Емтихандық билет №9

1. Астық жемдік дақылдарының маңызы, олардың морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері.

Жаздық арпасолтүстік Қазақстанның көптеген аудандарында дәнді дақылдардың ішінде арпа барынша өнімді және арзан құнарлы мал азығы болып табылады. Арпаның 1 кг дәнінде 1,28 азықтық өлшем мен 100 г дейін сіңімді протеин бар. Жалаңаш дәнді сорттарынан арпа жармасын дайындайды, нан өндірісіне жарамды формалары анықталады. Құрамында ақуызы/ белогі аз арпа негізінен сыра қайнату өндірісінде маңызды шикізат болып табылады. Масақ сабақшасында орналасқан жемісті масақшаның санына қарай арпа үш түр тармағына бөлінеді: көпқатарлы, қосқатарлы, аралық. Арпаның көпқатарлы түр тармағы екі қатарлыға қарағанда тез піседі. А) Морфологиялық ерекшеліктері. Арпа шашақты тамыр жүйесінен тұрады. Ол түп және екінші тамырларды біріктіреді. Бастапқы тамырлар бидай мен сұлыға қарағанда алғашқы кезде тезірек өседі, бойлай кіруі 100-120 см. Өсімдіктердің қоректенуінде олар құрғақшылық жағдайда ерекше маңызға ие болады. Құрғақшылыққа төзімді сорттарында бастапқы тамырлар саны көп болады. Екінші тамырлардың қалыптасуы, дамуы және топыраққа бойлап енуі топырақтың беткі қабатының ылғалдылығы мен түптену қарқындылығына байланысты.Қоректік заттар және ылғалмен жақсы қамтамасыз етілгенде 3-5 түптену өркені пайда болады. Арпаның өнімді түптенуі 1,5-2,5 тең. Сабағы сабан, жағдайларға байланысты 40-160 см биіктікке дейін өседі. Ол бидай сабағынан әлсіз. Гүлшоғыры масақ, бірақ соңғы жеміс беретін масақшасы жоқ. Әрбір масақшасы жалғыз гүлді, бір дән түзеді. Көпқатарлы арпада әдетте әрбір масақ кемерінде үш жемісті масақша орналасқан, қосқатарлыда бір масақша дамып дән береді де, қалған шеттегі екеуі жеміссіз қалады. Сорттары. Донецкий 8.Медикум түршесіне жатады, 1000 дәннің массасы 41-55г. Сорт орта мерзімде піседі, жапырылып қалмауға орташа төзімді. Барлық Солтүстік Қазақстан облыстарында аудандастырылған. Кедр -5. Нутанс түршесіне жатады. Медикум 85. 1000 дәнінің массасы 48-53 г. Орташа мерзімде піседі. Б) Биологиялық ерекшеліктері. Арпаның тұқымы 1-2⁰C өне бастайды. Ең қолайлы температура +15-20⁰C. Өсіп-өну кезеңінде жарамды астық алуға қажетті белсенді температура жиынтығы орта мерзімде пісетін сорттарға 1300⁰ және кеш пісетін сорттарға 1400⁰. Егін көгін 4-5⁰C алуға болады, түтікке шығу-масақтану кезеңіндегі ең қолайлы ауа температурасы 20-29⁰C, ал дәннің пісуі кезіндегі 23-24⁰C. Арпа көктемгі -6-8⁰C бозқырауды зиянсыз көтереді, гүлдену кезеңінде -1-2⁰C, сүттене піскенде -2-4⁰C бозқырауды көтереді. Арпа бидай мен сұлыға қарағанда құрғақшылыққа төзімдірек. Т.к. 300-450. Арпаның ылғалға максимум қажетсінуі түтікке шығу-масақтану кезеңіне дәл келеді. Арпа қышқыл топырақтарда (рн-6,5-7,5) нашар өседі, алайда тұзды ортаға айтарлықтай төзімділігінің нәтижесінде сортаңдау топырақтарда бидайға қарағанда жақсы өнім береді. Гүлдену мен ұрықтану жиі түрде масақ жапырақ қабатында тұрғанда байқалады.

Сұлы.Астыққа, көк балауса мен пішенге және азыққа қолданылады, ол таза және біржылдық бұршақ дақылдарымен – сиыр жоңышқа, ас бұршақ ж.б. Аралас күйінде өте жақсы азық. Сұлының сабағы берік, негізгі өсіп-өну кезеңдерінің ұзақтығы бұршақ тұқымдас дақылдарының өсіп-даму кезеңдеріне сәйкес келетіндіктен ол аралас егістіктің маңызды астық тұқымдас түрі.