3 Автокөліктерді техникалық пайдалану кезінде басқаруды оңтайландыру

3.1 Арнайы функция жайлы түсініктеме

Тиімді шешім жүйе жағдайы туралынысанивті ақпаратсыз қабылдана алмайды(басқарудың анықтамаларының бірі оны басаптқы жағдайдан қажетті жағдайға ауыстыратын нақты бағытталған әрекеттегі ақпараттың түрленуі ретінде мазмұндалады). Бұл – тәжірибелік жұмыскерлердің және зерттеушілердің зейінін нысанды ақпаратты іздеуге, мекеменің, автокөліктер мен парктердің техникалық қызметтерінің әрекет ету заңдылықтарын зерттеу және анықтауға, сонымен қатар автокөлікті мекемелерде (АКМ) автокөлік техникалық пайдалану (АТП) ақпараттық жүйесінің мінсіздігіне аударды.

Ақпараттың нысандылығы түрлі тәсілдермен алынған ақпараттың үйлесімі арқылы анықталады. Бұл, агрегаттар мен автокөліктердің біріктілігі жағдайы не әрекетімен сипатталатын автокөліктің техникалық пайдалануында ықтимал ақпарат ретінде қолданылуы жайлы шешім қабылдау кезінде, бөлшектер, агрегаттар, автокөлік нақты өнімі, және де инженерлі-техникалық қызметтің әрекет етуінің керекті кезеңінде оның өндірістік бөлімшелері жұмысының көрсеткішін не жағдайын сипаттайтын дискретті де жекеше ақпарат.

Ықтималды ақпаратты алу көзі болып сәйкесінше өңделген автокөлікте әсер ететін құжаттардың өңделген есептік деректері болып табылады, және де арнайы ұйымдастырылған бақылаулар нәтижесі. Ықтимал ақпарат нормативтер өңдеуде қажетті. Ықтимал ақпаратқа техникалық әдебиеттерде сипатталған, анықтамаларда, ғылыми есептемелерде және т.б. алдын-ала жиналған тәжірибені жатқызуға болады. Берілген ақпараттың ықтималдылық қасиеті белгілі жағдайда толықтай не бөлшектеп қолданылу мүмкіндігінде кездеседі.

Жеке ақпарат нақты автокөлік (агрегат) есептік деректерінен не оны тікелей бақылау нәтижелерінен, сонымен қатар борт аппаратурасы көмегімен анықтала алады. Жеке ақпарат берілген ақпаратқа сәйкес орындалатын ықтималдылық есебінен алынған бақылау шешімін реттеу үшін қолданылады.

Осылайша, ықтималды және жеке ақпараттар бір-бірін толықтырады. Осылай, ықтималды ақпарат негізінде автокөліктің техникалық жағдайы моментінің бекітілуі мүмкін, ал нақты жұмыс әрекетінің техникалық қамтамасыздандыруы (ТҚ) және жөндеуі (Ж) арқылы автокөліктің техникалық жағдайы жайлы, мысалы, диагностикалау құралдары көмегімен алынған жеке ақпарат алуға болады. Қандайда бір ақпарат түрінің не оның үйлесімін қолдану мақсаттылығы техникалық-экономикалық есептермен анықталады, сонымен қоса жоғарыда көрсетілген ақпарат құны, маңыздылығы мен көрнекілігі, және де қабылданатын шешім маңыздылығымен анықталады.

3.2 Шешім қабылдау үрдісі

Шешім қабылдау тікелей жағдайды бағалаумен байланысты, яғни, жүйенің нақты жағдайын «қалыпты» жағдайымен ( факторлар тізбегі қызметі есебімен соңғысын анықтау қажеттілігін қажет ететін) және шешім қабылдау кезінде ғана емес оның болашақтағы әркетін есепке алатын жүйе жағдайының бағасын салыстыру.

Шешім қабылдау үрдісі (сурет 3.1) ортақ қалыпта мүмкін нұсқалардың ішінен бірнеше шешімді таңдаудан анықталады және бірнеше сипаттық деңгейлерден тұрады:

• шешім қабылдау қажеттілігін ұғыну және мәселе маңыздылығына

бағасын беру; шешім қабылдауға жауапты адамды тағайындау;

• жүйе жағдайы туралы қажетті ақпаратты жинау және мәселені

(сұрақты) анықтау;

• мақсатты және қалаулы нәтижелерді қою;

• жағдайды бағалау, қойылған мақсаттармен жеткен нәтижелерді

салыстыру (нақтылы жұмыстың жағдайы); мәселені нақтылау және оның қауіптілігін бағалау;

• мамандарды (математиктерді, экономисттерді, бағдарламашыларды

және т.б.) тарту қажеттілігін анықтау және жұмыс тобын құрастыру

• жеке сұрақтар мен тапсырмаларды анықтау; жүйе алдында

қойылған мақсаттарды орындау үшін маңыздылығы бойынша міндеттердің басымдылығын анықтау;

• шешімдердің нұсқаларын құрастыру және олардың мақсатқа жетуге

әсерін саралау;

• альтернативті шешімдерді әзірлеу және шешімдерді қабылдайтын

маман иеленуі қажет белгілі критерийлерге негізделген шешімдердің ұтымды нұсқасын таңдау;

• енгізу жоспарын құрастыру, оны іске асыру және қойылған мақсатқа

жетуді саралау.

Шешімдерді қабылдаудың барлық кезеңдері жауапты болып табылады, бірақ маңызды және күрделі кезеңдеріне саралауды, жүйенің жағдайын және шешімге алынатын мәселелерді анықтауды суреттеу, мақсатты дәл анықтау, міндеттер басымдылығын анықтау және шешімдер нұсқасын құрастыру, шешімдер нұсқасын салыстыру және қандай да бір шешімдерді (іс-шара, бағдарламалар) орындау ұзақтығын анықтау.

Сурет 3.1 – Шешімдерді қабылдау үдерісінің сұлбасы

Жүйе жағдайын саралау әдетте оның құрылысын сипаттамасынан және даму бағытынан, жүйе бөлігін және оның өзара байланыстарын суреттеуден, қойылған міндеттерге, талап етілетін талаптарды қанағаттандырмайтын жүйелер және жүйе бөліктері бойынша көрсеткіштерді анықтаудан тұрады.

Мысалы, техникалық жаңадан қаруландырудың және өндірістік-техникалық базаны (ӨТБ) қайта құрудың реті мен бағыттары туралы сұрақтарды шешу кезінде (сурет 3.2) элементті саралау жүргізеді және саралау кезіндегі мен болашақтағы есептер ақпараттары, нормативтер (100 % сурет 3.2) бойынша талап етілетін ӨТБ нақтылы жағдайын салыстырады. Цех және телім бойынша аудандардың (F_пр), технологиялық жабдықтардың жұмыс күшімен (Р_р) қамтылу деңгейі, бөлімшелер мен жабдықтардың жаңа жылжымалы құрамға (көліктердің габаритіне, қолданылатын жанармай түріне) бейімділік және т.б. сияқты көрсеткіштер сараланады.

Сонымен бірге, әдетте кәсіпорындар бойынша да, кәсіпорын ішінде де осы көрсеткіштердің біркелкі еместігі анықталады, осы жағдай техникалық жаңадан жетілдірудің және қайта құрудың бағытын анықтайды.

Жетіспеушілікпен бірге аудандардың, жабдықтардың және басқа ресурстардың артығы байқалған кезде ӨТБ дамуының белгіленген әркелкілігі (сурет 3.2) кәсіпорынның, ауданның, саланың өндірістік-техникалық базасы дамуының анық техникалық саясаты жоқтығын дәлелдейді.

Сурет 3.2 – ӨТБ нормативті және нақты көрсеткіштері:

а – өндірістік телімдердің ауданы (F_пр); б – жұмыс саны (Р_р);

1 – ТҚ-1 аймағы; 2 – ТҚ-2 аймағы; 3 – АЖ аймағы; 4 – Д₂ аймағы; 5 – майлау телімдері; 6 – слесарлық-механикалық; 7 – жанармайлы; 8 – электрлі-техникалық; 9 – дәнекерлеу; 10 – медициналық; 11 – агрегатты; 12 – БМБ

Қарапайым және жиі қайталанатын жағдайларда шешімдерді қабылдау кезінде ережелерде, нормативтерде жазылған, немесе жинақталған тәжірибе нәтижесінде пайда болған бар критерийлерді қолданады. Осылай, мысалы, тежеу жолы кезінде рұқсат етілгеннен жоғары болса автокөлік қолдануға рұқсат етілмейді (жол жүру ережелері); автокөлік белгілі жүрістен кейін ТҚ сәйкес түріне (ТҚ және Ж туралы ережесі) жіберіледі және т.б. Бұл әдетте айтылатын әр бір маман мүлтіксіз білуі міндетті стандартты немесе штатты шешімдер.

Барлық шешімдердің 75 %−80 % шамалы (инженерде ИТЖ − 85 %−95 % дейін, басты инженерде − 45 %−55 % дейін) осындай қайталанатын өндірістік жағдайларға келеді. Шешімдер осындай кезде келесі сұлба бойынша қабылданады: өндірістік жағдайды саралау – стандартты жағдаймен біріңғайландыру – ереже бойынша немесе стандартты жағдайдың аналогиясы бойынша шешімді қабылдау. Сондықтан стандартты ережелерді қолдану және білу шығармашылық пен ынтаның жоқтығын емес, ал басқарылатын қызметкердің жоғарғы тәжірибесі туралы дәлелдейді және арнайы техникалық-экономикалық саралауды, жүйенің жұмыс істейтін және оның тиімділігінің критерийін анықтайтын жағдайларды табу шеберлігін талап ететін қиын, жаңа және стандартты емес шешімдерді қабылдау үшін уақыт береді. осындай жағдайларда басқарылатын шешімдердің алдын ала саралауы және олардың сапалы негізделуі операцияларды зерттеу түсінігімен байланыстырылған математикалық және экономикалық-математикалық әдістер қатарының көмегімен жүргізіледі. Осымен бірге операция ретінде бір ортақ түпкі оймен біріктірілген мақсатты бағытталған кез келген іс-әрекет қабылданады. Операцияларға жүйе элементтерінің жұмыс істеу тиімділігін жоғарлату бойынша жүргізілетін бөлек іс-шаралар, не жалпы жүйе алдында тұрған мақсаттарға жетуге байланысты қиын бағдарламалар жатады.

Әрбір операция (іс-шара, бағдарлама) өзінің тиімділігімен бағаланады, яғни оны орындау кезінде қамтамасыз етілген үлесімен бағаланады.

Жалпы жағдайда операцияның тиімділігінің көрсеткіші немесе оның мақсатты функциясы a, x, z үш фактор тобына тәуелді болуы мүмкін.

u = u (a₁, a₂, a₃...; x₁, x₂, x₃...; z₁, z₂, z₃...). (3.1)

Факторлардың бірінші тобы (a1, a2, а3...) операцияны орындау кезінде қойылған және өзгертіле алмайтын операцияны орындау шарттарын сипаттайды. Нақты АКӨ үшін ол ӨТБ және жиынтықтың сенімділігіне әсер ететін кәсіпорын орналасуының ауданының климаттық жағдайлары; көліктердің өнімділігі мен сенімділігіне әсер ететін қызмет ететін ауданның жол жағдайлары; ӨТБ кәсіпорынның қамтамасыз етілуі (қысқа мерзімді саралау кезінде) және т.б.

Факторлардың екінші тобы (a1, a2, а3...), кейде ол шешімдер элементі деп аталады, мақсатты функцияға әсер етіп басқару кезінде өзгеруі мүмкін. Осы факторлар КҚТЭ жүйесінің шежіре дарағынан таңдалынады. Факторлардың екінші тобының мысалдары: ТҚ орындау сапасы және ағымдағы жөндеу (АЖ), қызметкердің тәжірибесі, механизациялау деңгейлері және т.б.

Үшінші топ – тиімділікке әсері анықталмаған немесе жеткілікті зерттелмеген әсерлердің (z₁, z₂, z₃...) бұрыннан белгісіз жағдайлары, мысалы, "ертеңгі" нақты ауа-райы жағдайлары; жөндеуде көлік құралдарының тұрып қалуын, жөндеу қызметкері мен ТҚ және АЖ орындарының жүктелуін анықтайтын келесі ауысым кезеңінде АЖ-ге талаптар саны; қозғалыстың қауіпсіздігіне және көліктің пайдалану сенімділігіне әсер ететін жүргізушінің психофизиологиялық жағдайы және т.б.

Кейде факторлардың бірінші және үшінші тобы операцияның, іс-шараның және бағдарламаның қорытындысына әсер ететін жүйе үшін барлық сыртқы жағдайларды сипаттайтын "табиғат" түсінігімен бірігеді.

Бар ақпараттың көлемі мен сипатына байланысты шешімдер қауіп-қатер болуы кезінде анықтылық жағдайларында және белгісіздік жағдайларында қабылданатын болып бөлінеді (сурет 3.1).

Анықтылық жағдайларында "табиғат" жағдайы белгілі, яғни факторлардың үшінші тобы жоқ болады немесе бірінші топқа айналып тұрақты болып қабылдана алады. Осымен бірге, әрбір нақты жағдайда мақсатты функция стандартты жағдайлар үшін құрастырылмайды (сәйкес ережелер мен нормативтерді әзірлеген кезде құрастырылды деп болжауға болады), ал шешім белгіленгендей, құрастырылған ережелерге сәйкес сұлба бойынша қабылданады: бір стандартты жағдаймен сәйкестендіру, жағдайларға сәйкес стандартты жағдайларды таңдау, стандартты ережелер негізінде шешімдерді қабылдау.

Стандартты ережелер негізінде шешімдерді қабылдаудың мысалдарын келтірейік. Қолданыстағы ережелермен бекітілген белгілі атқарылған жұмыстан кейін автокөлік ТҚ сәйкес түріне жіберіледі. Ағымдағы жөндеу жағдайына (l_т) орташа атқарымдар және оның вариациясы туралы ақпараттар алынса, операцияны орындау кезінде К_п шығындар қатынасы ескертілген және қажет бойынша, онда ТҚ рационалды мерзімділігін анықтауға болады, осы жағдайда ағымдағы жөндеудің осы операциясын жоспарлы-ескертпелі қатарына ауыстыруға экономикалық жағынан мақсатты болады.

Мысалы, атқарым кезінде бір жағдайға АЖ l_т = 5,2 мың. км, осы атқарымның вариациясы – v = 0,2 және К_н = 0,25, 1 алдын алудың рационалды мерзімділігі осы операция үшін 0,25 l_н...l_т аралығында жатады, яғни 1,8...5,2 мың. км (кесте3.1), сондықтан АЖ осы операциясын ТҚ-1кезінде ескертпелі орындау мақсатты болып табылады.

Егер пайда болған жағдай стандартты шешімдерде болмаса, онда анықтылық жағдайлары үшін шешімдерді қабылдау міндеттері келесі түрде қалыптасады. Мақсатты функцияның экстремальды (шекті және минималды) мәндерін алудың қойылған жағдайларын қамтамасыз ететін шешімнің элементтерін қалай анықтауға болады? Анықтылық жағдайында мақсатты функцияның ең қолайлы мәндері графикалық немесе аналитикалық түрде алынуы мүмкін (функция дифференциалдаумен, Лагранж көбейткіш әдісімен, бағдарламалаумен және т.б.).

Кесте 3.1

ТҚ жұмыстары тізіміне АЖ операцияларының үлгілік шарттарын қосу

Кп	АЖ жағдайларындағы v атқарымының вариациялары
	(0,1 – 0,3) аз	(0,3 – 0,7) орта	(0,7 – 0,9) көп
0,1 кем	0,10 lт < l < lт	0,15 lт < l < lт	0,2 lт < l < lт
0,1…0,2	0,15 lт < l < lт	0,20 lт < l < lт	0,4 lт < l < lт
0,2…0,3	0,25 lт < l < lт	0,30 lт < l < lт	-
кесте 3.1 жалғасы
Кп	АЖ жағдайларындағы v атқарымының вариациялары
	(0,1 – 0,3) аз	(0,3 – 0,7) орта	(0,7 – 0,9) көп
0,3…0,4	0,35 lт < l < lт	0,50 lт < l < lт	-
0,4…0,5	0,45 lт < l < 0,95 lт	-	-
0,5…0,6	0,55 lт < l < 0,90 lт	-	-
0,6 және одан да көп	-	-	-

Жапырақ болаттың минималды шығындары кезінде V сыйымдылықты пайдаланылған майды сақтау үшін. Азайтуға қажет мақсатты функция ретінде сұйық қойма бетінің ауданы болады, яғни материалдың шығыны:

F=2×r² + 2×r×l, (3.2)

мұнда r − радиус;

l – сұйық қойма ұзындығы.

Осы жағдайда сұйық қойма ұзындығы мен радиусі – элементтің шешімі немесе реттемелі фактор, ал V = 2×r²×l – сыртқы берілген шарт.

Сұйық қойма бетінің ауданын сұйық қойманың көлемі мен ұзындығы арқылы өрнектейміз: F=2×r² + 2V/r және F минималды мәні үшін анықтаймыз:

dF / dr = 4r − 2V/r² = 0, (3.3)

Осы берілген өрнектен 2×r³-V=0 аламыз және V=2×r²×l есепке ала отырып, мақсатты функцияның барынша азайтуын қамтамасыз ететін r = 0.5×l шешімін табамыз. Өйткені, сұйық қойма ұзындығы мен радиусының осы арақатынасы кезінде материал шығыны әрдайым аз болады, онда бұл шешім стандартты болады және ережеге айналады.

ТҚ мерзімділігін анықтаудың техникалық-экономикалық әдісі, сонымен қатар, анықтылық жағдайында шешімдерді қабылдаудың мысалы болып табылады. Осы тапсырмада шешім элементі ТҚ ұтымды мерзімділігі болып табылады, және ол ТҚ (сызық 1) және жөндеу (сызық 2) шығындар құны ретінде ұсынылатын мақсатты функция аздығына сәйкес келеді.

Осындай үйлес сұлба бойынша қызмет көрсету құралдарының ұтымды өткізу қабілетін анықтау міндеттері шешіледі, яғни орындардың, учаскелердің, сызықтардың (тоқтап тұрған автокөліктерден және қызмет құралдарынан болатын шығындарды азайту), тетіктер мен материалдардың қосалқы қорлары және т.б. Егер мақсатты функция мен шешімдердің элементтерінің арасындағы байланыс сызықты болса, ал, сонымен қатар, олардағы шектеулер сызықты болса, мақсатты функцияның экстремальды мәні сызықты бағдарламалау әдісімен табылады. Операцияны кезеңдер қатарына бөлген кезде, мысалы, уақытты немесе ресурсты (аддитивті қасиеті), және Марковтік үдерісінің іс-әрекеттері динамикалық бағдарламалау әдісі қолданылуы мүмкін.

Сурет 3.3 – ТҚ мерзімділігін техникалық-экономикалық әдіспен анықтау:

1 – ТҚ кеткен шығындар; 2 – жөндеуге кеткен шығындар; 3 – меншікті қосынды шығындар;

l – мерзімділік

Факторлардың барлық үш тобы жұмыс істегенде шешімді қабылдау міндеті келесі түрде қалыптастырылады: берілген жағдайларда белгісіз факторларды іс-әрекетін есепке ала отырып мақсатты функцияның u экстремальды мәнін алуды қамтамасыз етуі мүмкін шешім элементтерін табу қажет болып табылады.

Егер "табиғаттың" сондай немесе басқа жағдайының (факторлардың үшінші тобы) пайда болу мүмкіндігін анықтау және бағалау мүмкін болса, онда шешім қауіп-қатер жағдайында қабылданады. Осы кезде арнайы әдістер көмегімен ықтималдық факторлардың тобы тұрақтыға айналады, және осы түрде анықтылық жағдайында шешілген тапсырмаға тіреледі немесе орташа көп ретті қайталану кезінде операциялар тиімдігін жоғарлатуды қамтамасыз ететін шешімдер табылады.

Егер "табиғаттың" мүмкін жағдайы белгісіз болса, онда тапсырма белгісіздік жағдайларында шешіледі, сонымен бірге, екі сипатты жағдайды қарастыратын статистикалық шешімдерді және ойын теориясының аппараты қолданылуы мүмкін. Қарсы тұрған жаққа шекті зиян келтіруге талпынатын "ақылды қарсылас" іс-әрекеттеріне белгісіз факторлар тәуелді болған кезде кикілжің жағдаят болып табылады. Бұл жағдаяттар бәсекелес күресі, күрес операциялары, спорт сайыстарында, кейде жабдықтау жүйесінің қанағатсыз жұмысында ресурстардың жеткіліксіздігі кезінде пайда болады.

"Табиғат" операциясын орындау жағдайлары туралы білмеушілігі болған кезде жеткіліксіз болған кезде) операцияларды орындауға зерделі қарсы болмайды, бірақ оның әрекеті, яғни, z_k факторларының мәні немесе оларды іске асыру мүмкіндігі белгісіз. Ақпараттың белгілі жеткіліксіздігі – ол шешімдерді қабылдауға мәжбүрлі аса сипатты жағдайлар болып табылады. Сондықтан келешекте статистикалық шешімдер теориясы мен тәжірибе нәтижелері бойынша белгісіздікті азайтуға мүмкіндік беретін Байесовтік тәсілді қолданумен белгісіздік және қауіп-қатер жағдайларында шешімдерді қабылдауға негізгі көңіл бөлінеді.