- •1. Сулосий мужаррад.
- •Фатҳа касра фатҳа замма фатҳатон, Касра фатҳа касра касра замматон
- •11 Дарс.
- •12 Дарс. Феъли нафй
- •13 Дарс. Мусол. Мозий.
- •7 Қоида.Агар сокинли و ҳарфи ҳарфи музораат билан ҳақиқий ёки тақдирий касранинг орасида келса уни ҳазф қилинади.
- •9 Қоида. Ҳар қачон заммали ҳарфдан кейин сокинли ى ҳарфи келса уни و га қалб қилинади.
- •14 Дарс. Феъли наҳй.
- •8 Қоида. Ҳар қачон касрали ҳарфдан кейин сокинли وْ келса уни ى га қалб қилинади. مِوْثابٌ... مِيثابٌ
- •15 Дарс.
- •16 Дарс. Ажваф.
- •11 Қоида. Ҳар қачон бир калимада икки сокинли ҳарф қўшни бўлиб келса уларнинг бири ҳазф қилинади.
- •17 Дарс. Исми фоил.
- •18 Дарс. Исми замон ва исми макон.
- •19 Дарс. Маълум феъли жаҳд.
- •20 Дарс. Лафиф.
- •21 Дарс. Амри белом.
- •22 Дарс. Феъли мозий.
- •23 Дарс. Феъли жаҳд.
- •24 Дарс. 2 فَعَـلَ—يَفْعُـلُ боби.
- •25 Дарс. Амри белом.
- •26 Дарс. Ажваф.
- •27 Дарс. Амри белом.
- •15 Қоида. Чекадаги ҳаракатли و ни ى га қалб қилиш.
- •28 Дарс. Феъли жаҳд.
- •29 Дарс. 3 боб.
- •30 Дарс. فَعِـلَ يَفْعَـلُ
- •31 Дарс. Мусол.
- •32 Дарс. Ажваф.
- •33 Дарс. Ажвафи ёий.
- •34 Дарс. Ноқис.
- •35 Дарс. Лафиф.
- •36 Дарс. Лафифи ёий.
- •37 Дарс. Мултавий.
- •38 Дарс. 5 боб. فَعِلَ يَفْعَلُ
- •39 Дарс.
- •6 Боб. فَعُلَ يَفْعُلُ боби.
- •40 Дарс.Иккинчи босқич.
- •41 Дарс. تَفْعِيل боби 2 боб.
- •42 Дарс.
- •43 Дарс. 4 боб. افْتِعَالٌ
- •44 Дарс. 5 انْفِعالٌ боби.
- •6 Боб افْعِلالْ боби.
- •45 Дарс. 7 боб افْعِيلالٌ
- •8 Боб تَفَعُّلْ боби.
- •46 Дарс. تَفَاعُـلْ 9 боб.
- •47 Дарс. افْعِيعَالٌ 11боб.
- •12 افْعِوَّالٌ боби.اجْلِوّاَزٌ (туяни тез ҳайдамоқ).
- •Учинчи босқич рубоий мужаррад.
- •48 Дарс. Тўртинчи босқич. Рубоий мазид.
- •1 Боб. Саҳеҳ. تَدَحْرُجٌ (тош юмалатмоқ).
- •2 Боб. إبْرِنْشَاقٌ (гул очилмоқ,барг чиқармоқ)
- •3 Боб. إقْشِعْرًارٌ (жунжикмоқ)
- •1Қоида.
- •5 Қоида, идғом қоидаси:
- •6 Қоида.
40 Дарс.Иккинчи босқич.
Сулосий мазид боби. Бундан кейинги хар-бир боб ўзининг масдари номи билан номланади. Сулосий мазид 12 бобдан иборат.
№ |
Боб. |
Мозий |
Музореъ. |
Масдар |
Маъноси. |
1 |
إفْعالٌ |
أكْرَمَ |
يُكْرِمُ |
إكْرامًا |
Икром қилмоқ |
2 |
تَفْعيلٌ |
صَرَّحَ |
يُصَرِّحُ |
تَصْريحًا |
Очиқ сўзламоқ |
3 |
مُفاعَلَةٌ |
سافَرَ |
يُسافِرُ |
مُسافَرَةٌ |
Сафар қилмоқ |
4 |
اِفْتِعالٌ |
اِحْتَسَبَ |
يَحْتَسِبُ |
اٍحْتِسابٌ |
Ҳисобламоқ. |
5 |
اِنْفِعالٌ |
اِنْسَحَبَ |
يَنْسَحِبُ |
اِنْسِحابٌ |
Судралмоқ |
6 |
اِفْعِلالٌ |
اِحْمَرٌّ |
يَحْمَرٌّ |
اِحْمِرا رٌ |
Қизармоқ |
7 |
اِفْعِيلالٌ |
اِحْمارَّ |
يَحْمارُّ |
اِحْمِرا رٌ |
Ўта қизармоқ |
8 |
تَفُعَّلٌ |
تَصَفَّحَ |
يَتَصَفَّحُ |
تَصَفُحٌ |
Текширмоқ |
9 |
اِسْتِفْعالٌ |
اِسْتَنْسَحَ |
يَسْتَنْسِحُ |
اِسْتِنْساحٌ |
Нусха олмоқ. |
10 |
اِفْعِوْعالٌ |
اِحْدَوْدَبَ |
يَحْدَوْدِ بُ |
اِحْديدا بٌ |
Букри бўлмоқ |
11 |
اِعِوّالٌ |
اِجلَوَّ زَ |
يَجْـلَوِّ زُُ |
اِجْلِوَّا زٌ |
Новча бўлмоқ |
12 |
تَفاعُـلٌ |
تَدارَكَ |
يَتَدارَكُ |
تَدارُكُ |
Ўнгламоқ |
Биринчи боб إفْعالٌ أفْعَلَ يُفْعِلُ
Бу боб бир неча маъно ва ғаразлар учун келади. 1. Лозим феълларни мутааддий қилиш учун ишлатилади, ذََهَبَ زََيْدٌ зайд кетди أذهَبْتُ زَيْدًاٌ зайдни кетказдим. 2. Бир вақтга кириш учун ҳам келади أصبَحَ زََيْدٌ Зайд субҳ вақтига кирди.
3. Бир мавсумнинг вақтини билдиради. أحْصَدَ الزَّرْعُ экинни ўриш пайти келди. 4.Асли феъл кўплиги учун ҳам келади أثْمَرَ السَّفَرْجَل ُ беҳи кўп мева қилди. 5. Фоилни асл феъл билан сифатлаш учун ҳам келади أبْخَلْتُهُ уни бахил деб топдим, бунда агар феъл лозим бўлса асли феъл исми фоил маъносида бўлади, агар мутааддий бўлса у исми мафъул маъносида бўлади, أحْمَدْتُهُ уни маҳмуд, яъни, мақталинган топдим. 6. Асли феълни мафъулдан ажратиб олиш учун келади أشْكَيْتُهُ ундан шикоятни олиб ташладим, яъни кетказдим ва ҳ. к.
Саҳиҳ.
Ис. Мафъул. |
Сифат. |
Ф. Музореъ. |
Ф.мозий |
مُكْرَمٌ |
مُكْرِمٌ |
يُكْرِمُ |
أكْرَمَ |
Амр бо-лом. |
Амр белом. |
Ф. Нафй. |
Ф. Жаҳд. |
لِيُكْرِمْ |
اَكْرِمْ |
لا يُكْرِمُ |
لِيُكْرِمْ |
Исм тафзил |
Исм олат. |
И.зам/мак. |
Ф. Наҳй. |
اَشَدُّ إكْرامًا |
مُكْرَمٌ |
مُكْرَمٌ |
لا تُكْرِمْ |
يُكْرِمُ аслида يُئَكْرِمُ эди, мутакаллим воҳидга борганда أئَكْرِمُ бўлиб икки ҳамза бир ерда келиб қолади, бу ҳолат арабларда тилга оғир ҳисобланади, шунинг учун феълнинг "фо" си бўлган ҳамзани барча сийғалардан ҳазф қилинган. Лекин تُكْرِمُ дан амри белом олишда ўша ҳазф қилинган ҳамзани олиб келамиз أكْرِمْ бўлади, шунинг учун бу бобнинг ҳамзаси бошқа боблардан фарқли ўлароқ васлийя эмас балки қатъийя қилиб ўқилади.
Сулосий мужарраддан бошқа ҳамма бобларда исми фоилни маълум феъли музореъ дан ҳарфи музораат ўрнига заммали ُم ҳарфини олиб келиш ва мо қабли охирини касра қилиш билан ясалади. Исми мафъулни эса худди шу йўл билан музореънинг мажҳулидан мо қабли охирини фатҳа қилиш билан ясалади. Исми замон ва макон, исми олат ҳам шу исми мафъул вазнида бўлади.
Мусол.
Бу бобнинг мусоли вовийсига أوْجَبَ يُوجِبُ феъли мисол бўлади. Унинг масдари إيجابٌ бўлиб вожиб қилмоқ маъносида. Унинг асли أِوْجَابٌэди касрадан кейинги و ни ى га қалб қилинган. 8 қоида.
Жаҳд. |
Ис. Маф. |
Ис.фоил |
музореъ |
мозий |
لم يُوجِبْ لم يُوسِرْ |
مُوحَبٌ مُوسَرٌ |
مُوجِبٌ مُوسِرٌ |
يُوجِبُ يُوسِرُ |
أوْجَبَ أيْسَرَ |
Ис. з/мак. |
Наҳй. |
Амр бол. |
Амр. |
Нафй. |
مُوجَبٌ مُوسَرٌ |
لا تُوجِبْ لا تُوسِرْ |
لِيُوجِبْ لِيُوسِرْ |
أوْجِبْ أيْسِرْ |
لا يُوجِبُ لا يُوسِرُ |
Мо қаблиси заммали бўлган ى лар و га қалб қилинган.
Ажваф.
Масдари إقامَةٌ бўлиб إقْوامٌ эди, و нинг фатҳасини моқаблига олиб бериб алифга қалб қилдик, сўнг ижтимои сокинайн сабабли бир алифни ҳазф қилдик إقامٌ бўлди, ҳазф бўлган و дан эваз деб охирига ة масдарийя қўшдик. 9,11 қоидалар.
Жаҳд. |
Ис. Маф. |
Ис.фоил |
музореъ |
мозий |
لم يُقِمْ لم يُرِبْ |
مُقامٌ مُرابٌ |
مُقيمٌ مُرِيبٌ |
يُقِيمُ يُرِيبُ |
أقامَ أرابَ |
Ис. з/мак. |
Наҳй. |
Амр бол. |
Амр. |
Нафй. |
مُقامٌ مُرابٌ |
لا تُقِمْ لا تُرِبْ |
لِيُقِمْ لِيُرِبْ |
أقِمْ أرِبْ |
لا يُقِيمُ لا يُرِيبُ |
Ноқис.
Жаҳд. |
Ис. Маф. |
Ис.фоил |
музореъ |
мозий |
لَمْ يُهدِ |
مُهْدًى ً |
مُهْدٍى |
يُهدِى |
أهْدَى |
Ис. з/мак. |
Наҳй. |
Амр бол. |
Амр. |
Нафй. |
مُهدًى |
لا تُهدِ |
لِيُهْدِ |
اُهدِ |
لا يُهْدِى |
Лафиф.
أرْوَى يُرْوِي масдари إرْواءٌ аслида إِرْوَاىٌ (суғормоқ), إحْياءٌ (тирилтирмоқ ) зоида алифдан кейинги ى ни ҳамзага қалб қилдик. 12 қоида.
Танбиҳ: Ноқисдан бошлаб то мултавийгача сарфи ҳам, эълоли ҳам 1 бобнинг шу хилдаги феълларига қиёс қилинади.
Жаҳд. |
Ис. Маф. |
Ис.фоил |
музореъ |
мозий |
لم يُرْوِ لم يُحْيِ |
مُرْوًى مُحْيًى |
مُرْوٍ مُحْيٍ |
يُرْوِي يُحْيِي |
أرْوَى أحْيًى |
Ис. з/мак. |
Наҳй. |
Амр бол. |
Амр. |
Нафй. |
مُرْوًى مُحْيًى |
لا تُرْوِ لا تُحْيِ |
لِيُرْوِ لِيُحْيِ |
أرْوِ احْيِ |
لا يُرْوِي لا يُحْيِي |
Мўлтавий. إيْصاءٌ(васият қилмоқ), إيداءٌ (ёрдам бермоқ).
Жаҳд. |
Ис. Маф. |
Ис.фоил |
музореъ |
мозий |
لم يُوصِ لم يُودِ |
مُوصًى مُودًى |
مُوصٍ مُودٍ |
يُوصِي يُودِي |
أوْصَى أوْدَى |
Ис. з/мак. |
Наҳй. |
Амр бол. |
Амр. |
Нафй. |
مُوصًى مُدًى |
لا تُوصِ لا تُودِ |
لِيُوصِ لِيُودِ |
أوْصِ أوْدِ |
لا يُوصِي لا يُودِي |