Әртүрлі конструкциялы дайындамалардағы үстіңгі бөлшектердің үлестік ауданы,%.

Аяқкиім түрі жуапты бөлшектер төмендеу

Былғары етіктер: 20 80

Қима бөлшекті

әйелдердің бәтеңкесі 30 75

Қима қонышты етіктер

(үсті юфталық бәтеңкелер) 30 70

Орта өкшелі әйелдер туфлилері

өкше қаптамасы бар 30 70

өкше қаптамасы жоқ 35 65

Биік өкшелі әйелдер туфлиі

өкше қаптамасы бар 35 65

өкше қаптамасы жоқ 40 60

Қима бөлшекті ерлердің

бәтеңкелері 35 65

Қысқа қонышты бәтеңкелер 45 55

Төмен өкшелі тұтас жұлықты

туфли 30 50

Қоныштары жасанды

былғарыдан

жасалған бәтеңкелер 55 45

Қоныштары жасанды

былғарыдан

жасалған етіктер 60 40

Қоныштары жасанды

былғарыдан

жасалған қысқа

қонышты етіктер 60 40

Қайықша – туфлилер 85 15

Аяқкиім үстінің бөлшектеріне былғарыны жинақтық пішу жағдайда қолданылуы тек қана жонарқаны негізгі мақсатты аудандарының үлестік мәндері өте жақын жауапты және жауаптығы төмендеу бөлшектер жинақтарын пішу кезінде іске асады.

Себебі, былғарының сорттығына байланысты жонарқаның ауданының үлестігі мәні 0,45-0,55 тең. Жауапты бөлшектерінің үлестік ауданы 0,5 кем аяқкиім үстінің бөлшектеріне пішу кезінде жонарқа арналуы бойынша дұрыс қолданылмайды. Себебі, кейбір жауаптығы төмендеу бөлшектерде (қоныштар, өкшеліктер) амалсыздықтан жонарқадан пішіледі.

Әртүрлі аяқкиім үстінің дайындамалары бөлшектерінің жинақтарының оңтайлы арақатынастарын В.И. Пименов тапқан.

Былғары жонарқасын арналуы бойынша жоғары пайдалануын қамтитын аяқкиім жұптарының арақатынасын мына теңдік арқылы анықтайды.

═ (2.29)

мұндағы – бірінші және екінші аяқкиім жұптарының сандарының қатынасы; z₁, z₂ - бірінші және екінші жинақ бөлшектерінің үлестік аудандары; ∑a_1, ∑a₂ бірінші және екінші жинақтың аяқкиім бөлшектерінің аудандары.

Бұл жерде:

z₁═1 - z₂; z₂═ ,

мұндағы - былғарының жонарқасының орта үлестік ауданы ( ═0,5); S_1, S₂ - бірінші және екінші аяқ киім жинақтарының сәйкесті жауапты бөлшектерінің үлестік аудандары.

Аяқкиімнің екі моделін қайыстыру кезіндегі жұптардың қатынастарын анықтауға арналған қарапайымдылау формуланы Б.Л. Елен ұсынған.

═ (2.30)

Үш модельді қайыстырғанда жұптардың арақатысы :

(2.31)

мұндағы n₁ ═ 1; n₂ - (2.29) формула бойынша есептелінеді; n₃ - беріледі

Аяқкиім үстіне арналған былғарыларды қайыстырып пішу кезінде пайдалану пайызын қайыстыруға кіретін жинақ бөлшектерінің аудандарының үлестік шығыуын есепке алып анықтау қажет.

Орта өлшемдік үйлесімдік коэффициенттерін және қайыстыруға кіретін бөлшектер аудандарын келесі теңдіктер арқылы анықтайды:

(2.32)

ā_комб ═ (2.33)

мұндағы ₁, ₂ - бірінші және екінші жинақтарға сәйкесті бөлшектердің үлесімдік коэффициенті; ₁, ₂ - бірінші және екінші жинақтын ортаөлшемді аудандары.

Аяқкиім астына арналған былғары аудандарын пайдалану пайызын келесі теңдіктер бойынша есептейді.

Жонарқаларға:

; (2.34)

мойын және енді етектерге

(2.35)

еңсіз етектерге

(2.36)

2.9. сур. Аяқкиім астына арналған былғарылардың: жонарқа (а), мойын (б) және етектердің (в) қалыңдықтарының таралуының картограммалары.

А яққиім астына арналған былғарылардың қалыңдығы әртүрлі былғарылар түгіл, бір былғарының өзінде едәуір тұрақсыз болады. Шабылатын бөлшектердің қалындықтары белгілі болуы қажет болғандықтан, аяқ киім астына арналған былғарыларды қалыңдығы бойынша орынды пайдалану өте күрделі. Бұл үшін былғарының топографиясын толық білу қажет. М.М. Бернштейн картограммаларда аяқ киім астына арналған былғарылардың жонарқалары топогра­фияларының жеткілікті тұрақты екенін көрсетті (2.9 а сур.). Бұл картограммаларда жонарқа, мойын және етектердің былғарылардың орта қалыңдығынан салыстырма ауытқулары беріліп, қалыңдығы бойынша бір-бірінен 0,1 мм айырылатын зоналар штрихталған. Мойын топографиясы анық байқалатын мықындылық және орта сызыққа қарай қалыңдықтың төмендеуі мен сипатталады (2.9.б сур.). Етектердің қалыңдығы артқыларынан алдыңғыларына қарай төмендейді (2.9 в сур). Бір былғарыдағы топографиялық таралу бір немесе басқа жаққа едәуір ауытқу мүмкіндігімен сипатталады. Бірақ,орта қалыңдығы бір былғары партиясында (15 данадан кем емес) жоғарыда айтылған заңдылық байқалады. Шабушыларға кәдімгіде 20 былғарыдан тұратын партия берілгендіктен, бұл заңдылықты пішу кезінде жақсы пайдалануға болады. Қалыңдық бойынша зоналардың әртүрлі былғарылардың жонарқаларындағы олардың топографиялық орналасуын есепке алмаған кездегі таралуы нормальды таралу қисықтығы мен сипатталатын заңдылыққа бағынады. (2.10 сур және 2.2 кесте)

2.10. сур. Жонарка қа­лың­дығы таралуының тео­риялық қысықтары және нақты диа­г­рам­­ма­лары:

а – сиырдікі: I топ 3,1-3,5мм, 0,38мм; II топ 3,6-3,8мм, 0,33; III топ 3,9-4мм, 0,35мм;

б - өгіздікі: I топ 3,2-3,8мм, 0,35мм; II топ 3,9-4мм, 0,37; III топ 4,1-4,2мм, 0,34мм

Мұндай қалыңдықтың таралуы етектерде және мойындарда да байқалады. Партиядағы былғарылардың орта қалыңдығын және орташаршылық ауытқуды біле отырып дифференциалдық түрдегі нормальды таралу заңын (2.11 а сур.) пайдаланып берілген былғары партиясының қалыңдығы белгілі интервалды телімінің ауданын (зонасың) есептеуге болады. Мұны, интегральды түрдегі нормальды таралу заңын да қолданып жасауға болады (2.11, б сур.).Орта қалыңдығы 3,5 мм және ═0,36 мм бұқа жонарқасының қалыңдығының таралуы 2.3 кестеде көрсетілген.

.

2.3 кесте. Былғары қалыңдығы бойынша зоналардың таралуы

Қалыңдық тобы	Қалыңдық, мм	, мм	Қалыңдық тобы	Қалыңдық, мм	, мм
Сиыр терісінен істелген былғары			Бұқа терісінен істелген былғары
І ІІ ІІІ	3,1 – 3,5 3,6 – 3,8 3,9 - 4	0,38 0,33 0,35	І ІІ ІІ	3,2 – 3,8 3,9 – 4 4,1 – 4,2	0,35 0,37 0,34

2.3. кесте Бұқа терісінен істелген былғарының жонарқа қалыңдығының таралуы, %.

Былғары қалыңдығы		Қалыңдық таралуының түрі
орта	интервалдағы	Дифференциалдық	интегралдық
2,6 2,9 3,2 3,05 3,08 4,1 4,4	2,46 – 2,75 2,76 – 3,05 3,06 – 3,35 3,36 – 3,65 3,66 – 3,95 3,96 – 4,25 4,26 – 4,44	1 8 24 34 24 8 1	1 9 33 67 91 99 100

2.11. сур. Былға­ры­лар­дың қалыңдығының нормальды таралу заңы­ның дифференциалды (а) және интегралды (б) түрлері.

2.3 кестедегі мәлімет­тер бойынша былғары сол немесе басқа зона қан­ша пайыз қамтиты­нын жылдам табуға болады. Зоналардың қатынастарын біле отырып бұл материалдан қандай және қанша бөлшектерді пішуге болатынын дәл жоспарлауға болады.

2.12 сур. Әртүрлі орта қалыңдықты, мм: 1-2,5; 2-3,1; 3-3,5; 4-4,1; 5-4,6 жонарқа қалың­ды­ғының интеграл­дың таралуының қисықтары.

Суретте партиядағы былғарылардың қалыңдығы бойынша интегралдық таралуының теоретикалық қисықтары және эксперименталдық нүктелері келтірілген.

Сірә,  тұрақты кезде қисықтардың сипаты да тұрақты болады, бірақ олар солға немесе оңға ығысады.

Киевтің жеңіл өнеркәсібі технологиялық институты /КЖӨТИ/ және былғары – аяқ, киім өндірісінің ғылыми-зерттеу институтының /Укр.БАӨҒЗИ/ қызметкерлері мен орта шаршы ауытқу және былғарылардың орта қалыңдығы арасындағы байланыс табылған. Сол себептен, әртүрлі әдістер мен иленген былғарылар орта қалыңдығы бірдей бола түрып былғарылардың зоналарының аудандарының үлестік мәндері әртүрлі болуы мүмкін.

Сүргілмейтін және екіге бөлінбейтінбылғарылардың орташаршылық ауытқуына /=0.33-0.38 мм/ қарағанда екіге бөлінетін және сүргілетін былғарылардың орта шаршылық ауытқуы кішілеу болады. /=0.18-0.21мм/.

Аяқкиім астына арналған былғарыларды қалыңдық категориялары бойынша топтастырады, олар, арналуына байланысты айырылады.М.М.Бернштейн көрсеткендей былғарыларды орта қалыңдығы бойынша классификациялау ең жөнді болып табылады. Бірақ, орта қалыңдықты анықтау қиындығы жанама көрсеткіштерді - былғары қалыңдығының стандарттық және төмен түсу нүктелерді қолдануға мәжбүрлейді. Қалыңдығы тұрақтанганнан төмен кезде жонарқаларды төменгі категорияға жатқызады. Заңдылықтар негізінде белгілі қалыңдықтар интервалындағы зоналардың аудандарының z үлестік мәндері табылады.

Аяқкиім астына арналған былғарылардың пайдалану пайызын бөлшектер және былғарылардың қалыңдығын есепке алып есептеу қажет. Аяқкиім астына арналған былғарылардың әр тобының әртүрлі үлгілерінің қалыңдықтары бірдей еместігінен, белгілі бөлшектерді шабуға жарамды қалыңдық интервалындағы пайызбен өрнектелген зоналар аудандарының үлестік мәндерін анықтау керек. Содан кейін үйлесімдіктің орта У өлшемді коэффициенттін есептейді, %;

(2.37)

мұндағы у₁, у₂, у₃ - астының жеке бөлшектерінің үйлесімділігі; z₁, z₂, z₃ - сәйкесті бөлшектерді шабатын зоналардың аудандарының үлестік мәндері.

Демек, орта өлшемді үйлесімдік әр бөлшектерінің үйлесімдігі мен қатар белгілі қалыңдықты бөлшекті шабуға жарамды зона ауданына да тәуелді. Бір бөлшектің орта өлшемдік ауданын мына теңдік бойынша есептейді.

(2.38)

Тұтыну кезінде аяқ киім астының бір бөлшектері көп рет қайталынатын ию және үйкеліске, басқалары тек қана үйкеліске жұмыс істейді, үшіншілері /мысалы фликтер/ қысымнан басқа ешқандай әсерге түспейді, сондықтан аяқ киім бөлшектерін әртүрлі былғарылардың әртүрлі телімдерінен шауып алады. Ерлер аяқ киімі әйелдердікі мен салыстырғанда қалыңдау және тығыздау материалдардан істелінеді. Неғұрлым, материалдан жауапты бөлшектер көбірек пішілсе, соғұрлым оны пайдалану тиімді болып саналады. Материалдарды үнемді пайдалануын көрсету үшін бағалық коэффициенттерді есепке енгізу қажет. Нормативтік-техникалық құжаттар бойынша минималды рұқсат етілетін бөлшектер қалыңдығына, тығыздығына және сапалылығына (бөлшектерде рұқсат етілмейтін ақаулардың былғары пайдалануымен әсер етуін) қатысты БӨҒЗОИ аяқ киім астының бөлшектеріне бағалық коэффициенттерді жасады.

Астының ең бағалы бөлшегі болып былғарының ең жақсы телімдерінен пішілетін, ең қалың және ақаулар саны минималды болатын ерлер аяқ киімінің ұлтаны табылады. Бұл ұлтанның бағалық коэффициенті бірлікке тең деп қабылданады, басқа аяқ киім түрлерінің ұлтандары және қалыңдығы төмендеулерді бағасы шамалы деп есептелінеді. Оларды былғарылардың ең нашар үлгілерінен пішуге болады және оларда салыстырмалы түрде көбірек ақаулар болуы мумкін.

Қалыңдығы бойынша бағалық коэффициенті ретінде бөлшектің ең минималды қалыңдығының ерлер аяқ киімінің ұлтанының минималь-ды (4,2 мм) қалыңдығына қатынасы қабылданады. Төмен үйлесімдікті бөлшектерді пішуге қарағанда, жоғары үйлесімдікті бөлшектерді пішу былғары ауданын пайдалануын жақсарады. Мұны есепке алу үшін К₂ коэффициенті еңгізіледі. Оның мөлшері неғұрлым үйлесімдік кіші болған сайын соғұрлым үлкен болады. К₂ коэффиценті бастапқы үйлесімдіктің (95 %) бұл бөлшектің үйлесімдігіне қатынасы болып табылады.

Бөлшектердің тығыздығына К₃ бағалық коэффициентті есепке алады. Ол былғарының жонарқасынан пішілген ерлердің аяқ киімінің ұлтанының материалының тығыздығына бұл бөлшектің материалы-ның тығыздығының қатынасы болып табылады. Жауаптығы төмендеу бөлшектерде (мысалы ұлтарақтар) ұлтандарға қарағанда ақаулар көбірек болады. Сондықтан ақаулары көп материалдардан жауаптылығы үлкендеу бөлшектер, жауаптығы төмендеу бөлшектерге қарағанда азырақ пішіледі. Осыған орай, материалдарды пайдала-нуына әсер ететін ақаулардың есепке алатын К₄ бағалық коэффицентті еңгізеді.

Бұл бөлшекті сипаттайтын жалпы бағалық коэффициентті жоғарыда аталған жеке коэффиценттердің көбейтіндісі ретінде анықтайды;

К= К₁К₂К₃К₄ (2.39)

Тәжірибе бойынша, кейбір кезде былғарыны арналуына байланысты дұрыс пайдаланбау (ұлтанның орнына ұлтарақты, әйелдердің ұлтанының орнына балалар ұлтандарын шабу кезінде) былғарының ауданын пайдаланудың жалпы пайызы, соған қарамастан, бағалық пайдаланудың нағыз биік пайызына, тек қана былғарыларды арналуына қарай дұрыс шабу және жалпы пайдалану көрсеткішін үлкейту немесе сол күйінде сақтау арқылы жетуге болады. Сондықтан, бағалық пайдаланудың көрсеткішін шабу цехтардың жұмыс нәтижелерін талдау мен қатар аяқ киім астының бөлшектерінің өзіндік құнының калькуляциясын құрастыру және жұмысшыларды былғары-ны үнемдеу жұмсаған үшін сыйақыларын есептеуге қолданған жөн.

Былғарыны бағалық пайдалану пайызын аяқ киім астының бөлшектерінің шығуларының олардың бағалық коэффиценттеріне көбейтіндісі ретінде анықтайды;

Рц = P₁K + Р₂K +…+ PnК (2.40)

мұндағы Р₁, Р₂, …, Р_n - қалыңдық топтары бойынша аяқ киім астының бөлшектерінің шығулары, %; К₁, К₂ ,... К_n – астыңғы бөлшектердің бағалық коэффициенттері.

Шығымды, сәйкесті бөлшектерді шабуға арналған зоналардың аудандары және материал ауданын пайдалану пайызы арқылы анықтайды.

Көп бетті мата төсемдерінің аудандарын пайдалану пайызын келесі теңдік бойынша есептейді;

, (2.41)