39. XIX asyryň ortalarynda türkmen halkynyň garaşsyzlyk ugrundaky göreşmeleri. Sarahs söweşi, Garrygala söweşi, Mary-gajap söweşi.

XIX asyryň ortalarynda türkmen halkynyň garaşsyzlyk ugrundaky göreşmeleri esasanam Sarahs, Mary-gajap, Garrygala söweşleri bn häslendir-ýär. Sarahs söweşi 1855ý bolup geçýär. Munuň esasy sebäbi Sarahsyň ilatynyň Hiwa hany Mädemin hana boýun etmänligi we salgyt tölenmändigi bolup durýär. Bu söweşde Sarahs türkmenlerine Gowşut han ýolbaşçylyk edýär. Türkmenler Hiwa hanynda ustin çykýalar.

Garrygala söweşi. Eýran şasy, Nasreddin şa, Sarahs söweşinden soňra türkmen ýerlerini eýelemek ugrundaky gňreşlerini has hem güýçlendirýär.

1858ý Japarguly hanyň ýolbaşçylygynda Eýran şasy agyr ýaralanýar, goşuny Garrygala seýitlerne ugradýar. Garrygala söweşinde tekeleriň gökleriň hem-de ýomutlaryň birleşen güýçleri Eýran goşunlaryndan üstin çykýar. Bu söweşde Nurberdi han, Serdar, Mahmyt işan we beýlekiler ýolbaşçylyk edýarler.

Mary-gajap söweşi. 1861ý Eýran şasynyň Mary töwereklerini eýelemek üçin goşun ugratmagy netijesinde bolup geçýär. Bu söweşde türkmen atlylaryna Gowşut han ýolbaşçylyk edýär. Hemde Eýran goşunlaryndan üstin çykýarlar. Garrygala söweşi hemde Mary-gajap söweşi barada Abdysetdar kazynyň “Jeňnama” eserinde beýan edilýär.

40.Türkmenistanda garaşsyzlyk ýyllarynda ýangyç-energetika toplumynyň ösüşi

Beýik Galkynyş eýýamynda ykdysadyýeti ösdürmek strategiýasy energetiki häsiýete eýedir we ýangyç-energetika toplumy 2030-njy ýyla çenli döwür üçin ileri tutulyp ösdürilýän toplumlaryň hataryna goşulýar. Türkmenistanyň ýangyç-energetiki strategiýasy özüniň köp ugurlylygy bilen tapawutlanýar.

Baglaşylan şertnamalara laýyklykda, Türkmenistanyň elektrik energiýasy goňşy döwletler bolan Owganystana, Eýrana, Türkiýä we Täjigistana iberilýär.

Gaz pudagynda hyzmatdaşlyk etmek babatynda Russiýa, Hytaý, Eýran bilen uzak möhletleýin şertnamalar baglaşyldy, we birnäçe taslamalar amala aşyryldy. Olar, eýýäm ulanmaga berilen, Türkmenistan – Hytaý, Türkmenistan – Eýran gaz geçirijileri bilen bir hatarda, Türkmenistan – Owganystan – Päkistan – Hindistan, Türkmenistan – Gazagystan – Russiýa Hazarýaka we, Hazarüsti gaz geçirijileri ýaly taslamalardyr.

2009-njy ýylyň 14-nji dekabrynda Türkmenistan-Özbegistan- Gazagystan-Hytaý gaz geçirijisi açyldy.Uzynlygy 7 müň kilometr .

2010-njy ýylyň başynda Eýran Islam Respublikasyna eksport etmek üçin niýetlenen Döwletabat –Hangeran,ỳylyñ ahyrynda Sarahs-Sangbast gaz geçirijisi işe girizildi. 2014 –nji ýylyň aprel aýyndaky Hormatly Prezidentimiziň Lebap welaýatyna sapary bolyp, bu ýerde hem täze elektrik stansiýasy ulanylmaga berildi.

41 Sorag. Zähmet gatnaşyklarynyň döwlet tarapyndan düzgünleşdirilmegi

Zähmet-durmuş islegleriň mehanizmini netijeli peýdalanmak 231 gatnaşyklary zähmet bazarynda hödürlenýän zähmetiň we oňa bildirilýän arkaly amala aşyrylýar. Jemgyýetiň ýaşaýyş görkezijileri näçe ýokary bolsa, zähmet bazarynyň hili şonça-da artýar. Zähmetkeşleriň durmuş taýdan goralmagy, zähmet kanunçylygynyň kämilligi, saglyk hyzmatlarynyň hili we elýeterliligi, döwrebap bilim, alynýan girdejileriň mynasyp ýaşamak üçin ýeterlik bolmagy zähmet gatnaşyklarynyň derejesiniň ýokary bolmagyna täsir edýär. Netijeli işleýän zähmet bazaryny döretmek ösüşleriň hem özgertmeleriň häzirki tapgyrynda durmuş-ykdysady gatnaşyklaryny döwrebaplaşdyrmak boýunça amala aşyrylýan düýpli meseleleriň biridir. Zähmet bazary häzirki zaman bazaryň saldamly bölegini düzýär. Zähmet gorlarynyň aglaba bölegini ilatyň zähmete ukyply ýaşdaky bölegi düzýär. Erkek kişiler babatynda zähmete ukyplylyk ýaşy 16-62 ýaş aralygynda, aýallar üçin bolsa – 16-57 ýaş araçägi alynýar. Iş ýüzünde zähmet gorlarynyň ep-esli bölegini 16 ýaşa çenli we pensiýa döwründe işleýän raýatlar düzýär. Zähmet gorlaryna ykdysady işlere diňe bir gatnaşýan raýatlar däl, eýsem oňa gatnaşmaýan adamlar hem degişlidir.

Zähmet gorlary mukdar we hil görkezijilerine eýedir. Ahyrky jeminde olar jemgyýetiň zähmet potensialynyň sanlarda we göterimlerde beýan tapýan häsiýetlerini kesgitleýärler. Işçi güýç önümçiligiň esasy hereketlendiriji faktory bolup çykyş edýär, jemgyýetçilik dowamaty bolsa has giň, halk hojalygy möçberinde alnanda harytlaryň öndürilmeginiň gaýtadan ýola goýulmagyny we işçi güýjüň gaýtadan dikeldilmegini göz öňüne tutýar.

Zähmet gorlarynyň mukdar häsiýetleri şu görekezijiler arkaly kesgitlenýär:

- ilatyň zähmete ukyply adam sany;

- zähmet öndürijiliginiň we iş depginleriniň emele gelen ýagdaýynda zähmet çekýän adamlaryň iş wagty.

Zähmet potensialynyň hil görkezijileri şulardan ybaratdyr:

- zähmet çekmäge ukyply ilatyň saglyk ýagdaýy hem gujur-gaýraty;

- zähmetkeşleriň bilim we hünär taýýarlygynyň derejesi we hili.

Zähmet potensialynyň mukdar görkezijileri onuň ekstensiw häsiýetini, hil görkezijileri bolsa intensiw düzümini açyp görkezýär.

Zähmet bazarynyň esasy elementleri şulardan ybaratdyr:

- bazaryň subýekti: iş berijiler we önümçilkde işleýän işçiler, şeýle-de iş orny bolmadyk, ýöne iş gözleýän we işlemek işleýän adamlar;

- bazaryň edara ediş düzümleri – bular zähmet bazarynyň sunbýektleriniň aragatnaşylaryny we bazar infrastrukturasynyň sazlaşykly hereket etmegini rejeleýär;

- bazar infrastrukturasy: oňa ilatyň iş üpjünçiligi meselesi bilen meşgullanýan degişli gulluklar, hünäre ugrukdyryjy düzümler, hünärmenleri taýýarlaýan hem hünär derejesini artdyrýan edaralar, iş üpjünçilik fondlary, mahabat firmalary we beýlekiler degişlidir.

Zähmet bazarynyň hemme elementleriniň iş ýüzünde bolmagy we özara utgaşmagy onuň sazlaşykly işlemegini üpjün edýär. Munuň özi bolsa zähmet bazarynyň üstüne ýüklenen wezipeleriň doly berjaý edilmeginiň şerti bolup durýar. Olar:

- bahalary emele getirmek wezipesi – işçiniň aýlyk iş haky kesgitlenilýär;

- maglumat beriş wezipesi – zähmet bazarynyň subýektlerine ol ýa-da beýleki hünäre bolan islrgiň hem teklibiň derejesi, şol işe tölenýän hakyň möçberi, hünär taýýarlygyna bildirilýän talaplar baradaky we beýleki maglumatlar berilýär.