4) Seksualliq

Aparılan sorğuların nəticələrinə əsasən müəyyən edilib ki, təsadüfi cinsi yaxınlıq qadınlarla müqayisədə kişilər üçün daha çox yolveriləndir (Oliver and Hyde, 1993). Tənha kişilər daha tez-tez sekslə məşğul olur və tərəfdaşı daha tez-tez dəyişir, nəinki tənha qadınlar (Baumeiter 1991; Bailee & others, 1994). Çox nadir hallar istisna olmaqla, demək olar ki, bütün dünyada kişilər, qadınlarla müqayisədə daha çox cinsi yaxınlığın təşəbbüsçüsü kimi çıxış edirlər (Marshall Segal 1990). Özü də təkcə cinsi yaxınlığın yox, həm də qadınla yaxınlaşmada ilk addımı atmaq və qadına qulluq kimi məsələlərdə də (Hendrick 1988, Kenrick 1987).

əksər heyvanların da erkək cinsi, öz insan həmcinsi kimi, seksual planda daha inadkardır və tərəfdaşın kimliyi məsələsində (yəni tərəfdaş tapmaqda) daha az fərqinə varır (Hinde. 1984) (155 səh. 235).

  

I.2.3.4.2.Millətlərin psixologiyası

Bugünkü gündə millətlərin psixologiyası ilə psixologiyanın «etnik psixologiya» adlanan xüsusi bölməsi məşğul olur. İlkin mərhələdə – müxtəlif xalqların mənəvi-mədəni xüsusiyyətlərini öyrənmək məqsədilə meydana çıxan bu psixologiya sahəsinin, XIX əsrin ikinci yarısından başlayaraq ilk ümumi terminləri meydana çıxmağa başlayır: «xalqların psixologiyası», «milli xarakter», «milli ruh», hətta «etnik (etnoqrafik) psixologiya» (Ribo T. – 1886) və s. kimi. Bunlara paralel olaraq etnopsixologiyanın nəzdində fəlsəfi-psixoloji xətt də inkişaf edir (X.Şteyntal, M.Lasarus, V.Vundt, Q.Lebon və b.). Ümumi olaraq, həmin dövr üçün əsas tədqiqat metodu – dildə, adət-ənənələrdə, əsatirlərdə, bir sözlə, müxtəlif xalqların mənəvi həyatında insani ruhların təzahürünün analizindən ibarət idi. Bugünkü gündə etnopsixologiya – ayrıca individ və ya insan qruplarının etnik və mədəni mənsubiyyəti ilə əlaqədar olan, şüuri və qeyri-şüuri səviyyədə təzahür edən müxtəlif psixoloji xüsusiyyətləri öyrənən psixologiya bölməsi kimi tanınır (bax: 131 səh. 527).

XX əsrin 30-cu illərindən başlayaraq Qərbdə bu təlimin özünün də nəzdində differensasiya gedərək, etnik psixologiya özü də iki fərqli qola – psixoloji antropologiya və krosskultur psixologiya qollarına ayrıldı. Bunlardan birincisi – insanların müxtəlif mədəniyyət şəraitdə necə düşünüb, hiss edib, reaksiya verib, hərəkət etməsini (başlıca nümayəndələri R.Benedikt, M.Mid, K.Klakxorn, R.Linton, K.Dyubua və b.); ikincisi isə – fərqli etnik və mədəni qruplara məxsus individlərin psixologiyasındakı oxşarlıq və fərqləri, həmçinin, sosio-mədəni, ekoloji və bioloji xüsusiyyətlərindəki psixoloji fərqlərin əlaqəsini və zaman keçdikcə bu fərqlərdə yaranan dəyişiklikləri öyrənməklə məşğul olur (bu sonuncusu həm də müqayisəvi-mədəni psixologiya adı ilə də tanınır). Postsosialist ölkələrinin psixologiyasında bunların hər ikisi etnopsixologiya və ya etnik psixologiya çərçivəsində öyrənilir (Etnopsixologiya – insanların etnik (mədəni) mənsubiyyəti ilə onların psixologiyası arasındakı əlaqəni öyrənən psixologiya sahəsidir). (əlaqədar mövzular barədə bax: burada, səh. 137, 139)

Haşiyə kimi qeyd edək ki, millətlərin psixologiyasının öyrənilməsinə belə böyük maraq həm də siyasi motivlərlə əlaqədardır. Belə ki, bu, kimə necə təsir göstərmək işini müəyyən etməyə imkan verir. Hətta politologiyada etnik psixologiyanın təsiri ilə yaranmış «Etnopolitologiya» adlı xüsusi bölmə də mövcuddur (bu barədə ətraflı bax: ədəbiyyat siyahısına [burada, səh. 153] 30-ci ədəbiyyata).

Etnopsixologiya – insanların etnik (mədəni) mənsubiyyəti ilə onların psixologiyası arasındakı əlaqəni öyrənən psixologiya sahəsidir. Bugünkü gündə dünya psixologiyasında millətlərin psixologiyasının öyrənilməsi məsələsinə, əsasən iki fərqli yanaşma xətti mövcuddur: Amerika və Avrasiya modelləri.

Birinci variant ABŞ psixologiyasında meydana çıxıb və indi də burada aparıcı mövqedə dayanır.

Avropa, keçmiş SSRİ və Uzaq Şərq ölkələrində millətlərin psixologiyası «etnik psixologiya» çərçivəsində öyrənilir.

Ümumi olaraq, bugünkü gündə etnik psixologiya müxtəlif millət və mədəniyyətlər arasında həddən artıq çoxlu oxşarlıq və fərq müəyyənləşdirib. Məsələn, belə ümumiliklərdən ən məşhuru bütün tip cəmiyyətlərdə inbridinq (insest) hadisəsinin, yəni çox yaxın qan qohumlarının bir-biri ilə cinsi yaxınlığının qadağan edilməsidir. İstisnasız olaraq bütün cəmiyyətlərdə valideynlər öz övladları ilə həmçinin qardaş bacı ilə cinsi əlaqəyə girmir. Baxmayaraq ki, bu qayda istənilən mədəniyyətdə və millətdə çox tez-tez pozulması hallarına rast gəlmək mümkündür. Hər halda, norma bütün millətlər üçün öz universallığını qoruyub saxlayır: Heç bir cəmiyyət inbridinq hadisəni təqdir etmir (131 səh. 237). Haşiyə kimi qeyd edək ki, botanikada eyni kökdən olan bitkilərin çarpazlaşmasının ziyanlılığı hələ XX əsrin əvvəllərindən məlumdur. İnsanlar arasında talissamiya xəstəliyinin başlıca səbəbininsə yaxın qan qohumları arasındakı nigah olduğu bugünkü gündə tibbdə məlumdur (əlaqədar mövzular barədə bax: burada: səh. 137, 139).

İNDİVİDUALİZM-KOLLEKTİVİZM: (131 səh. 249-267) Son yarım əsrdə Qərbdə individualizm daha da güclənib Bu barədə Qərb valideynlər uşaqlarında müstəqillik və sərbəstliyi daha tez-tez təqdir edir, və onların sözəbaxan olmaları məsələsi onları daha az narahat edir. Paltar üslubu və rəftar manerası daha da rəngarəng olub, şəxsiyyət azadlığı artıb, ümumi dəyərlər isə itib. İndividualizmin güclənməsi təkcə depressiya hadisələrinin sayının artması ilə deyil, eyni zamanda, sosial təcridləşmənin digər əlamətlərinin də artımı ilə müşayiətlənir. Məs., təkcə ABŞ-da 1960-cı ildən bəri;

 Boşanmaların sayı iki dəfə;

 Yeniyetmə yaşında intihar edənlərin sayı üç dəfə;

 Zorlanma hadisəsi ilə əlaqədar müraciət edənlərin sayı dörd dəfə;

 Uşaqlarla pis rəftar olunması ilə bağlı edilən müraciətlərin sayı – 5 dəfə;

 Natamam ailələrdə dünyaya göz açan uşaqların sayı 6 dəfə;

 Gənclər arasında zorakılıq işlətməklə törədilən cinayətlərin sayı 6 dəfə artmışdır (131 səh. 254).

Fərqli mədəniyyət tipinə mənsub olan insanların bir-biri ilə kontaktı zamanı aralarında meydana çıxa biləcək namünasib vəziyyətin və anlaşılmazlıq momentlərinin minimuma endirmək üçün Triandis, Brislin və Gui (1988) aşağıdakı tövsiyyələri verir: