10. Türkmenistanyň geografiki, geosyýasy ýerleşişi,tebigy we demografiki aýratynlyklary

Türkmenistan Merkezi Aziýanyň günbatar böleginde, ýerleşýär. Onuň territoriýasy demirgazykdan günorta 650 km, günbatardan gündogara 1100 km-e çenli uzalyp gidýär. Ol demirgazyk ýarym şaryň aram guşaklygynyň çöller zonasynda ýerleşýär.

Türkmenistanyň tutýan meýdany 491.2 müň km². Munuň özi Merkezi Aziýanyň territoriýasynyň 39.8%-ine barabardyr. Onuň ýeriniň 80 % golaýyny Aziýanyň iň uly çölleriniň biri bolan Garagum, galan bölegini bolsa baýyrlyklar, daglar, derýalar, köller, suw howdanlary, medeni oturum (oazis) tutýar

T/n dgda Gazagystan, dg-gündogarda Özbegistan, günortada Owganystan we Eýran, günbatarda bolsa Hazar deňzi boýunça Azerbeýjan we Orsýet bilen araçäkleşýär. T/nyň iň esasay ýer asty baýlygy nebit we gaz bolýar. Bilermenleriň aýtmaklaryna görä ýurduň çäginiň 3/4 böleginiň nebit we gaz babatdaky geljegi uludyr. Häzirki güne çenli ýurdumyzda nebit we gaz babatda geljegi uly düzümleriň müňden gowragy ýüze çykaryldy, ýataklaryň 150-den gowragy açyldy, olaryň diňe 50-sinde işlenilýär. T/nyň çäginde Tüwergyrda, Uly Balkanda, Köýtendagda daşkömrüň çykýan ýerleri bar.

Nebit senagatynda, nebit-gaz gözleg işlerinde giňden ulanylýan bentonit toýnunyň ýataklary hem ýurdumyzda bar. Ol Balkanabadyň dg-da Oglanly diýen ỳerde bar.

Türkmenistan gadym döwürlerden bäri söwda ýollarynyň, medeni we dini gatnaşyklaryň çatrygynda ýerleşen. Onuň ajaýyp mysaly hökmünde Beýik Ýüpek ýoluny getirse bolar.

Türkmen halkynyň ynsanperwerlik, hoşniýetli goňşuçylyk ýörelgeleri Garaşsyz, baky Bitarap T/n döwletiniň hem daşary we içeri syýasatynyň many-mazmunyny kesgitleýär.

Bu döwürde Türkmenistanyň geosyýasy ýerleşişiniň artykmaçlyklaryny ýurduň we umuman, adamzadyň peýdasyna işewür ulanmaklyk meselesi has düýpli we toplumlaýyn çözülip başlandy.01.12.2007ý Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedowyň gatnaşmagynda Demirgazyk-Günorta geçelgesi boljak Uzen-Gyzylgaýa-Bereket-Etrek-Gorgan halkara demir ýolunyň gurluşygyna başlandy. Bu ýol Türkmenistanyň, Gazagystanyň we Eýranyň territoriýasyndan geçmek bilen ykdysady taýdan bähbitli, onlarça ýurtlar üçin möhüm tranzit marşruty bolar. Tutuş Ýewropa, Russiýa, Merkezi Aziýa ýurtlary gysgaldylan marşrut arkaly günorta deňizlerine çykmaga mümkinçilik alarlar. Öz gezeginde şeýle mümkinçilik Pars aýlagynyň ýurtlaryna demirgazyk ugur boýunça dörär

11 Sorag. Turkmenistanyn dowlet hakimiyetinin duzumi.

Turkmenistanda dowlet hakimiyetini we dolandyrshyny amala ashyryan edaralaryn T-n Konstitusiyasynyn III boluminde berkidilen ulgamy konstitusion gurlushyn esaslary diyen dushunjanin esasy bolegi bolup duryar.

T-n Konst-n 48-maddasyna layyklykda sular T-da yyokary dowlet hakimiyetini we dolandyrshyny amala asyryarlar:1. T-n Prezidenti. 2. T-n Mejlisi. 3. T-n ministrler Kabineti. 4. T-n yokary kazyyeti.

Kontitusiya layyklykda T-n Prezidenti dowlet hakimiyetinin birligini upjun edyar. Dowlet bashtutany hakykatda dowlet institutlarynyn sanawynda in yokary orny eyeleyar hem-de iceri syyasy durmusda we halkara arenasynda yurdun yokary wekilciligini amala asyryar. Mysal ucin 50 madda layyklykda t-n Prezidenti dowletin we yerine yetiriji hakimiyetin bashtutanydyr, Turkmenistanyn yokary wezipeli adamydyr, ol T-n dowlet garashsyzlygynyn we bitaraplyk hukuk yagdayynyn, yurt bitewiliginin, Konstitusiyany berjay etmegin we halkara borcnamalaryny yerine yetirmegin kepili hokmunde cykysh edyar. Turkmenistanyn Konstitusiyasynyn 53 maddasynda Turk-n Prezidentine berlen gin ygtyyarlyklar bellenendir. T-n prezidenti T-n butin caginde hokmanylyk guyji bolan permanlary, kararlary we buyruklary cykaryar. Mejlis hakimiyetleri bolmek yorelgesine layyklykda umumyhalk wekilcilikli edarasy bolup duryar, dowletde kanun cykaryjylyk hakimiyetini amala asyryar. “t-n Mejlisi hakynda” T-n kanuny Konstitusiya layyklykda mejlisin, we onun duzumlerinin we saylanylyan wezipeli adamlarynyn, deputatlarynyn hukuk yagdaylaryny kesgitleyar. Mejlis ahliumumy, den we goni saylaw hukugy esasynda gizlin ses b.n saylanylyan 125 deputatdan ybaratdyr. Mejlisin deputatlarynyn ygtyyarlyklarynyn mohleti 5 yyldyr. Mejlis asakdaky meseleler b-ca kanun cykaryjylyk hukugyny hic kime berip bilmez: 1. Kons- titusiyany uytgetmek. 2. Jenayat we dolandyrys kanuncylygy. 3. Kazyyet onumciligi. Ayry ayry meseleler b-ca kanun cykarmak hukugyny T-n Prezidentine kanun cykarmak hukugyny berip biler, sonar sol meselelr Mejlis tarapyndan hokmany seredilmelidir.(64 maddasyda) Mejlisin kanun cykaryjylyk hukugy T-m Prezidentine, Mejlisin deputatlaryna, Ministrler kabinetine we Yokary Kazyyetine degislidir. Ministrler kabineti yerine yetiriji we serenjam beriji edaradyr. T-n Prezidenti Ministrler kabinetinin bashlygydyr (72 madda). Ministrler kabinetinin duzumine onun Baslygynyn orunbasarlary, ministrler giryar(73 madda). Olar hokmany bolan kararlary Kabul edyar we buyruklary cykaryar.

Konstitusiyanyn 99 maddasynda Kazyyet hakimiyeti dine kazyyetlere degislidir. Kazyyet hakimiyeti rayatlaryn hukuklaryny we azatlyklaryny, kanun arkaly goralyan dowlet hem jemgyyetcilik bahbitlerini goramaga niyetlenendir. Turk-n Arbitraж kazyyeti, welayat kazyyetleri we welayat hukukly saher kazyyetleri, seyle hem etrap kazyyetleri we etrap hukukly saher kazyyetleri T-n Prezidenti tarapyndan doredilyar we yatyrylyar. T-n ahli kazyyetlerinin kazylarynyn we kazyyet oturdashlarynyn sany T-n Yokary kazyyetinin Bashlygynyn teklipnamasy boyunca T-n Prezidenti tarapyndan kesgitlenilyar. Kazylar T-n Prezidenti tarapyndan bellenilyar. Olaryn bellenmegi we bosatmagyn tertibi, ygtyyarlyklarynyn mohletleri kanun b.n kesgitlanilyar. Ygtyyarlyklarynyn mohleti tamamlanmazdan on kazy wezipesinden dine kanunda gorkezilen esaslara gora basadylyp bilner(Konst-n 102 madda).