43 Дарс. 4 боб. افْتِعَالٌ

Бу боб бир неча маънолар учун ишлатилади:

1. Мутоваат учун, яъни, мутааддий феълнинг таъсирини қабул қилиш учун келади, масалан جَمَعْتُهُ فَاجْتَمَعَ (жамълаган эдим жамъланди).

2. Асл феълни тановул қилиш учун келади, масалан اخْتَتَبَزْتُ -- أخَذْتُ الْخُبْزَ яъни нонни олдим.

3. Муболаға учун келади, اكْتَسَبَ (касбга жуда киришди).

Саҳиҳ. احْتِسَابٌ (ҳисобламоқ, ажр талаб қилмоқ).

Жаҳд.	Ис. Маф.	Ис.фоил	музореъ	мозий
لم يَحْتَسِبْ	مُحْتَسَبٌ	مُحْتَسِبٌ	يَحْتَسِبُ	احْتَسَبَ
Ис. з/мак.	Наҳй.	Амр бол.	Амр.	Нафй.
مُحْتَسَبٌ	لا تَحْتَسِبْ	لِيُحْتَسِبْ	احْتَسِبْ	لا يَحْتَسِبُ

Музоаф. احْتِجَاجٌ (ҳужжат келтирмоқ).

Жаҳд.	Ис. Маф.	Ис.фоил	музореъ	мозий
لم يَحْتَجَّ	مُحْتَجٌّ	مُحْتَجٌّ	يَحْتَجُّ	احْتَجَّ
Ис. з/мак.	Наҳй.	Амр бол.	Амр.	Нафй.
مُحْتَجَّ	لا تَحْتَجَّ	لِيَحْتَجَّ	احْتَجَّ	لا يَحْتَجَّ

16 қоида. Ҳар қачон افتِعَالْ бобининг ف си баробарида و ёки ىкелса уни ت га қалб қилинади ва кейинги ت га идғом қилинади. اِيْتَسَرَ ÷ اتَّسَرَ؛ اِوْتَصَلَ...اِيْتَصَلَ...اتَّصَلَ

17 қоида. Бу бобдаги “айн”нинг баробарида ушбу ث ز ط ظ ص ض ش س ذ د ت ҳарфларидан биронтаси келса افْتِعَالْ нинг ت сини шу ҳарфга қалб қилиб идғом қилиш мумкин ва мозийда “ҳамза”дан воз кечиш муикин. Масалан اخْتَصَمَ يَخْتَصِمُ (хусумат қилмоқ) феълини олайлик, “айн” нинг баробарида мазкур ҳарфлардан ص ҳарфи келди, шунинг учун ت ни унга қалб қиламиз اخْصَصَمَ бўлади, биринчи ص нинг фатҳасини خ га олиб берамиз ва ص ларни бир бирига иъғом қиламиз اخَصَّمَ يَخِصِّمُ бўлади. Мозийда خ ҳаракатли бўлгани учун “ҳамза”дан воз кечсак خَصَّمَ бўлиб, суратда تَفْعِيلْ бобининг мозийсига ўхшаб қолгани учун خ нинг фатҳасини касрага алмаштирамиз خِصَّمَ يَخِصِّمُ бўлади, Қуръонда ҳам шу суратда истеъмоли бор, تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ(49), аммо бу феъллар ўз аслида кўпроқ ишлатилади, шунинг учун юқорида биз қалб қилиш мумкин деган эдик.

Мусол. اتِّضَاحٌ...اوْتِضَاحٌ اتِّسَارٌ...اِيْتِسَارٌ

(равшан бўлмоқ, осон бўлмоқ).

Жаҳд.	Ис. Маф.	Ис.фоил	музореъ	мозий
لم يَتَّضِحْ لم يَتَّسِرْ	مُتَّضَحٌ مُتَّسَرٌ	مُتَّضِحٌ مُتَّسِرٌ	يَتَّضِحُ يَتَّسِرُ	اتَّضَحَ اتَّسَرَ
Ис. з/мак.	Наҳй.	Амр бол.	Амр.	Нафй.
مُتََّضَحٌ مُتَّسَرٌ	لا تَتَّضِحْ لا تَتَّسِرْ	لِيَتَّضِحْ لِيَتَّسِرْ	اتَّضِحْ اتَّسِرْ	لا يَتَّضِحُ لا يَتَّسِرُ

Ажваф.

اقْتِيَاةٌ аслида اقْتِوَاةٌ бўлган و ҳарфи калиманинг учинчи ва кейинги ўринларида келгани учун уни ى га қалб қилинган (15 қоида). Маъноси озиқланмоқ, ботил сўзламоқ, танҳо ва мустақил бўлмоқ. Мусоли ёийси اكْتِيَالٌ (тўлмоқ, тўлдириб ўлчамоқ).

Жаҳд.	Ис. Маф.	Ис.фоил	музореъ	мозий
لم يَقْـتَتْ لم يَكْتَلْ	مُقْتَاةٌ مُكْتالٌ	مُقْتَاةٌ مُكْتالٌ	يَقْتاتُ يَكْتالُ	اقْتاتُ اكتالَ
Ис. з/мак.	Наҳй.	Амр бол.	Амр.	Нафй.
مُقْتاةٌ مُكْتالٌ	لا تَقْتَتْ لا تَكْتَلْ	لِيَقْتَتْ لِتَكْتَلْ	اقْتَتْ اكْتَلْ	لا يَقْتاتُ لا يَكْتالُ

Ноқис. اخْتِفَاءٌ ( яширинмоқ).

Жаҳд.	Ис. Маф.	Ис.фоил	музореъ	мозий
لم يَخْتَفِ	مُخْتَفًى	مُخْتَفٍ	يَخْتَفِى	اخْتَفَى
Ис. з/мак.	Наҳй.	Амр бол.	Амр.	Нафй.
مُخْتَفًى	لا تَخْتَفِ	لِيَخْتَفِ	اخْتَفِ	لا يَخْتَفِى

Лафиф. احْتِوَاءٌ (ўраб ичига олмоқ).

Жаҳд.	Ис. Маф.	Ис.фоил	музореъ	мозий
لم يَحْتَوِ	مُحْتَوًى	مُحْتَوٍ	يَحْتَوِى	احْتَوَى
Ис. з/мак.	Наҳй.	Амр бол.	Амр.	Нафй.
مُحْتَوًى	لا تَحْتَوِ	لِيَحْتَوِ	احْتَوِ	لا يَحْتَوِى

Мултавий. اتِّقاءٌ.اوْتِقاءٌ (эҳтиёт бўлмоқ).

(16 қоидага биноан “вов” “те”га қалб қилинди).

Жаҳд.	Ис. Маф.	Ис.фоил	музореъ	мозий
لم يَتَّقِ	مُتَّقًى	مُتَّقٍ	يَتَّقِى	اتَّقَى
Ис. з/мак.	Наҳй.	Амр бол.	Амр.	Нафй.
مُتَّقًى	لا تّتَّقِ	لِيَتَّقِ	اتَّقِ	لا يَتَّقِى