IV.2.2.3.İzah manipulyasiyaları

əgər yuxarıdakı halda obyektə (fərdə, auditoriyaya, kütləyə...) xüsusi tərtib olunmuş informasiya verib, nəticə çıxarmaq işi onun öz öhdəsinə buraxılırdısa, burada artıq ona yalnız informasiya verməklə kifayətlənməyib, ixtiyarında olan informasiyaları onun nəzərində lazımi çalara dəyişdirmək məqsədilə, onun analiz işinə, nəticəçıxarma qabiliyyətinə müdaxilə edilir, obyektin düşüncəsi ilə müvafiq şərhlər, təhlillər vasitəsilə manipulyasiya aparılır. Başlıca olaraq, lazımi effekt məntiqin «əqli nəticə» prinsiplərini, qaydalarını pozmaq yolu ilə əldə olunur. Belə ki, normal məntiqi analiz – sillogizm, entitema, epixeyrema, dilemma, sorit (induksiya, deduksiya) və s. prinsipləri üzrə cərəyan edib, nəticə bunlar vasitəsilə çıxarıldığı halda, qeyri-qanuni (qeyri-korrekt) halda isə, burada əqli nəticə çıxarmağın kifayət qədər çoxsaylı qeyri-mötəbər metodlarından istifadə edilir, o cümlədən, məntiqi analiz üçün – tavtalogiya («fikirdə dairə») və identikləşdirmələr, qarşılaşdırma və uyuşmazlıqlar, bölgü, keçid, istisna qaydaları, natamam induksiya («tələsik ümumiləşdirmə» və «bundan sonra, deməli, bunun səbəbinə görə»), analogiya (təşbih) prinsipləri və b. əsas yerində qəbul edilir. Bütün bunlara söykənən manipulyasiyaların bir qismi aşağıdakılardır:

1) ‘‘Tələsik ümumiləşdirmə’’ metodu: Cəmisi bir neçə seçmə fakt və ya faktora əsasən hər hansı şəxs, hal, proses, problem, predmet və s. barədə «həmişə», «hər yerdə», «heç vaxt», «heç cür», «bütün», «hamı», «heç kim» və s. kimi fövqəlümumilik kvantorları ilə ifadə olunan kateqorial nəticələr çıxarılır.

 Məs., liderin hər hansısa bir sferadakı qüsurundan, səhvindən (məs., əxlaq sferasındakı sərbəstliyindən) onun, ümumiyyətcə, vəzifəsi üçün yararsızlığı nəticəsi çıxarılır (hansı ki, pozğun, cinayətkar həyat tərzinin insanın düha potensialına heç bir aidiyyatı olmadığı və tarixdən də neçə-neçə dahi elm, incəsənət, ədəbiyyat xadiminin şəxsi sferada o qədər də moralist olmayan və ya cinayətkar təmayüllü həyat tərzi keçirdiyi məlumdur);

2) ‘‘Təşbih maxinasiyası’’ metodu: Müqayisə aparıb xarakteristika verərkən, nümunə göstərib analoji nəticə çıxararkən mühüm deyil, qeyri-mühüm, ikinci-üçüncü dərəcəli, ötəri, formal əlamətlər, oxşarlıqlar, parametrlər, münasibətlər, xüsusiyyətlər və s. əsas götürülür.

 Məs., hansısa bir tarixi prosesi digəri ilə müqayisə edərkən və yaxud ideyanın cəfəngliyini, perspektivsizliyini isbata cəhd edərkən, onun filan ölkədə iflasla nəticələnmiş variantı əsas götürülür. Hansı ki, o, bir başqa ölkədə uğur qazanmış olar ki, indi də, ondan bəhs edilməz. Və ya o vaxt həmin ölkədə onun iflasının obyektiv səbəbləri ola bilərdi ki, indi burada onlar aradan qaldırılmış olar və ya heç olmaz;

3) ‘‘Bundan sonra, deməli, bunun səbəbinə görə’’ metodu: Təsadüfən eyni vaxtda və yaxud dalbadal baş verən fərqli hadisələrə heç bir əsas olmadan daxilən rabitəli proses kimi baxılır. Onlar eyni bir ssenarinin epizodları kimi, yaxud bir-birinin səbəbi, nəticəsi, törədicisi, davamı yaxud tamamlayıcısı kimi təqdim edilir, yozulur.

4) ‘‘Qərəzli proqnoz’’ metodu: Hal, proses, davranış və planların real motivlərindən bir və ya bir neçəsi, yaxud hamısı gizlədilir, görməməzliyə vurulur, təhrif edilir, hər şey ağlabatan bir başqa səbəb, məqsəd və ya nəticə ilə (məs., qərəz, ambisiya ilə) əlaqələndirilir, nəticəsi gözlənilən kimi yox, başqa cür yozulur. Bununla da, interpretasiya saxtalaşdırılır, motivlərlə bağlı auditoriyanın (obyektin) təsəvvürü azdırılır.

 Nümunə üçün, məs., liderin hansısa addımı, planı zərurət deyil, naşılıq, əlacsızlıq nəticəsi kimi yozulur, ümumi deyil, şəxsi marağın bəhrəsi kimi təqdim edilir, onun vəd olunan deyil, fərqli nəticələrə gətirib çıxaracağı iddia edilir, vəd olunan nəticəyə gətirib çıxardıqda isə bunun onun talantının yox, tarixi zərurətin nəticəsi, yaxud bir başqa kiminsə xidməti olduğunu isbata cəhd edilir.