Балбрауын

«Балбрауын»–Құрманғазының ең танымал, жарқын шығармаларының бірі. Бұл сөздің мағынасы екі түрлі, оның біріншісі «бал» (орысша – мед), «бұрау» (яғни, домбыраның құлағын келтіру) деген сөздерді білдірсе, екіншісіадамның рахаттанып «балбыраған»кездегі көңіл күйін көрсетеді. Балбрауын атты күйлер Қазақстанның көп аймақтарында, соның ішінде шертпе күй дәстүріндеде кездеседі.

Күй үш тактіден тұратын қарапайым бас буыннанбасталады. Бұндағыбасты рөл жігерлі, әрі белсендіжүретін ырғақта. Бұл ырғақ күйдің басынан аяғына дейін өзгермей қайталаныпотырады, сол арқылы шығарманың тұрақты көрсеткішіне (формуласына) айналады.

Күйдің негізгі әуені – көлемді келген біртұтас құрылым. Алғашындатөменгі дауыстағы «соль» дыбысы әуенніңжоғары қарай ынталанған серпілісінтұрақтандырып тұрғандай болып естіледі:

Содан соң, негізгі әуен бірнеше рет қайталанып барып жоғарғы «соль» дыбысына бірақ жетеді. Әуеннің кері (төмен)қарай қайтуы дәстүрлі секвенциялар арқылы жүзеге асады:

Күйдің келесі бөлімінде негізгі әуен аса өзгеріске ұшырамай жоғарғы кварта биіктігінде қайталанады. Негізгі тақырыптың осылай екі мәрте көрсетілуі – төкпе күй дәстүріндегі композициялық құрылымдардың бірі болып табылады. Әдетте, бұндай құрылымдағы күйлердекіші мен үлкен сағалар бөлек-бөлек көрсетілмейді. «Балбрауын» күйінің шарықтау шегі де екі сағаның біріккен түрін құрайды.

Күйдің қорытынды бөлімінде музыкалық тақырыптың соңғы каденциялық әуені маңызды рөлге ие болады:

«Балбрауын» күйі адамның өмірге деген құштарлығын оятып, сол арқылы жарқын болашаққа жетелейтін жігерлішығармалардың бірі. Кәзіргі кезде ол домбырада ғана емес, басқа аспаптар мен ансамблдерге өңделген түрінде де орындалады. Соған қоса, Қазақстан композиторларының симфониялық, опералақ шығармаларында өз қолданысын тапқан.

Сары-арқа

«Сары-арқа» күйі –Құрманғазының шығармашылығында ғана емес, бүкіл қазақ домбыра өнеріндегі ең биіктуынды. Оның жігерлі де жалынды музыкасы тыңдаушылардың рухын көтеріп ұлттық сезімін оятады, отанына деген сүйіспеншілігін арттырады.

Кварта мен унисоннан тұратын шағын кіріспесіжалпы шығарманың біркелкі жүретін ырғағы мен белсенді серпілісін, музыканың жігерлі сипатын қалыптастырады.

К үйдің негізгі әуені алғашында бір кедергіге тап болғандай бірнеше рет қайталанады да, содан соң өзініңбелсенділігінің арқасында жоғары қарай шарықтап жөнеледі:

Күйдің ерекшеліктерінің бірі – үлкен сағаның екі рет қайталануы. Бірінші рет музыканың үрдісі үлкен сағаның биіктігіне жетіп, бірақ онда көп кідірмей төмен қайтады, екінші рет саға бөлімі толығыменкөрсетіледі. Музыканың үрдісіосы биіктіктегі белсенділігініңарқасында домбыра пернелерінің шеңберінен асып түсіпаспаптың қақпасындағыдыбыстарды қамтиды.

Күйдің қорытынды бөлімінде бір бірінен алыс (октава аралығында) орналасқан кварталардың «секірістері» ерекше назар аударады.Осы әдіс арқылы екі ішекті домбырада төрт дауысты үндестіктер пайда болады. Бұл төрт дауыстылықтыңмәнісі мынада: ашық ішектегі («ре-соль»)кварталар мен жоғары октавадағы кварталар бірінен соң бірі тез жылдамдықта алынған кездеосы кварталардың «ізі» тыңдаушылардыңсанасында сақталады, соның нәтижесінде әр биіктегі кварталар бір біріне «қабатталып» көпдауысты аккордтар сияқты болып естіледі:

Қазақ ұлттық музыка мәдениетінің алтын қорына енген «Сары Арқа» күйі кәзіргікезде жеке домбырада ғана емес, түрлі ансамбльдер мен оркестрлердеде орындалады. Әсіресе ол қазақ халық аспаптар оркестрінің орындауында ерекше әсер қалдырады. «Сары Арқаның» әуені Қазақстан композиторларыныңкөптеген шығармаларындақолданылған, солардың бірі – Е.Брусиловскийдің «Сары Арқа» атты симфония-сюитасы.

Екі ғасырдай бұрынтуындаған күй кәзіргі кезде де өз тыңдармандарына шынайы эстетикалық әсер беріп, ұлттық өнерге деген үлкен мақтаныш сезімін тудырады.

Алатау

Құрманғазының музыкалық мұрасында лирикалық-философиялық бағытта туындаған күйлер аз емес, солардың бірі – «Алатау» күйі. Аталуына қарағанда, бұл күй Алатаудың әсем сұлу көріністеріне арналған сияқты. Бірақкомпозитор бұнда табиғаттың көріністерімен ғана шектелмейді. Алатаудың бейнесі ең алдымен адамның ішкі дүниесінің тебіреністері мен ой-толғауларын ашуға септігін тигізеді.

К үйекі әуеннен тұрады. Оның біріншісі –бас буында жүретіндәстүрлі құрылымдағы әуен. Ол айтарлықтай өзгерістерге ұшырамай шығарманың әр бөлімінен соң қайталанып отырады.

Бас буынның әуенітөменгі («ре») ішегінде жүрсе, күйдің негізгі музыкалық тақырыбы болып есептелетінорта буындағы әуен домбыраның жоғарғы («соль») ішегіне ауысады:

Келесі, «төрт перне» деп аталатын бөлім домбыра мойынының «сиЬ-фа» биіктігінде орналасқан. Көп күйлерде олар бір біріне ұқсас болып келеді. «Төрт перненің» негізгі міндеті – музыканың даму үрдісін жаңа биіктікке көтеру.

Күйдің шарықтау шегі кіші сағадан басталып үлкен сағаға бірақ жетеді. Одан кейін негізгі әуен төмен түскен сайын музыканың қуаты бәсеңдей бастайды. Күйдің соңында төрт перне, орта буын мен бас буындағы әуендер тағі бір рет қайталанады.

Сонымен, «Алатау» күйінде төкпе дәстүріндегі негізгі композициялық бөлімдер (бас буын, орта буын, төрт перне, кіші саға және үлкен саға) рет-ретімен қолданылып қана қоймай, өздерінің мінсіз жүйелігінің арқасында жалпы төкпе күй құрылымның классикалық үлгісінқұрайды.

Сұрақтар мен тапсырмалар

1. Құрманғазының өмірі мен шығармашылық жолы.

2. Ақжелең жанрының ерекшелігі неде?

3. Неліктен Құрманғазының күйлерін өмірбаяндық дейді?

4. Құрманғазының енгізген жаңалықтары.

5. «Балбрауын», «Сары арқа», «Алатау» күйлеріне сипаттама бер.

6. Осы күйлерден үзінділер ойна.