1.6 Сақтық қорда сақтау

Сақтық қорда сақтау – нысанның бір немесе бірнеше элементінің бұзылуы кезіндегі жұмысқа қабілеттілігін сақтау үшін қосымша амалдар мен мүмкіндіктерді пайдалану.

n тізбектеле қосылған элементтерден (бөлшектерден) тұратын, өзіндік бір жүйені көрсететін, қандай да бір машинаны алып қарастырайық. Берілген P₁(l), P₂(l),...P_n(l) атқарым кезінде әрбір элементтің тоқтаусыз жұмысы ықтималдығын біле отырып, сол атқарым мерзіміндегі Р_n (l) барлық жүйенің тоқтаусыз жұмыс ықтималдығын анықтаймыз. Ол үшін тәуелсіз оқиғалар туындылары ықтималдығы осы оқиғалардың ықтималдығына тең болғандықтан, ықтималдықтың көбейту теоремасын пайдаланамыз. Мұнда бірнеше оқиғалардың әсер етуінен осы барлық оқиғалардың бірлескен пайда болуынын тұратын оқиға екенін түсінуіміз керек.

Қарастырылып отырған оқиғада n түрлі оқиғалар алынған, олардың әрбіреуі жүйенің қандай да бір элементінің тоқтаусыз жұмысына байланысты. Тізбектеле қосылған элементтердің барлық жүйесі оның түгел элементі бір мезгілде тоқтаусыз жұмыс жасаған кезде ғана тоқтаусыз жұмыс жасайды. Біреуінің қатардан шығуы сол екен, барлық жүйе істен шығады.

Сондықтан, тап осы жағдайда оқиғаның көрінісі ретінде барлық жүйенің тоқтаусыз жұмыс ықтималдығы болады. Сөйтіп, ықтималдықтың көбейту теоремасы негізінде:

P_n(l) = P₁(l), P₂(l),..., P_n(l)= P_i(n). (1.28)

шығады.

Тоқтаусыз жұмыс ықтималдығы бөлшектері 0...1 сандары арасында өлшенетіндіктен, тізбектеле қосылған бөлшектер саны артқанда тоқтаусыз жұмыс ықтималдығы жүйесі кемиді және нөл шегіне ұмтылады:

P_n(l) = P_i(l)  0 болғанда, n  . (1.29)

(1.28) формула, тіпті ең сенімді элементтердің өзінен сенімсіз жүйе құрылуы мүмкін екенін көрсетеді.

Алайда, сенімділік теориясы сенімсіз элементтерден сенімді жүйе құру туралы кері тапсырманы да шешеді. 1, 2, ..., n элементтерін жүйеде тізбектей емес, параллель қосып көрейік (1.12-сурет).

1.12-сурет – Жүйедегі элементтердің параллель тізбектей қосылуы

Бұл жүйенің тоқтап тұру күйі үшін, оның барлық элементтерінің бір мезгілде /бірлескен/ бұзылуы керек, өйткені жүйедегі бір элемент жұмыс істесе, барлық жүйе жұмыс күйінде болады. Бір элементтің (әрбіреуінің) тоқтап тұру ықтималдығын q(l), ал n параллель тізбектелген элементтер жүйесінің тоқтау ықтималдығын Qn(l) деп белгілейік. Онда ықтималдықты көбейту теоремасы негізінде

Qn (l) = [q(l)]ⁿ. (1.30)

Жұмыстың тоқтаусыз және істен шығу ықтималдығы бір-бірін толықтыратын бірлік шамалары екені белгілі:

Q_n(l)=1–P_n(l); q(l) = 1–P(l). (1.31)

Осыдан элементтердің параллель тізбектелген тоқтаусыз жұмыс жүйесі ықтималдығы шығады

P_n(l)=1–[1–P(l)]ⁿ. (1.32)

Тәжірибеде көрсеткендей, кез-келген сенімділіктегі әрбір элементтің қосарланған немесе сақтық қорда сақталған элементтерінің санын арттырғанда, алдын ала тапсырылған сенімділік жүйесін алуға болады. Сақтық қорда сақтау жүйені қымбаттатып, оның сенімділігін арттырады. Алайда, тәжірибеде көрсеткендей, машина жасауда қолданылатын бөлшектердің, түйіндер мен механизмдердің сақтық қорда сақталу шығындары, әдетте оларды пайдалану үрдісінде бірнеше рет орны толады.

Автомобильді жобалау және жасау кезіндегі сенімділігін арттыруда қолданыста жақсы пайдаланылған, жүйеленген /бірыңғайланған/ және стандартталған, үлгілік шарттар жұмысында жоғары сенімділік көрсеткен түйіндер мен бөлшектерді қолдану арқылы қол жеткізеді. Автомобиль мен оның бөлшектерінің тоқтаусыз жұмысы мен төзімділігіне келесі құрылымдық факторлар әсер етеді:

• соққыға және тозуға төзімді металдарға, кернеудің шоғырлануына, тозуға, үстіңгі қабаттағы қысымға байланысты, олардың дұрыс материал таңдауына, бөлшектердің пішіні мен өлшемі, демек, тоқтап тұру атқарымы;

• құрылымның қаттылығы, яғни бөлшектердің пайдалану кезіндегі жүктеме қабылдау әсерінен болған болмашы деформациялану қабілеттілігі;

• бірігіп жұмыс істейтін бөлшектердің айналысы мен осінің өзара орналасу дәлдігі;

• қозғалыссыз және қозғалмалы түйіндесудің сенімді жұмысын қамтамасыз ететін отырғызуды дұрыс таңдау;

• бірте-бірте тоқтаудың жоғары атқарымын қамтамасыз ететін, қозғалмалы түйіндесулер үшін майлайтын материалдар таңдау.

Автомобильдерді құрылымдау және шығару кезінде жөндеуге жарамдылықты арттыру үшін негізгі талаптарды орындау керек:

1. барлық жөндеуді агрегатты әдіспен орындаудағы қолайлылық үшін автомобиль құрылымы жекелеген блок-агрегаттардан құралуы;

2. ағымдағы жөндеу санын қысқарту мақсатында бір агрегат шеңберінде теңберіктік пен теңтөзімділік бөлшектерінің шекті мүмкіндігіне қол жеткізу;

3. автомобильдің бекіту агрегаты қарапайым, құралдарды ең аз пайдалануда монтаждауға және бөлшектеуге қолайлы болуы;

4. автомобильдегі агрегаттарды бірлестіру олардың агрегаттарының түйіндесуін бекіту мен реттелуін еш бүлінусіз ауыстыруды қамтамасыз ету;

5. агрегаттарда көтермелі-көлік құрылғыларын орнату мен алу кезінде бекіту үшін ажыратқыш пен қаңқасы, сондай-ақ агрегаттардың түйіндесуінің осьтестікке тез қол жеткізуі үшін қажетті құралдары болу керек;

6. ТҚ-да уақыт пен құрал-саймандарды қысқарту мақсатында реттелу мен бекіту қосылыстарының тұрақтылығына қол жеткізу, сондай-ақ автомобильдің майлау орындары /нүктелері/ санын қысқарту.

Автомобильдің құрылысының өзіндегі сақтық қорда сақтау әлі өте сирек қолданылады. Негізі сенімділігін зерттеу кезінде автомобиль тізбектеле қосылған элементтер жүйесі ретінде қарастыруға болады. Жұмыс қоспасының жануы нәтижесінде түскен күш піспекке, бұлғаққа, иінді білікке, беріліс қорабына, кардан білігіне, артқы белдікті бәсеңдеткішке, жарты ось пен жетекші дөңгелекке тізбектей беріледі.

Автомобиль элементтері (ережеге сай) қосарландырылмайды. Ерекшелік қосалқы дөңгелек, қозғалтқышты от алдырудағы екі жүйе (стартер және бұрамалы тұтқыш), тартпа тежеуіштің екі, кейде үш тәуелсіз жүйесі құрайды. Сайланған автомобильдерде қуат көзі мен оталдыру жүйесі жиі қосарландырылады. Сондай-ақ кейбір жекелеген бөлшектердің, түйіндер мен механизмдердің беріктік, тозу мен қуаттылық қоры қарастырылады.

Әрбір автомобильдің жеке қорлармен қатар автокәсіпорындарға ұжымдық-таратылатын қорлар да бар. Мұндай қорларға автомобиль жанармайының және майлау материалдарының, агрегаттарының, резеңкелерінің, аккумуляторларының, бөлшектерінің, жинақталған автомобильдердің және т.б. сақтандыру қосымшалары жатады.

Ұжымдық қорлар автомобильдің үздіксіз жұмысын қамтамасыз етеді және жылжымалы құрамның жөндеуге жарамдылығын айтарлықтай арттырады, істен шығуды жоюда уақыт шығынын елеулі түрде қысқартады. Айнымалы агрегаттардың сақтық қорда болуы прогрессивті агрегаттар әдісімен автомобильді жөндеуді орындайды, жөндеу жұмыстарының ұзақтығы бұзылғанды демонтаждауға және алдын ала жөнделген немесе жаңа агрегаттың монтажына қажетті уақыт шығындарына саяды.

Алайда ұжымдық қорлар, дәл сондай жекелеген қорлар да айқындалған шығындарды талап етеді және олардың шексіз артуы орынсыз. Бір жағынан айнымалы агрегаттар қоры санын арттыру, жөндеуден келетін агрегаттарды күтуіне орай автомобильдің тоқтап тұруына байланысты шығындарды төмендетеді, екінші жағынан – қосымша агрегаттарды нашар пайдалану нәтижесінде шығын көлемі артады (айналым құралдарының жансыздануы). Сомалық шығындары ең төмен болатын айнымалы агрегаттардың қоры қолайлы болады.

Автомобиль кәсіпорындардағы басқа қорлардың оңтайлы дәрежесін ұқсас анықтауға болады. Сақтық қорда сақтау есебімен автомобильді пайдаланудың сенімділігін арттырудың негізгі жолдары осындай.