Пан көйлек

Бұл әнді мазмұны мен құрылымы жағынан алғанда халық кәсіби әндердің нағыз үлгісі деуге болады. Әннің бірінші шумағында жалпы сал-серілік өнерге тән жастық шақтың қызықты кездері суреттелсе, екінші шумағында өлеңнің мазмұны күрт өзгереді, бұнда Мұхит өзінің болашағына ой тастағандай болады.  

Панкөйлек, маң-маң аяқ басатұғын,

Жар қайда ондай көніл ашатұғын,

Кешегі жиырма бестін желігінде,

Көңілім тау суындай тасатұғын.

Кім білер, кімдер болар мейірім қанар,

Рухым сөнген менiң қайта жанар

Еңіреп Мұхит бабам өтіпті-ау деп,

Кеінгі ұрпақтарым есіне алар.

Жалпы әннің әуені кең, көтеріңкі, жарқын. Онда, негізінен, тастан жонып жасалған мүсін тәрізді, ірі музыкалық әдіс-тәсілдер қолданылған.

 

Үлкен Айдай

Мұхиттың басқа әндері сияқты, «Үлкен Айдайдың» әуені кең, музыкалық сипаты салтанатты. Сондықтан болар, Е.Брусиловский өзінің «Қыз Жібек» операсында бұл әнді Шегенің ариясы ретінде қолданған.

Мұхиттың салады енді Айдайына,

Бақ берген ер жігіттің маңдайына.

Жаманға бір сөз айтсаң теріс қарайды,

Жақсының мен жүремін ыңғайына.

Әннің даму үрдісі еркін, әуенінің құрылымы ірі, оның жеке бөлшектерінің ұзақ созылған дыбыстармен аяқталуы әннің кеңістігін ұлғайтып ерекше сезімге бөлейді.

З әуреш

Әннің шығу тарихы туралы ел арасында мынадай аңыз бар. Баяғыда Медет деген хан өзінің әскери жорықтарының бірінде отыз баласынан түгел айырылыпты. Соңында жалғыз қалған Зауреш қызы да көп ұзамай қайғыдан қаза болыпты. Осы аңызды естіп қатты әсер алған Мұхит Зәурештің рухына бағыштап трагедиялық сезімге тола әнін шығарады. Бұл әнді ғұрыптық жанрдағы жоқтау әнінің кәсіби түрі деуге болады. А.Жұбановтың пікірінше, бұл ән емес, шағын реквием.

«Зәуреш» әні жеке адамның қайғысын ғана суреттеп қоймайды, оның мән-мағынасы әлдеқайда терең. Сондықтан оның жанрын музыкалық поэма деп белгілеуге болады.

У а, Зәуреш, сенің үшін елден келдім,

Баяғы өзің көрген жерден келдім.

Сен неге мен келгенде тебіренбейсің,

Иіскеп бір сүйемін деген едім.

Қайыңның жаста көрдім жапырағын,

Құланның тауда көрдім шоқырағын.

Сен қалған отыз ұлдан едің, Зәуреш,

Бір уыс бұйырмады топырағың.

Сақталмас болат пышақ қын болмаса,

Өтірік неге керек шын болмаса.

Зарланып саулы інгендей келгенімде,

Басыңды бір көтерші тым болмаса.

Сұрақтар мен тапсырмалар

1. Мұхиттың өмірі мен шығармашылық жолы.

2. Мұхит пен оның ұрпақтарының қазақ музыка мәдениетіне қосқан үлесі.

3. «Айнамкөз», «Пан көйлек», «Үлкен Айдай», «Зәуреш» әндеріне сипаттама бер.

4. Берілген әндерді жатқа айт.

Әдебиеттер

1. Жубанов А. Струны столетий. - Алма-Ата, 1958.

2. Жубанов А. Соловий столетий . - Алма-Ата, 1966.

3. Елеманова С., Раибергенова С., Омарова Г., Шегебаев П. Казахская музыкальная литература. Учебник для ДМШ. - Астана, 2006.

4. Елеманова С. Казахское традиционное песенное искусство. Алматы, 2000.

5. Ерзакович Б. Песенная культура казахского народа. - Алма-Ата,1966.

6. Исмаилов Е. Акыны. - Алма-Ата. 1957.

7. Кунанбаева А. Жанровая система казахского музыкального эпоса. Опыт обоснования // Музыка эпоса. - Йошкар-Ола, 1989.

8. Сарыбаев Б. Казахские народные инструменты. - Алма-Ата, 1978.

9. Толеубаев А. Реликты доисламских верований в семейной обрядности казахов. Алма-Ата, 1991.

10. Турсынов Е. Возникновение бахсы, акынов, сэри и жырау. - Астана,1999.

11. Шегебаев П. История казахской интрументальной музыки 19 века. Учебное пособие. Астана, 2009.

12. Шегебаев П. Формирование и развитие образа соловья в домбровой музыке // Инструментальная музыка казахского народа. - Алма-Ата, 1985.

13. Шегебаев П. Жанровые особенности кюя «Науыскы» (комическое в домбровой музыке) // Инструментальная музыка казахского народа. Алма-Ата, 1985.