Сары жайлау

Қазақ ұлттық музыка мәдениетінің алтын қорын құрайтын «Сары жайлау» күйін шертпе дәстүрінің классикалық үлгісі деуге болады. Күй өзінің әсем әуенімен және құрылымының үйлесімділігімен Қазақстан жұртшылығын ғана емес, көптеген шетел тыңдармандарынқайран қалдырған. Атына сәйкес, оның музыкасы қазақтың кең байтақ Сарыарқа даласындағы көк майса жайылымдарын, айнадай әсем көлдері мен көркем сұлу тауларын суреттейді.

Күйдің музыкалық тақырыбы екі түрлі әуеннен құралған. Оның біріншісі жоғары дауыста жүрсе, екіншісі астыңғы «ре» ішегіде орналасқан.

Келесі бөлімдерде осы әуендер әр-түрлі өзгерістерге ұшырап қайталанып отырады. Соңғы бөлімде күйдің ырғағы өзінің еркін желісін кенеттен өзгертіп, бірыңғай төрттік үлестерге ауысады. Әуеннің еркін ырғағы оның ең соңғы қайталануында ғана қайтып оралады.

Сылқылдақ

Бұл Тәттімбеттің жарқын да жайдарлы, көңілді күйлерінің бірі. Зерттеушілердің пікірінше, бұл шығармада жастардың ойын-сауық құру кезі, сылқылдаған күлкісі көрінісін тапқан.

Күй бірнеше бөлімдерден тұрады. Бастапқы бөлімде негізгі әуен толық түрінде жүреді.

Келесі бөлімдерде бұл әуен әр-түрлі өзгерістерге ұшырап жеке-жеке бөлшектерімен көрсетіледі. Бара-бара музыканың дамуы өзінің шарықтау шегіне жетеді. Күйдің соңғы бөлімі шығарманың жалпы қорытындысы ретінде, «түйін сөзі» сияқты қабылданады.

«Сылқылдақ» – бір әуенге негізделген моноқұрылымдық шығарма. Осы құрылымға тән ерекшеліктердің бірі – күйдің барлық бөлімдерінде қолданылатын монокаданс.

Қос басар

Ел арасында «Қос басардың» 62 тарауы бар деген пікір бар. Олардың көбісі біздің заманымызға жетпей жоғалып кеткен. Кәзіргі кезде сол күйлердің алты нұсқасы ғана нотаға түскен. Төменде қарастыратынымыз–күйдің бұрыннан бері кең жұртшылыққа әйгілі, концерт сахналарында көп орындалатын, әсіресе халық аспаптар оркестрінде танымал болған нұсқасы.

Күй төкпе дәстүріндегі бас буынға ұқсайтын кварта-квинтадан тұратын кіріспеден басталады.Музыканың даму барысында бұл «бас буын» күйдің барлық бөлімдерінің арасында қайталанып отырады.

« Ля-ми» дыбыстар аралығында басталатын негізгі әуен бара-бара өзінің шеңберін ұлғайтып екінші октавадағы «си» дыбысына дейін барып қайтады.

Күйдің ортаңғы және соңғы бөлімдерінде осы әуен әр-түрлі өзгерістерге ұшырап қайталанып отырады.

«Қос басар» күйі өзінің қарапайым құрылымына қарамастан терең мағыналы философиялық ойды білдіреді. Шығармада жеке адамның өмірдегі орны, мақсат-міндеті, о дүние мен бұл дүниенің қарым-қатынасы сияқты күрделі мәселелер қозғалады. Сондықтан күйдің жанрын толғау деп анықтауға болады.

Сұрақтар мен тапсырмалар

1. Тәттімбеттің сері аталуы неліктен?

2. Күйшінің өмірбаяны.

3. Тәттімбет туралы аңыз-әңгімелер.

4. «Сары жайлау», «Сылқылдақ», «Қос басар» күйлеріне мінездеме бер.

5. Осы күйлерден үзінділер ойна.

17 Тақырып Біржансал (1834-1897)

Біржан сал Қожағұлұлы– аса көрнекті әнші-композитор, ақын, Арқа әншілік дәстүрінің негізінқалаушы. Қазақтың сал-серілік өнеріне тән ерекшеліктердің бәрі Біржанның тұлғасына біткен, сондықтан ол халықтың құрметті «сал» атағына ие болған.