Емтихандық билет № 20

1. Картоп дақылын қатарлап жал үстіне өсіру технологиясының ерекшеліктері.

Картоптың морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері. Картоп өте маңызды ауылшаруашылық дақылы. Картоп түйнегі, ең алдымен кеңінен және әртүрлі тамаққа пайдаланылады. 1 кг түйнек 840 калорияға дейін береді және адамның тәуліктік рационында айтарлықтай орын алады. Картоп түйнегінде 22-25% құрғақ зат, 18-22% крахмал және 3%-ке дейін ақуызды заттар болады. Картоп ақуызы (белогі) өзінің биологиялық құндылығы жағынан дәнді дақылдар белогінен анағұрлым жоғары бағаланады, өйткені оның құрамында және жануарлар организмдерінде синтезделмейтін амин қышқылдары көп. Картоп түйнегі адам организмінің қалыпты қызметіне өте қажетті көптеген бағалы витаминдер: (С, В, А, Р, К) мен минералдық тұздардың маңызды көзі (Fe, Ca, K, Mg, Na, P) болып табылады.Картоп, әсіресе сауын малы, шошқа және құстар үшін малазықтық дақыл ретінде жоғары бағаланады. 100 кг картоп түйнегінде 31 а.ө. Және 1,6 кг сіңімді протеин бар. Картоптың транспирациялық коэффициенті 430-570 өлшем бірлігінде өзгереді. Орташа есеппен 1 кг картоп түйнегін алу үшін 150 литр су қажет. Солтүстік Қазақстан жағдайында аудандастырылған картоп, сорттарының көпшілігінде интенсивті өсу мен түйнек түзу шілденің алғы, тамыздың бас кезінде болады, бұл жазғы ылғалдың мал түсетін кезіне сәйкес келеді де өнімнің қалыптасуына мүмкіндік жасалады. Мұның бәрін Сотүстік Қазақстан жағдайында көп тараған механикалық құрамы ауыр топырақта және суармалы Солтүстік Қазақстан аймағында көптеген картоп сорттары түйнектернінің ең қарқынды өсуі тамыз айна сәйкес келеді де барлық түйнек өнімінің 60-80%, ал кейбір жылдары 93-95% ға дейін жетеді. Ортадан кештеу пісетін сорттардат тіпті қыркүйек айында да, егер ерте күзгі үсік өсіп-өнуді тоқтатып тастамаса, өнімге айтьарлықтай салмақ қосылады. Сорттар: Прискульский ранний, Мурманский, Шортандинский.

2. Егіншіліктің негізгі заңдары жеке олардың дақылдар өнімін арттырудағы маңызы.

Егіншілік – біріншіден халыққа тағам, малға азық, өнеркәсіпке шикізат ретінде қажет өсімдіктерді өсіретін ауыл шаруашылығының бір саласы; екіншіден, ауыл шаруашылығының өнімдерін өсіру, күту, өнімін арттыру, жерді тиімді пайдалану және оның құнарлылығын арттыруды зеттейтін ғылым саласы. Ғылым мен озық – тәжірибенің жетістіктеріне сүйене отырып егіншіліктің мынадай заңдылықтарын атап айтуға болады.

Табиғаттағы топырақ түзілуінің жағымды тиімділігі заңы. Топырақ құнарлылығының қалыптасуы және оның біртіңдеп арта беретіні, ондағы жәндіктер тіршілігі барған сайын ұлғая беретіні және күн сәулесінің қуаты мен қоршаған ортаның қоректік заттарды көп жинауы, ал содан соң бұларды жетекшілігінен топырақтың құралуы осы заңға жүгінеді.

Қоректік заттарды топыраққа қайтару заңы. Бұл қайтару заңынын талабы бойынша – ысырап болу, егімен бірге кету немесе басқа себептер салдарынан топырақтың сіңімді қоректік заттарының тепе – теңдігі бұзылған жағдайда, тиістьті тыңайтқыштар енгізу жолымен, яғни агротехникалық әдістермен сол тепе- теңдікті қалпына келтіру керек. Соның өзінде топырақ – жанды іспекті екенін және ондағы микробиологиялық жұмыстар дұрыс реттелсе өсімдіктердің сан алуан қиын болып келген заттардың бір бөлігі сіңімді күйге ауысатынын ескерген жөн. Заттарды қайтару заңының бұзылуы топырақтың құнарлылығының жойылып кетуіне соқтырады.

Минимум, оптимум және максимум заңы. Бұл заң қайтару заңымен тығыз байланысты. Егінжайдағы өсімдіктердің өсуінің минимумдегі факторға немесе қоректік элементке тәуелді болатыны белгілі. Егер топырақтағы сіңімді азот 1 га 10 ц мөлшерінде астық алуға ғана жететін болса, ал фосфордың калийдің және басқа қоректік заттардың қоры 30ц, одан да көп түсім алуға жетеін болса, бәрібір өнім 10ц маңайында ғана алынады., өйткені, өнімнің мөлшерін ондағы минимум элемент айқындайды