- •Емтихандық билет № 1
- •1. Астық дақылдарының өсуі және дамуы (өсу сатылары, органогенез кезеңдері, өнімділік элементтері)..
- •2. Ауыл шаруашылық дақылдардының тіршілігіне қажетті факторлары.
- •3. Өсімдік шаруашылығы өнімдерін сақтау және өңдеу технологиясы пәні, міндеттері.
- •4. Топырақтану ғылымының қалыптасуы, топырақтың табиғи ерекшеліктері. Топырақтанудың негізгі бөлімдері, басқа ғылымдармен байланысы, зерттеу тәсілдері.
- •Емтихандық билет № 2
- •1. Өнім сапасына сорттың және өсіру жағдайларының әсері..
- •2. Арамшөптерді сыныптау және олардың биологиялық ерекшеліктері..
- •3. Өсімдік шаруашылық өнімдерін сақтау және өсіру кезінде өнімнің сапасына әсер ететін факторлар..
- •4. Топырақтану ғылымының даму тарихы. Топырақтанудың Қазақстанда дамуы..
- •5. Солтүстік қазакстанда селекция және тұқым шаруашылық ғылымының қысқаша даму тарихы. Отандық селекцияның негізін қалаушылар.
- •Емтихандық билет № 3
- •1. Өсімдік шаруашылығы ғылым ретінде (міндеттері, зерттеу әдістері).
- •2. Солтүстік Қазақстанда азжылдық арамшөптермен агротехникалық күресу шаралары..
- •3. Ауылшаруашылық өнімінің сапасы туралы ұғым. Өсімдік шаруашылық өнімдеріне қойылатын талаптар. Базистік және шектеулі нормалар..
- •4. Топырақ құралу процесінің жалпы жобасы. Топырақтың табиғи түзіліс ретіндегі жалпы ерекшеліктері, зат айналымдары...
- •5. Картоп тұқымшаруашылығы. Элитті картоп өсіру нұсқасы.
- •Емтихандық билет № 4
- •1.Жаздық жұмсақ бидайдың маңызы, морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері.
- •2.Солтүстік Қазақстанда көпжылдық арамшөптермен күресу шаралары.
- •3.Астықтың сапа көрсеткіштерін жіктеу. Астықтың жаңалығы және оны анықтау тәсілдері.
- •4.Топырақ құралуының кезеңділігі. Топырақ құралуы және эволюциясы..
- •Емтихандық билет № 5
- •1. Топырақ-климаттық аймақтарын ескере отырып жаздық жұмсақ бидай өсіру технологиясының негізгі элементтерін негіздеу.
- •2. Арамшөптерді химиялық әдіспен құрту шаралары (қолданатын гербициттердің түрлерін атау және бүрку мөлшерін анықтау, есептеу).
- •3. Астық массасынан үлгі алу тәртібі. Астықтың ластылығы және оны анықтау тәсілдері.
- •4. Топырақтың морфологиялық белгілері. Топырақ жаратылысының факторлары. .
- •5. Будандастыру. Оның принциптері, түрлері және тәсілдері.
- •Емтихандық билет № 6
- •2. Арамшөптердің биологиялық ерекшеліктері (мысалы-ерте пісетін және кеш пісетін жаздықтар).
- •3. Астықтың ылғалдылығы және оны анықтау тәсілдері.
- •4. Топырақтың қатты фазасының минералды бөлігі. Топырақтардың гранулометриялық құрамының маңызы.
- •Емтихандық билет 7
- •1.Күздік дәнді дақылдарының маңызы, морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері.
- •2.Ауыспалы егіс және олардың құрастырушы элементтері
- •3.Астық партиясының сапа көрсеткіштері. Типтік құрамы және шынылығы.
- •5.Селекциялық процестегі жалғыз айырмашылық принципі және будандары, дәлдігі, типтігі.
- •Емтихандық билет №8
- •1.Солтүстік Қазақстанда күздік дақылдарды өсіру технологиясының ерекшеліктері.
- •2.Ауыл шаруашылығы дақылдарын және сүрі жерлерді ауыспалы егісте орналастыру
- •3.Дәннің ірілігі мен біркелкілігіне әсер ететін факторлар. Астықтың көлемдік салмағы (натура), қауыздылығы, дәннің толықтылығы және оны анықтау тәсілдері.
- •4.Топырақ құрамындағы химиялық заттар. Топырақтардың радиоактивтілігі, табиғи және жасанды радиоактивтілік.
- •5.Мутация және мутагенез, оның селекция тәжірибесіндегі маңызы.
- •Емтихандық билет №9
- •Астық жемдік дақылдарының маңызы, олардың морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері.
- •Ауыспалы егістерді сыныптау, құрастыру принциптері және оларды қолдану аудандары
- •3. Астықтың наубайханалық сапа көрсеткіштері. Бидай дәніндегі желімшенің сапасы мен мөлшерін анықтау. Күшті және қатты бидайлар.
- •5.Картоп дақылының сорттық белгілері және Солтүстік Қазақстанда аудандастырылған сорттары.
- •Емтихан билет №10
- •1.Солтүстік Қазақстанда жемдік астық дақылдарының өнімділігін арттыру жолдары.
- •2.Алқаптық ауыспалы егіс: сыныптау, құрастыру ерекшеліктері
- •3.Я.Я. Никитинский бойынша өсімдік шаруашылығы өнімдерін сақтаудың жалпы қағидалары, тәжірибедегі мәні.
- •5.Сорт туралы түсінік. Өндірісте сортқа қойылатын талаптар.
- •Емтихан билет №11
- •1.Дәнді дақылдардың тіркелген сорттарының сипаттамасы.
- •2.Солтүстік Қазақстанда астықты-сүрі жерлі ауыспалы егісті игеру
- •3.Астық массасы мен астық өнімдерінің физикалық қасиеттері (астық массасының сусымалылығы, өздігінен сұрыпталуы, қуыстылығы, сорбциялық қасиеттері).
- •2.Топырақты күзде өңдеу:түрлері, құралдары, тереңдігі
- •3.Сақтау кезінде астық массасында жүретін физиологиялық процесстер. Сақтау кезіндегі астық пен тұқымың ұзақ өміршеңдігі (тыныс алу, егін жинағаннан кейінгі дәннің пісіп-жетілуі).
- •5.Сұрыптау және оның тәсілдері. Сұрыптау жүргізу кезінде туындайтын қиыншылықтар мен кедергілер.
- •Емтихандық билет № 13
- •Солтүстік Қазақстанда қарақұмықтың өсіру технологиясының ерекшеліктері.
- •2. Топырақты көктемде алғашқы өңдеу – ылғал жабу немесе тырмалау: мерзімі және орындау ерекшеліктері, құралдар, тереңдігі.
- •3. Сақтау кезінде астық массасының өздігінен қызуы (ұялы, қабаттық, жаппай өздігінен қызудың түрі). Күресу жолдары.
- •4. Топырақтың физикалық және физико -механикалық қасиеттері.
- •5. Полиплоидия және оны селекциалық тәжірибеде пайдалану. Полиплоидия түрлері және алу жолдары.
- •Емтихандық билет № 14
- •Жүгерінің маңызы, морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері.
- •Топырақты себу алдында және аралықты өңдеу: мерзімі және орындау ерекшеліктері, тереңдігі, құралдары, ерекшеліктері.
- •Астық массасын сақтау кезінде зиянкестермен зақымдануы және оны анықтау тәсілдері.
- •Топырақтағы ылғал түрлері. Топырақтың негізгі су қасиеттері: су ұстау қасиеттері, су өткізгіш қасиеті, су көтергіш қасиеті. Топырақтың су құбылымы..
- •Мәдени дақылдардың эколого-географиялық жүйеленуі. Мәдени өсімдіктердің шығу орталығы және қалыптасуы (н.И.Вавилов;п.М.Жуковский).
- •Емтихандық билет № 15
- •Емтихандық билет № 16
- •1.Солтүстік Қазақстанда жүгеріні сүрлемге өсірудің астықты технологиясы..
- •2.Топырақтың құнарлығы және мәдени түрлері.
- •3.Дән массасын қоймада сақтау режимі мен тәсілдері. Сақтау тәсілдерінің жалпы сипаттамасы мен жіктелуі.
- •Емтихандық билет № 17
- •Қазақстанда қант қызылшасын өсірудің индустриалдық технологиясы.
- •Ауыспалы егіс туралы ілімінің дамуы.
- •3. Құрама азық өндірудін негіздері.
- •4. Топырақты және ауылшаруашылығы жерлерін қорғау. Топырақ эрозиясы және дефляциясы. Топырақты ластанудан қорғау шаралары.
- •5. Селекциялық материалдарды бағалау тәсілдері. Құрғақшылыққа және қысқа төзімділігін бағалау.Өнімнің сапасын бағалау.
- •Емтихандық билет № 18
- •Қант қызылшасының маңызы, морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері.
- •Минималдық, нөлдік топырақ өндеу әдістері олардың айырмашылықта
- •3. Көкөніс, жеміс жидекті өндеу негіздері. Ашытқан қырыққабатты даярлау
- •4. Таулық аймақтар топырақтары және жайылма топырақтары классификациясы мен морфологиялық сипаттамалары.
- •Біржылдық көкөніс дақылдарының тұқымшаруашылығы. Шалғам және қияр тұқымшаруашылығы..
- •Қолданылуы
- •Өсімдік туралы
- •Емтихандық билет № 19
- •Солтүстік Қазақстанда картопты суарылмайтын жағдайда өсіру технологиясы.
- •Дақылдарды алғы егіс ретінде бағалау.
- •3. Өсімдік майының сапасы және оны анықтау жолдары.
- •4. Таулық аймақтар топырақтары және жайылма топырақтары классификациясы мен морфологиялық сипаттамалары.
- •5. Селекциялық материалдарды бағалау тәсілдері. Зиянкестерге қарсы төзімділік бағасы. Қолайсыз топырақ – климаттық жағдайларға төзімділік бағасы. Егіс жинауға және механизацияға берілген бағасы.
- •2. Егіншіліктің негізгі заңдары жеке олардың дақылдар өнімін арттырудағы маңызы.
- •Емтихандық билет № 20
- •Картоп дақылын қатарлап жал үстіне өсіру технологиясының ерекшеліктері.
- •3. Жарма өндіру тәсілдері және технологиялық үрдістердің сұлбасы, сапасын анықтау көрсеткіштері.
- •4. Құрғақ және ылғалды субтропик топырақтары классификациясы мен морфологиялық сипаттамалары.
- •5. Селекциялық материалдарды бағалау тәсілдері. Зиянкестерге қарсы төзімділік бағасы. Қолайсыз топырақ – климаттық жағдайларға төзімділік бағасы. Егіс жинауға және механизацияға берілген бағасы.
- •Емтихандық билет № 21
- •1.Картоптың маңызы, морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері.
- •2.Топырақтың су,ауа,жылу режимдері және оларды реттеу әдістері.
- •3.Нан пісіру негіздері. Піскен нанның сапасын анықтау: сыртқы түрі, жұмсақтығы, нанның ылғалдылығы, саңылаулығы, қышқылдылығы.
- •4.Шөлейт және шөлді аймақ топырақтары классификациясы мен морфологиялық сипаттамалары.
- •5. Гетерозис, оны өсімдіктер селекциясы тәжірибесінде пайдалану жолдары. Биотехнология және селекция.
- •Емтихандық билет № 22
- •Солтүстік Қазақстанда майлы зығырдың өсіру технологиясының негізгі элементтері.
- •2. Топырақтың жарық және қоректік режимдері және оларды реттеу әдістері.
- •3. Картопты сақтау тәсілдері. Картоп және көкеніс сақтау қоймаларының сипаттамасы, дайындық жұмыстары.
- •4. Кебірлердің классификациясы мен морфологиялық сипаттамалары.
- •Мутация классификациясы. Химиялық және физикалық мутагендер. Экспериментальды және спонтанды мутагенез негізінде алынған құнды шаруашылық формалары мен сорттары.
- •Емтихандық билет № 23
- •Майлы зығыр маңызы, морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері.
- •Топырақтың негізгі агрофизикалық қасиеттері, егіншіліктегі мәні және оларды реттеу әдістері.
- •5. Элита тұқымдарының өндірісі. Элитті тұқымдардың толық өсіру схемасы.
- •Емтихандық билет № 24
- •1.Солтүстік Қазақстанда жаздық рапсты тұқымға өсіру технологиясының ерекшеліктері.
- •2.Топырақ құнарлылығын қалпына келтіру.
- •3. Қоймаларды жаңа өнімді қабылдауға дайындау. Дезинсекция.
- •4. Қара-қоңыр және шалғынды қара-қоңыр топырақтар классификациясы мен морфологиялық сипаттамалары.
- •5. Селекциялық процестердің ұйымы және техникасы. Сортсынау.
- •Емтихандық билет № 25
- •4. Шалғынды және шалғынды-далалы ландшафттың автоморфты топырақтары қара топырақтар деп аталады.
- •Емтихандық билет № 26
- •Емтихандық билет № 27
- •Емтихандық билет № 28
- •Емтихандық билет № 29
- •Емтихандық билет № 30
- •5. Мемлекеттік сорт сынауды ұйымдастыру. Мемлекеттік сорт сынау учаскелерінде сорттарды өндірістік сынаудан өткізу.
5.Сұрыптау және оның тәсілдері. Сұрыптау жүргізу кезінде туындайтын қиыншылықтар мен кедергілер.
Селекция (латын тілінен аударғанда selectio - сұрыптау немесе іріктеу) - жаңа сорттар мен будандарды шығарумен айналысатын ғылым.
Алғашқы кезде жаңа сорттар шығаруда тек сұрыптау әдісі қолданылған.
Қазіргі кезде селекцияда сұрыптаумен қатар: будандастыру, полиплоидия, мутагенез, биотехнология сияқты басқа да әдістер кеңінен қолданылуда. Селекционердің жоғарғы мамандықтарын қажет ететін генді инженерия, гаплоидты селекция сияқгы әдістерді пайдалану қазіргі күні басты бағытқа
Сонымен қатар, сұрыптаудың дәстүрлі әдістері де дамытылу үстінде, оларддың негізінде жаңа бағыгтар жасалып, іске асырылып жатыр.
Бірінші бағыт. Бір, екі, үш қысқа сабақтылық гені бар бидай, қара бидай, сұлы, арпа және басқа да дақылдардың қысқа сабақты сорттарын шығару.
Екінші. Бұршақтың масағынан төгілмейтін сорттарын шыгару, бұл үшін осындай төзімділігі анықталған донор пайдаланылады.
Үшінші. Күздік бидайдың қатты және күшті сорттарын шығару.
Төртінші. Бойында амин қышқылы — лизиннің құрамы таптырмайтьн құрғақ протеинге шаққанда 4,1 — 4,5 процент және одан да көп болатын арпа мен жүгерінің сорттары мен будандарын шығару.
Бесінші. Ауыл шаруашылық дақылдарының тыңайтқыштарға аса сергек сорттары мен будандарын шығару
Алтыншы. Экологиялық қауіпсіз минералдық тыңайтқыштар мен пестицидтерді қолдану тәжірибесіне мүлде жаңа тұрғыдан қарауды талап етеді.
Жетінші. Сұрыптауда гетерозисті пайдалануды кеңейту.Жүгеріге қоса күнбағыс будандарын шығару жөнінде де жұмыстар жүргізілуде.
Сегізінші. Қазақстан үшін күздік бидай мен қара бидайдың сорттарын шығару — ауыл шаруашылығы үшін ежелгі әрі көкейтесті мәселелердің бірі.
Тоғызыншы. Өнімділігі мен қолайсыз факторларға төзімділігін арттыратын жеке бағалы қасиеттері бар сорттар мен гибридтер шығару
Оныншы. Шөл жағдайында және қатты тұзданган топыраққа бейімделген галофит өсімдіктер шығару.
Он бірінші. Суарылатын және құрғатылған жерлер үшін сорттар мен гибридтер шығару
Емтихандық билет № 13
Солтүстік Қазақстанда қарақұмықтың өсіру технологиясының ерекшеліктері.
Солтүстік Қазақстанда қарақұмық өсіру технолгиясының ерекшеліктері. Солтүстік Қазақстанда жарма алу үшін тары мен қарақұмық өсіріледі. Өңдеу нәтижесінде алынатын ақталған тары, арпа мен сұлы жармаларынан асып түсетін жоғары дәмділік сапасымен және қоректік қасиеттерімен ерекшелінеді.Дақылдарды кезектестіріп орналастыру нұсқасына сай қатаң түрде алғы дақыл- дардан кейін орналыстырады. Қарақұмық дақылының алғы дақылдары:пардан кейінгі жаздық бидай, пар, отамалы және дәнді бұршақ дақылдары.А.И.Бараев атындағы ашғзида қарамқұмық егісінде топырақты (14-16 см тереңдікте) күздік өңдеу кезінде ең жақсы нәтиежелер алынған, өнімділігі 7.9 ц/га, ал топырақты қайырмалы өңдеуде (20-22 см ), сәйкесінше 5.1ц/га құрады. Қысқы мерзімде қар тоқтату, ал көктемде қар еру жұмыстарын реттеу жүргізіледі. Көктемде топырақтың физикалық пісіп жетілу кезінде екі ізбен тырмалау шаралары өткізіледі. Бірінші қопсыту 8-10 см тереңдікте тырмалау мен топырақты нығыздаумен бірге, екінші себу алдындағы қопсыту тұқым сіңіру терендігінде жүргізіледі.Топырақтағы ылғал қорының жетімсіздігінде себу алдындағы қопсыту жұмыстары топырақты нығыздаумен қатар жүреді. Орташа мерзімде пісетін тары сорттары үшін себудің қолайлы мерзімі мамыр айының 3-ші онкүндігі, ал кеш пісетін сорттар үшін мамыр айының 2-ші онкүндігі. Тары дақылы үшін алғашқы вегетациялық кезеңнің өтуі баяу, сондықтанда себу шараларын арашөптермен ластанған танапта жүргізбеген жөн. Мұндай жағдайда себу жұмыстарын мамыр айының соңына маусым айының басына қалдырып, тағыда бір мәрте қопсыту жүргізген дұрыс. Механикалық құрамы жағынан жеңіл топырақтарда қолайлы тұқымды сіңіру тереңдігі 5-6 см, ал ауыр топырақтарда 4-5см.Қарақұмық мамыр айының 2-3-ші онкүндігінде себіледі. Солтүстік аудандарда 28-30 мамыр, оңтүстік аудандарда 20-25 мамыр аралығы. А.И.Бараев атындағы АШҒЗИ мәліметтері бойынша қарақұмықта ең жоғарғы өнім 18-28 мамыр аралығында себілген егістен алынған. Кең қатарлы егістен (45 cм) себу мөлшері 2.5-2.7 млн.өнгіш тұқым гектарына. Ауыр саздақты топырақтарда тұқымды сіңіру тереңдігі 3-4 см, қара топырақтарда 5-6 см сепкеннен кейін топырақты нығыздау шаралары жүргізіледі. Қарақұмық дақылынан жоғары өнім алу үшін 1га жерге 2-3 балара омартасын орналастыру негізі жағдай болып табылады. Себуге егістік стандарт бойынша бірінші класқа жататын тұқымдар қолданылады.
