5. Мутация классификациясы. Химиялық және физикалық мутагендер. Экспериментальды және спонтанды мутагенез негізінде алынған құнды шаруашылық формалары мен сорттары.

Белгілердің кенеттен секірмелі тұқым қуалаушы өзгерістері мутация деп аталады. Азғада табиғи мутациялар ұрық ( генератвті мутациялар) және сомалық (сомалық мутациалар) жасушаларда пайда болады.

Мутация сыртқы жағдайлардың әсерінен емес, қандай да бір ішкі

Күштердің әрекетінен болады деп есептеледі. Осы нәтижені профессор С.И. Коржинский және мутациялық теорияның авторы Де Фриз де көзқарасты ұст Адам гаметаларындағы мутациялардың орташа жиілігі 1 млн – ғашаққанда бірге жуықтайды. Әдетте мутациялардың үш түрлі пайда болу жолдары бар:

1) табиғи жағдайда өздігінен пайда болатын табиғи мутациалар;

2) гендерді өзгертетін жағдай жасалып эксперимент нәтижесінде пайда болған индукцияланған мутациялар.

3) Адам әрекеті нәтижесінде пайда болған өзгергенорта тудыратын шартты – табиғи мутацияла

Емтихандық билет № 23

1. Майлы зығыр маңызы, морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері.

Зығырдың тұқымы 35-42% майды құрайды. Зығыр майы тез құрғайды. Жоғары сапалы зәйтүн,лактар, эмальдарды жасау үшін берік,жіңішке және иілгіш үлдірді белгілей отыра қолданылады. Бүкіл әлем бойынша орташа техникалық майлар ішінде зығыр өндіріс көлемі бойынша бірінші орын алады. Оны электротехника, қағаз және сабын шығару өндірісінде,сонымен қатар медицина мен парфюмерияда кеңінен қолданылады. Зығыр майы тағамдық мақсатта аз мөлшерде ғана пайдаланылады. Май шығару өндірісінде (күнжара,шрот) –бағалы,жоғары ақуызды азық. Бұл 6-12%май, 30% дейін шикізат ақуызын құрайды. 1кг зығыр күнжарасында 1,15а.ө. Бар. Зығыр Солтүстік Қазақстан Облысында, Қостанай Облысында, Ақмлоа Облысының солтүстік бөлігінде өсіріледі. ҚР бойынша орташа өнімділігі 1,2-3,1ц8-/га-дан жоғары емес. ҒЗИ және сртучаскесінің мәліметі бойынша бұл аймақтарда тұқым өнімін 9-12ц/га дейін алу мүмкін. Майлы зығырдың сабаны қалдық талшыққа және қысқа талшық өңдеу үшін,жуан,қап тігетін мата ,жіп және т.б. Жасауда қолданылады. Биологиялық ерекшеліктері.Зығыр juim түріне, Jinaceae тұқымдасына жатады. Оның 200 түрі белгілі. Зығыр көбінесе кәдімгі мәдени маңызға ие. Қазіргі классификация бойынша зығыр 5 түрге бөлінеді. Олардың келесі 3 түрі сараманда кеңінен қолданылады: 1)Жерорта теңізі биіктігі 50см, М1000 -10-15г, жемісі, қорапша және ірі тұқым.2)Түртармақ аралығы – бикітігі 50-60см, гүлдері, қорапшалар, М1000 -3-5г. Ең жақсы кең таралған түртармақ. Температураға талабы. Майлы зығырдың тұқымы +30С -40С температурада өне бастайды. Тұқым өнуінің оптимальді температурасы 120С. -40С-тағы үсікті аурусыз көтере алады. Майлы зығыр жылылықты көп мөлшерде гүлденуі-пісіп жетілу кезеңінде талап етеді (200С -220С). Суық, құбылмалы ауа-райында гүлденуі созылады. Вегетациялық кезеңнің белсенді температура жиынтығы 16000С-18000С.Ылғалға талабы. Майлы зығыр топырақ ылғалдығына күшті талап қояды. Вегетация уақытында топырақта ылғалдың артығымен болуы, сонымен қатар, жетіспеушілігінен зығыр өнімі төмендейді.