16 Дарс. Ажваф.

Бунга باعَ... يَبِيعُ феъли мисол бўлади. باعَ Мозий, يَبِعُ музореъ, بَيْعَا масдар (сотмоқ), بائعٌ исми фоил, مَبيعٌ

исми мафъул, يَبِعْ لَمْ феъли жаҳд, لا يَبيعُ феъли нафй, بِعْ

амри белом, لِيَبِعْ амри бо-лом, لا تَبِعْ феъли наҳй, مَبِيعٌ исми замон ва исми макон, مِباعٌ исми олат, أباعُ исми тафзил.

Феъли мозий.

باعَ бўлиб, аслида بَيَعَ эди.

10 қоида. Ҳар қачон و ва ى ҳарфлари мутаҳаррик бўлиб моқабллари фатҳали бўлса уларни алиф (ا ) га қалб қилинади. Шунинг учун بَيَعَ , باعَ бўлиб қолди. Баъзан و ва ى нинг ҳракатини мо қаблига нақл қилинади, ва олдинги ҳаракатини эътиборга олиниб уларни алифга қалб қилинади.

بِعْتُ		بِعْتُمْ	بِعْتُما	بِعْتَ		باعوا	باعا	باعَ
بِعْنا		بِعْتُنَّ	بِعْتُما	بِعْتِ		بِعْنَ	باعَتا	باعَتْ
بِعْتُ		بِعْتُمْ	بِعْتُما	بِعْتَ		بِيعُوا	بِيعا	بِيعَ
بِعْنا		بِعْتُنَّ	بِعْتُما	بِعْتِ		بِعْنَ	بِيعَتا	بِيعَتْ

Бунда ғоиб муаннас жамидан бошлаб охиригача айни феъл, яъни айн баробаридаги ҳарф маҳзуфдир, чунки:

11 Қоида. Ҳар қачон бир калимада икки сокинли ҳарф қўшни бўлиб келса уларнинг бири ҳазф қилинади.

بِعْنَ аслида بَيَعْنَ эди, 10 қоидага асосан ё мутаҳаррик мо қабли мафтуҳни алифга қалб қилдик, باعْنَ бўлиб ع билан

алиф ( ا ) орасида ижтимои сокинайн вужудга келди, уларнинг бирини ҳазф қиламиз, лекин ҳазф қилишга ҳарфи иллат лойиқроқ, алифни ҳазф қилдик بَعْنَ бўлди. Ҳазф қилинган ҳарф аслида ى эканлигини билдириш учун ب ҳарфига касра берамиз, بِعْنَ бўлди. Қолган сиғалар ҳам худди шундай эълол қилинади.

Маълум феъли мозийни мажҳул қилиш учун эса аслига қайтарамиз. بَيَعَ бўлди. 2 қоидага асосан мажҳул қиламиз, بُيِع бўлди. Лекин араб тилида заммадан касрага ва аксинча касрадан заммага ўтиш ва ҳарфи иллатга замма ёки касра оғир ҳисобланади. Шунинг учун ب нинг заммасини ташлаб унга ى нинг касрасини нақл қилдик, بِيعَ бўлди.

Бунда ҳам ғоиб муаннаснинг жамидан бошлаб охиригача айни феъл ҳазф қилинган, чунки بِعْنَ нинг асли بُيِعْنَ бўлган. Ё га касра оғир, уни ب нинг заммасини олиб ташлаб унга нақл қиламиз, ع билан ى ўртасида ижтимои сокинайн вужудга келгани учун ى ни ҳазф қилдик, بِعْنَ бўлди. Қолган сиғаларда ҳам шундай эълол қилинади. Бу сиғалар, кўриб турганингиздек маълумидаги худди шу сиғалар билан муштарак, лекин улар асилларида фарқ қилади.

Феъли музореъ.

Маълум феъли музореъ аслида يَبْيِعُ эди, ى га касра оғир бўлганлиги учун уни ب га олиб бердик, يَبِيِعُ бўлди.

Ғоиб ва мухотаб муаннас жамъларида نَ сабабли ع сокин бўлганлиги учун айни феъл маҳзуфдир

أبيعُ		تبيعونَ	تبيعانِ	تَبيعُ		يَبيعونَ	يَبِيعانِ	يَبِيعُ
نَبيعُ		تَبِعْنَ	تَبيعانِ	تَبيعينَ		يَبِعْنَ	تبيعانِ	تَبيعُ
أباعُ		تُباعـونَ	تُباعانِ	تُباعُ		يُباعـونَ	يُبِاعانِ	يُبِاعُ
نَباعُ		تُبَِعْنَ	تُباعانِ	تُباعينَ		يُبَِعْنَ	تُباعانِ	تُباعُ

Эълол қилинган феълларни мажҳул қилиш учун уларни ҳамиша аслига қайтарамиз. يَبِيِعُ , يُبِْيَِعُ бўлади. ى нинг фатҳасини ب га нақл қилиб 3-қоидага биноан уни алифга қалб қиламиз يُباعُ бўлади.

Ғоиб ва мухотаб муаннас жамъларида айни феъл ҳазф бўлган, нима учунлигини аниқланг!