6.3 Сурет – Аттас шықпаларды эксперименталды анықтау

Егер, көрек көзінің тізбегін тұйықталған кезде, өлшеу құралының бағдары көрсетімдердің оң жағына ауытқыса, онда индуктивті байланысқан катушкалардың электр энергия көзінің оң полюсіне және өлшеу құралының оң шықпасына қосылған шықпалар аттас болып келеді.

Енді және токтарының қарама-қарсы бағытталған жағдайын қарстырайық, ол 6.2 б суретінде сызбалық бейнеленген, мұнда және токтары аттас шықпалар бойынша әртүрлі бағытталған.

Токтардың қарама-қарсы бағытталуы кезінде, өзіндік индукция мен өзара индукция магнит ағындарының оң бағыттары өзара индукция ЭҚК қарама- қарсы болады және формуласында қосу таңбасы болады

(6.4)

Екі индуктивті байланысқан катушкалардың бірізді қосылуын қарастырайық (6.4, а және б суреті).

Токтар келісіліп бағытталған кезде (6.4, а суреті), өзара индукцияның ЭҚК

және

токтармен бағыты бойынша сәйкес келетін, контурды сондай бағыт бойынша айналған кезде, өзара индукциядан кернеудің келуімен ауыстырылуы мүмкін

екнін ескеріп екі катушкадағы қосынды кернеу келесіге тең

(6.5)

Алынған өрнек токтардың келісіліп бағытталуы кезінде екі бірізді қосылған индуктивті байланысқан катушкалар, активті кедергілеріне және индуктивтіліктеріне ие болатын баламалы екенін катушкаға көрсетеді

Сондықтан, бірізді қосылған катушкалардағы токтардың келісіліп бағытталуы кезінде өзара индукцияның болуы тізбек индуктивтілігін жоғарлатады.

Токтардың қарама-қарсы бағытталуы кезінде (6.4, б сурет) контурды токтың бағыты бойынша айналған кезде өзара индукциядан кернеудің кемуі минус таңбасымен болады

(6.6)

Берілген өрнек токтардың қарама-қарсы бағытталуы кезінде екі бірізді қосылған индуктивті байланысқан катушкалар, активті кедергілеріне және индуктивтілігіне ие болатын катушкаға баламалы екенін көрсетеді.

а)

Бірізді қосылған индуктивті байланысқан катушкалардағы токтардың келісіліп бағытталуы

б)

Бірізді қосылған индуктивті байланысқан катушкадағы токтардың қарама-қарсы бағытталуы

6.4 Сурет

Сондықтан, бірізді қосылған катушкалардағы токтардың қарама-қарсы бағытталуы кезінде өзара индукцияның болуы тізбек индуктивтілігін төмендетеді.

Айтылғандардың негізінде келесі қорытынды жасауға болады: токтр келісіліп бағытталған кезде өзараиндукциядан кернеудің кемуі қосу таңбасына ие, ал қарама-қарсы кезінде минус таңбасына ие болады.

6.3 Өзара индукциясы бар тізбекті комплекстік түрде есептеу

Токты комплекстік түрде келтіріп токтар келісіліп бағытталған жағдай үшін өзара индукция ЭҚК өрнегін комплекстік түрде аламыз

осыдан өзара индукцияның комплекстік әсерлік ЭҚК

және сәйкесінше өзара индукциядан кернеудің кемуі

мұнда - өзара индукцияның комплекстік кедергісі; радиотехникада оны байланыс кедергісі деп атайды.

(6.6) және (6.7) сәйкес келетін комплекстік кернеулер келесідей жазылады

Осыдан, өзара индуктивтілікті М табудың келесі тәсілі шығады: егер токтар келісіліп бағытталған, элементтері бірізді қосылған тізбектің индуктивті кедергісін X_c арқылы белгілеп, ал осы кедергіні қарама-қарсы бағытталуы кезінде Х_в арқылы белгілеп, яғни

(6.8)

онда екінші теңдікті біріншіден азайтып келесіні аламыз

6.5 суретінде, екі бірізді қосылған индуктивті байланысқан катушкалардың, токтары келісіліп және қарама-қарсы бағытталған жағдайлары үшін векторлық диаграммалары бейнеленген. Векторлық диаграмма оларды салған кезде L₁>M және L₂>M деп қабылданды. Осы кезде, токтар келісіліп және қарама-қарсы бағытталса да ток қосынды кернеуден фаза бойынша қалып тұрады. Егер L₁<M деп алсақ, онда осы жағдайда да ток қалып тұрады

(§6.4 қара). L₁<M және L₂<M шарттары әрдайым бола алмайды.

өзара индуктивтілігі бар тармақталған электрлік тізбектердің есептеу реті 6.6 суретінің схемасының ұлгісінде төменде көрсетілген. Схемаңа кіретін L₁, L₂ және L₃ элементтері индуктивті байланысқан деп қабылданады.

Берілген болып және ЭҚК болады және тізбектің барлық параметрлері және токтары ізделулі.

Егер әр контурда тек қана бір индуктивті байланысқан элемент болса, онда контурлық токтар үшін теңдеулер жазу қиындық туғыздырмайтын. Берілген жағдай үшін тармақтардағы токтар үшін теңдеулердің тікелей Кирхгофтың 1-ші және 2-ші заңдары бойынша жазған ыңғайлы. Контурдың айналуын және токтардың бағыттары бойынша жасаса, кернеудің теңдеулерін құрастырған кезде өзара индукцияның кедергісіндегі кернеудің кемуін ескеріп Кирхгофтың екінші заңы бойынша құрастырады.

а)

Токтары келісіліп бағытталған кездегі векторлық диаграмма

б)

Токтары қарама-қарсы бағытталған кездегі векторлық диаграмма