 131-132-бб.

534 XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. Алматы, 1982. 129-б.

535 Сонда, 129-б.

536 Сонда, 129-б

537 XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. А., 1982. 132-б.

538 XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. А., 1982. 138-139-бб.

539 Сонда, 137-б.

540 XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. А., 1982. 124-б.

⁵⁴¹ XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. А., 1982. 140-б.

541

542 XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. А., 1982. 140-б.

3⁰ XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. Алматы, 1982. 139-б.

543 Алдаспан. ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы қазақ ақын, жырауларының шығармалар жинағы. А., 1971. 123-б.

544 Валиханов Ч.Ч. Собр. соч. в пяти томах. –Алма-Ата, 1961. Т.1. С. 220-221.

545 Бес ғасыр жырлайды: 2 томдық. –А., 1989. Т.1. 70-б.

546 Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Шығармалары. –Павлодар, 2006. Т.9. 114-б.

547 Бес ғасыр жырлайды: 2 томдық. –А., 1989. Т.1. 71-б.

548 Паллас П.С. Путешествие по разным провинциям российского государства. – Ч.1. – СПб. 1773. – С. 27

2 Сейфуллин С. Билер дәуірінің әдебиеті. – Қызылорда, 1932. – 27 б.

3 Гродеков Н. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. – Ташкент, 1869. – С.257

4 Левшин А. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. – Ч.2. –СПб.. 1832. –С.64-65.

5 Адамбаев Б. Қазақтың шешендік өнері. – Алматы, 1984. – 53-60 б.

6 Дәуітов С. Төле би. – Алматы, 1993.

7 Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в 5-и томах. – Т.4. –Алматы, 1985. –С.173.

8 Гродеков Н. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. – Ташкент, 1869. – С.25.

9 Назаров Ф. Записки о некоторых народах и землях средней части Азии. –М., 1968. –С. 56-60

1⁰ ЦГАДА. Ф.248. Кн.5/136, л.193-194

1¹ Гродеков Н. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. – Ташкент, 1869. – С.25

1² Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи. – Алматы, 1991. – С.129

1³ Международные отношения в Центральной Азии. ХVII-XVIII вв. Документы и материалы. – Кн.2. –М., 1989. –С.70

1⁴ Қаракерей Қабанбай. Тарихи жыр. М.Сағымбаев жазып алған нұсқа.

1⁵ Тараханная грамота Галдан-Черена// Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в 5-ти томах. Т.3. –Алматы, 1985. –С. 302-303

1⁶ Сейфулин С. Шығармалары. VI том. – Алматы, 1964. – 277-б.

1⁷ Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Шғарамалары. VI том. – павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2005. -127-б.

1⁸ Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы.. Шығармалары. VI том. -127-б.

1⁹ Сейфуллин С. Шығармалары. VI том. – 277-б.

2⁰ Сейфуллин С. Билер дәуірінің әдебиеті. – 27-30 б.

2¹ Сейфуллин С. Шығармалары. VI том. –277-б.

2² АВПР. Ф.113. Оп.1. 1745. д.2, л.17 об.

2³ Рычков П.И. История Оренбургская. – Оренбург, 1896. – С. 39-40.

2⁴ Поездка из Орска в Хиву и обратно, совершенная в 1740-1741 годах Гладышевым и Муравиным. – СПб., 1851. – С.83

2⁵ Материалы по истории России. Сборник указов и других документов, касающихся управления и устройства Оренбургского края. 1735-1736 годы /Сост. А.И.Добросмыслов. Т.ІІ. – Оренбург, 1900. -. 43-44; Абдураимов А. Первый русский купеческий караван в Ташкент (1738-1739) //Известия АН УзССР. -1955. №6 – С.87-93

2⁶ ЦГАДА. Ф.248. 1742-1743. Кн.28/149, л.160-162; ЦГАДА. Ф.248. 1742.. Кн.5/136; АВПР. Ф.113. Оп.1. 1743. Д.2, л.2-200; АВПР. Ф.113. Оп.1. 1742-1744. Д.3, л.2-28.

2⁷ Рычков П.И. История Оренбургская. – Оренбург, 1896. – С.64.

2⁸ ЦГАДА. Ф.248. Кн.28/184-187. л.160-162.

2⁹ ЦГАДА.Ф.248.1742–1743. Кн.28/149, л.160-162; ЦГАДА. Ф.248.1742. Кн.5/136; АВПР.Ф.113. Оп.1.1743.Д.2, л.2–200; АВПР. Ф.113.Оп.1. 1742-1744. Д.3, л.2-28.

3⁰ Рычков П.И. История Оренбургская. – Оренбург, 1896. – С.51.

3¹ АВПР. Ф.113. Оп.1. 1745. д.2, л.83-83 об.

3² АВПР. Ф.122. Оп.2.1742-1743. Д.8, л.59-72.

3³ Левшин А. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацских орд и степей. – Ч.3. –Спб., 1832. – с.171.

3⁴ Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в 5-и томах. –Т.4. – Алматы, 1985. – С. 88.

3⁵ Маковецкий П.Е. Материалы для изучения юридических обычаев киргизов. – Омск, 1886. – С.64.

3⁶ АВПР. 113. Оп.1.1752-1753. Д., л.71-71 об.

3⁷ АВПР. 113. Оп.1.1752-1753. Д., л.71-71 об.

3⁸ Маковецкий П.Е. Материалы для изучения юридических обычаев киргизов. – С.66.

3⁹ Маковецкий П.Е. Материалы для изучения юридических обычаев киргизов. – С.76

4⁰ Баллюзек Л. Народные обычаи, имевшие, а отчасти и ныне имеющие в малой киргизской орде силу закона//Записки Оренбургского отдела Императорского Русского Географического общества. – Выпуск второй. – Казань, 1871. – С. 120-122.

3