Аяқкиім үстінің дайындамасын керу.

Бұл операция аяқкиім үстінің дайындамасын қалыпта ақырғы рет қалыптау үшін және керме жиегін ұлтанға бүкіл периметрі бойынша шеге, топса, желім арқылы бекіту үшін орындалады. Машинаның атқару құралдарының түріне қарай керуді-тістеуіктермен, тіліктермен және доңғалақшалармен керу деп ажыратады. Керме машиналарының тістеуіктері, тіліктері немесе доңғалақшалары керме жиегін қысып алып, материалды нормалі бойынша қалыптың қырына қарай тартады. Материалдың қалыпқа жоғары мөлшерде үйкелуінен болған дефор­мацияның таралу облысы айтарлықтай көп емес. Тістеуіктер күші көп болғанның өзінде, аяқкиім үстінің дайындамасын тек тұмсық бөлігінде ғана созуға болады. Сондықтан, тұмсық бөлігінен басқа, аяқкиім үстінің дайындамасын керу кезінде бойлық бағытында да, көлденең бағытта да қосымша созылмайды. Негізінен тек аяқкиім үстінің дайындамасының керме жиегі ғана созылады. ЗВ-2-0, 3В-3-0 машиналарында аяқ киім үстінің дайындамасын тістеуік­тер­мен керіген кезде, дайындамасы бар қалыпты бүйір жағымен қолмен бүйір тірегіне 3, ал ұлтарақты - ұлтарақ тірегіне 1 қысады /5.14 сурет/

Тістеуіктер 2 аяқкиім үстінің дай­ын­да­­масының шетін іліп алып, жоғарыға қарай тартады да, қалыптың қыры арқылы бүгеді. Патрон қалып ізіне жылжып, керме жиегін ұлтанға қысады да, аяқкиім үстінің дайындамасының шетімен сырғи отырып, үйкеліс күші арқылы оны қосымша қалыптайды. Осыдан кейін балға 4 шеге қағады, шеге керме жиегімен ұлтарақтан өтіп барып, оның беткі бетінда қайырылады. Керме жиегі бүкіл периметрі бойынша топсамен 02074/Р2 машинасында, ал сыздық әдісімен бекітуді қолданғанда аяқкиімнің бүйірлерін керу кезінде 02087/Р1 машинасында сыздықты ұлтарақтың ернеуіне топсамен бекітіледі.

Аяқкиім үстінің дайындамасының шеттерін біркелкі созу үшін, тістеуіктер материалды 15-18 мм қашықтықта кезекпен іліп алулары керек. Бірақ аяқкиім үстінің дайындамасының кейбір бөліктерінде көп шеге қағылғандықтан, іліп алу саны осымен анықталады.

Аяқкиім үстінің дайындамасының материалының жыртылып кетуден сақтау үшін, тістеуіктер де жұмыс қозғалыстары серіппе арқылы беріледі, бұл тістеуіктер механизмінің ерекшелігі болып табылады.

Тістеуіктер жоғары және төмен жылжи алады, ашылып жабыла алады, ілгері және кейін жылжи алады, оңға солға тербеле алады, бойлық өсін айнала бұра алады. Соңғы екі қозғалысты қосуға сөндіруге және оңға немесе солға қайта қосуға болады. Аяқкиім үстінің дайындамасының бүйірін керме тістеуіктердің алғашқы үш қозғалысымен орындалады.

Аяқкиім үстінің дай­ын­дамасын керу үрдісін қарастырайық /5.15 су­рет/. Кинематикалық тіз­бек­тер тістеуіктерге ал­ғаш­қы үш қозғалысты береді. Тістеуіктер А нүктесінен В нүк­те­сіне түсе отырып, дайын­даманың керме жиегін іліп алады. Тістеуіктер В нүктесінен С нүктесіне жылжып, дайындаманы кереді. Тістеуіктердің жо­ғары көтерілуі және дайындаманың созылуы материалдың физика-механикалық қасиеттеріне, серіппенің 2 қатаңдығы мен сығылуына және керме жиегіне қалдырылатын әдіппен ғана емес, сонымен қатар бұйымды орналастыруымен анықталатын арақашықтыққа байланысты. С нүктесінен тістеуіктер дайындаманың шетін ұлтарақтың қырынан асыра бүгіп, жоғары-төмен Д нүктесіне жылжиды. Д нүктесінде тістеуіктер ашылады да, ДА аралығында бастапқы күйге қайта оралады.

ВС траекториясы бойымен тістеуіктердің жылжуы кезінде аяқкиім үстінің дайындамасының күші өзгермес үшін,

мұндағы: R- бірдей әсер етуші күш.

Материалды қалыптау жақсы, ал жұмысшының қолына түсетін күш кіші болуы үшін. V күші Н-тан үлкен болуы тиіс. Алдын-ала реттелетін тістеуіктер механизміндегі серіппелер 4 және 2 қасиеттеріне қарай материалдың керу күшін орнатуға және дайындаманы зақымдандырмай керуге мүмкіндік береді.

Ұлтарақ қыры бойынша тұм­сық және өкше бөліктерін жақсы қалыптау тіліктермен керген кезде орындалады. Осы кездегі ұлтарақ қырына нормаль бойынша мате­риалдың созылуы тістеуіктермен созумен салыстырғанда аз-маз кемиді, ал көлденең бағытта материал нығыздалады. Сонымен қатар, тіліктермен қалыптау тіс­теуіктермен қалыптаумен салыс­тырғанда өнімдірек.

Аяқкиім үстінің дайындама-сының тұмсық бөлігін тіліктермен керу үшін, 02097/Р5 және басқа машиналар қолданылады. Аяқкиімнің өңделетін сыңарын штуцерге 1 және тұмсық тірегіне 2 /5.16 сурет / ізін жоғары қаратып орналастырады да, ұлтарақ қысқышымен 3 бекітеді. Қалыптау аяқкиім үстінің материалына тіліктердің 4 екі дүркін әсер етуімен орындалады. Бірінші рет тіліктер 4 тұмсық бөлігінің бүйір бетіне қырынан 5-10 мм қашықтықта қысылады /1 жағдай /. Содан соң жоғары қарай жылжи отырып, тіліктер өзімен бірге материалдарды тартады. Ұлтарақтың жоғарғы қырына жеткен соң, тіліктер соған қарай жылжи бастайды. Осы қозғалыс кезінде, ұлтарақ қабырғасы қалыптасады және керме жиегі қалыптанады.

2 жағдайда біраз тұрғаннан кейін, тіліктер бастапқы орнына оралады. Одан ары қарай жұмыс тізбегі қайталынады, содан соң аяқкиімнің тұмсық бөлігіне ұқсас тарақпен немесе темір сыммен керме жиегі сыздық ұлтарақтың ерні мен тұмсық бөлігінің қалыптанған керме жиегі арасындағы бұрышқа керіле отырып бекітіледі

Тіліктер аяқкиім үстінің дайындамасымен жанасқанда қалыпқа қысым түседі. Жоғары қарай жылжығанда, тіліктер қалыпқа барлық кескініндегі нұсқасы бойынша беттесіп жатуы керек.

Өйтпеген жағдайда жергілікті түйісу пайда болады, материалдың біркелкі болмай, оған зақым келуі мүмкін. Тіліктер аяқ киімнің тұмсық бөлігін және ізін үтіктегенде, серіппелі және резеңке амортизаторлары бар. Механизмдерден кеңістік қозғалыс жасайды. Жақсы керуді қамтамасыз ететін жағдайлардың бірі дайындаманы машинаға дұрыс орнату болып табылады.

Ұлтараққа қарай жылжытқан кезде, тіліктер дайындаманы олардың материалға үйкелу күшімен қосымша қалыптайды. Ұлтарақ қырын жақсы қалыптау үшін, мына жағдай орындалуы тиіс /5.17 сурет/.

F₁>F₂ + F₃ және Nf₁ > Nf₂ + F₃

мұндағы F₁ - тіліктердің материалға және өнімдерге үйкеліс күші; F₂ – материалдың ұлтараққа үйкеліс күші; F₂ - материалдың созылуға кедергісі; N - материалға тіліктердің қысым күші; f₁- тіліктердің материалға үйкелуінің келтірілген коэффициенті; f₂- материалдың ұлтараққа үйкелу коэффициенті.

Тіліктер дайындаманың контурына әртүрлі қысым көрсетеді. /5.18 сурет/, ең үлкен қысым q_max тұмсық бөлігіне түседі. Сондықтан дайындама контуры бойынша керілу күштері біркелкі таралмайды. Мұның оң мәні бар, өйткені жақсы қалыптану үшін, көп артық бөлігін алып тастайтын жерінде материал көп ұзаруы тиіс.

Аяқкиім үстінің дайындамасының өкше бөлігі ЗПК - 4-0, 02046/2Р, 02038/Р2 жартылай автоматтарда тіліктермен керіледі. Аяқкиімнің өңделетін сынарын /5.19 сурет/ шутцерге 1 және төменгі баға­наның тұмсық тірегіне 2 орна­лас­тырады. Жартылай автоматты қосқан соң, аяқкиім ізі ұлтарақ тірегіне 4 қы­сылады, дайындаманың өкше бө­лігі формасымен 6 қапталынып қысылады, ұлтарағы бар қалып ті­ліктер 5 дөңгелекке дейін түседі, дайындаманың керме жиегі бүгіледі де, тіліктермен қалыптанады және ұлтараққа желіммен желім­денеді. Кер­ме жиегі балғамен 3 шегеленеді. Жартылай автоматта жұмыс істе­ген­де, аяқкиім қалпын бекіту алдын­да­ғы дайындаманың өкше бөлігінің қы­рын қосымша қалыптау қажет емес.

Сонымен қатар, «Вперед» зауы­тының ЗКГ-2-0 доңғалақты маши­на­лары қолданылады. Дайындаманың керме жиегін әр жаққа қарай айна­латын /5.20 а-сурет/ доңғалақшалар 1 және 2 арасына салады. Доңға­лақшалар цилиндрлі, конусты, тегіс, бұрғы тәрізді және т.б. болуы мүмкін. Айнала отырып, доңғалақшалар материалды тік бағытта созып, аяқкиім үстінің дайындамасын қалыппен бірге бірыңғай тасымалдайды. Доңғалақшаның 2 шар тәрізді тірегі 3 бар, ол қалыпты жоғары қарай жылжып кетпейтіндей етіп ұстап тұрады. Дайындамасы бар қалыптың бүйір беті доңғалақшаға 4 тіреліп тұрады. Дайындаманың шеттері қайтармалы-ілгерілемелі қозғалыстар конусты доңғалақшалармен ұлтараққа бүгіледі. Мұндай машиналардың конструкциясы қарапайым. Машиналар динамикалық күшсіз жұмыс істейді, олардың өнімділігі жоғары, өйткені керу үрдісі үздіксіз яғни, жұмыс мүшелерінің босқа кеткен қозғалысы болмайды.

Доңғалақшалардың материалға үйкеліс күші мынадай /5.20 б-сурет/

Q = P(f₁ + f₂),

мұндағы Р – доңғалақшалар дайындама шетін қысатын күш; f₁ және f₂ – доңғалақшалардың материалға үйкелуінің келтірілген коэффициенттері.

Сырғанау бар кезіндегі үйкеліс күші Q үйкелетін денелердің салыстырмалы жылдамдығының бағытына қарсы бағытталған. Доңғалақшалар айнала отырып, үсті дайындамасына доңғалақшалар _Р қозғалысы жылдамдығының бағытына қарай ертіп әкетуге тырысады. Доңғалақшалардың қалыппен байланысы оларды үсті дайындамасымен бірге _п жіберу бағытына қарай жылжуға мәжбүр етеді, ал созылу бағытында ₃ жылдамдығы пайда болады:

_п = _p cos; ₃ = _p sin

мұндағы  - доңғалақшалардың қалыптың ізінің жазықтығына жантаю бұрышы.

Машинанң жұмыс істеу үрдісінде үстінің дайындамасын жіберу _ск.п бағытына қарай және _ск.3 созылу бағытына қарай сырғанайды. Сырғанау кедергі күштерінің болуымен түсіндіріледі.

Керме жиегінің доңғалақшаларға қатысты сырғанау жылдамдығы:

_ск = _ск.п + _ск.з

Тасымалдау Q_п және созылу Q₃ күштері тиісінше мынаған тең:

мұндағы  - _ск.п және _ск.3 жылдамдықтары бағыттарының арасындағы бұрыш.

Теңдеуден мынаны көреміз, Р, f₁, f₂ және  бұрышының артуымен өсетін  бұрышының артуымен материалдың созылу күші өседі.

Ұлыбританияның БУСМК фирмасы BUAL/SL машинасын даярлап шығарады, онда үстінгі материал және ұлтарақ арасында жағылатын термопластикалық желім қолданылады. Оның жабысуы аяқкиім бойымен жылжитын доңғалақшамен керу жылдамдығына тең жылдамдықпен орындалады /7,5 немесе 12,5 см/с/. Доңғалақшаның мақсаты екі жақты: оймасы спираль профильді үсті материалымен ұстасып оған қозғалыс береді /бір айналғанда 12 мм/ және 500-1700 Н күшпен материалды қысады /өңделетін материалға байланысты/. Сонымен қатар бұл кезде материал керіледі де, керме жиегі аймағында қалыптанады.

Доңғалақшаларды майлау ретінде спирт пен су қоспасы пайдаланылады, ол желімнің доңғалақшаға жабыспауын қамтамасыз етеді, сонымен қатар материал мен доңғалақша арасындағы үйкелісті теңестіреді. Желім қимаүлгі бойынша қақпақтармен жағылады. Жағылатын желім мөлшері аяқкиім өлшеміне байланысты.

Машина жасайтын «Вперед» зауыты /Санкт-Петербор/ аяқкиім үсті дайындамасының орта бөлігін керу үшін ЗКЗ-2-0 доңғалақты машинасын шығарады. Машинаның желімді беріп тұруды реттеуді қамтамасыз ететін электронды жабдығы бар, доңғалақшаларға жетек елеулі жақсарған.