82. Істі қарауды кейінге қалдыру

Істі қарауды кейінге қалдыру – іс қарауды және мәні бойынша оны жаңа сот отырысында шешуді сотпен тағайындаған белгілі уақыт пен орында бастап өткізу.

Іс талқылау кедергілерін жою қажеттілігімен байланысты іс қарау кейінге қалдырылады. Сондықтан кейінге қалдыру дегеніміз әр түрлі себептерге байланысты осы сот отырысында істі қарауға мүмкіндіксіздіктің іс жүргізу салдары. ҚР АІЖК істі қарауды кейінге қалдырудың негіздерінің нақты тізімін белгілемейді. Соңда да ҚР АІЖК 189-бабының 1-бөлігі бойынша істі қарауды кейінге қалдырудың келесі негіздерін атауға болады:

• егер істі қарауды кейінге қалдыру ҚР АІЖК-де көзделсе;

• егер істі осы сот отырысында қарау мүмкін емес деп тапса.

Істі қарауды кейінге қалдыру мүмкін ҚР АІЖК-нің нормаларымен көзделген келесі жағдайларда:

• істі қарау барысында оған қатысушы азаматтар жаппай тәртіп бұзған кезде (ҚР АІЖК 179-бабының 6-бөлігі);

• іске қатысушы адамдардың біреуі сот отырысына келмеген жағдайда, оларға хабарланғаны жөнінде мәліметтер жоқ болса (ҚР АІЖК 187-бабының 2-бөлігі);

• егер іске қатысушы адамдар сот отырысының уақыты мен орны туралы тиісінше хабарланса, олардың келмеу себептері дәлелді деп танылған жағдайда (ҚР АІЖК 187-бабының 3-бөлігі);

• істің мән-жайлары бойынша сот отырысына қатысуын міндетті деп танылған тараптар келмесе (ҚР АІЖК 187-бабының 5-бөлігі);

• сот отырысының уақыты мен орны туралы хабарланған іске қатысушы адам өкілінің дәлелді себептермен келмеуі (ҚР АІЖК 187-бабының 6-бөлігі);

• сот отырысына куә, сарапшы немесе маман келмеген жағдайда, егер істі олар жоқта қарау мүмкін болмаса (ҚР АІЖК 188-бабының 1-бөлігі);

• сот отырысына аудармашы келмеген жағдайда, егер аудармашыны ауыстыру мүмкіндігі болмаса (ҚР АІЖК 188-бабының 2-бөлігі);

• үш ай аралығында татуласу үшін ерлі-зайыптарға мерзім белгілеу неке бұзуына ерлі-зайыптардың біреуінің келісімі жоқтығы (Неке және отбасы туралы заңның 19-бабының 2-бөлігі) .

Әдетте, егер іске қатысушы мәлімдеген қарсылық білдіруі қанағаттандырылса немесе судья өздігінен бас тартса істі қарау кейінге қалдырылады. Бұл жағдайда жаңа сот отырысы басқа судья іс материалдарымен танысып алу мүмкіндігін ескере отырып белгіленеді.

Прокурорға, сарапшыға, маманға, аудармашыға, сот отырысының хатшысына, сот приставына қарсылық білдірілсе (өздігінен бас тартса) істі қарауды кейінге қалдыру мүмкін, егер сот отырысында аталған тұлғаларды шамалы үзіліс ішінде басқасымен ауыстыра алмаса. Істі осы сот отырысында қарау мүмкін емес деп тапқан жағдайда, әр түрлі мән-жайлар істі қарауды кейінге қалдыру негіздері ретінде танылуы мүмкін. Осы мән-жайлар қатарына мыналарды жатқызуға болады:

• процеске қатысушылардың біреуінің келмеуі;

• қарсы талап қою;

• қосымша дәлелдемелер ұсыну немесе талап ету;

• іске қатыстыруға басқа адамдарды тарту қажеттігі;

• өзге де әлдеқандай іс жүргізу әрекеттерін жасау қажеттігі салдарынан істі осы сот отырысында қарау мүмкін емес болса.

Сонымен, ғылыми және оқу әдебиеттер бетінде жазылғандай істі қарауды кейінге қалдыру негізі болып қандай да бір іс жүргізу әрекетін жасау танылады.

Істі қарауды кейінге қалдыру кезінде азаматтық істің жүруі тоқтатылмайды, сондықтан істі қарауды кейінге қалдыру іс жүргізу мерзімдерінің ағымы тоқталмайды.

Істі сотта қарауға сапасыз әзірлеу салдарынан кейде істі қарауды кейінге қалдырады.

Істі қарауды кейінге қалдыру жөнінде төрағалық етуші ұйғарым шығарады. Мұнда:

• кейінге қалдыру себептері;

• қандай іс-әрекеттер және кіммен жасалуы тиіс (мысалы, қандай дәлелдемелерді, кім және қандай мерзімде ұсынуы тиіс);

• жаңа сот отырысын өткізу уақыты мен орны көрсетіледі.

Іс кейінге қалдырылған кезде істің жаңа сот отырысында шешілуін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін уақыт ескеріле отырып, жаңа сот отырысының күні белгіленеді, бұл жөнінде келген адамдарға қол қойдырылып хабарланады. Келмеген және процеске қатысуға жаңадан тартылған адамдарға жаңа сот отырысының уақыты мен орны туралы шақыру қағазы (хабар) жіберіледі (ҚР АІЖК 189-бабының 2-бөлігі).

Істі қарауды кейінге қалдыруды сот отырысында жарияланатын үзіліс түрлерінен ажырата білу қажет. Істі қарауды кейінге қалдырудан үзілістің айырмашылығы, ол істі мәні бойынша қарап шешу үзілген жерінен бастап жалғасады.

Егер сот отырысына тараптар қатысып отырса, істі қарау кейінге қалдырылған кезде сот келген куәлардан жауап алуға құқылы (ҚР АІЖК 190-бабы). Бірақ сот отырысына тараптар қатысып отырса, сот келген куәлардан жауап алуға міндетті емес. Бұл куәларды жаңа сот отырысына екінші рет шақыруға қажет болған жағдайларда ғана жол беріледі, мысалы, қосымша айғақтар алу, дәлелдемелер арасындағы қайшылықты анықтау. Жауап берген куәларды екінші рет жауап алу үшін шақыру туралы сот ұйғарым шығарады.

Белгілі істі қарауды кейінге қалдырған уақыт аралығында сот басқа азаматтық істер қарап шешуі мүмкін.