2.18. Сур. Аяқкиім үстінің бөлшекте-ріне мата негізді жасанды винилдық былғарыны /винилискожо–т/ пішу схемалары.

Шабудың үш негізгі жүйесін–тура сызықты-бір іздіні, «шырша» тәрізді және делюжкалықтарды ажыратады. Ең жақсысы болып тура сызықты-бір ізді шабу жүйесі табылады. Себебі, ол бөлшектердің ең тығыз сиыстырылуын, қимаүлгіаралық қалдықтардың аздығы және былғары аудандарын пайдала­нудың жоғарғы пайызын қамтиды. Бірақ, былғарының барлық ауданы тура сызықты-бір ізді жүйе бойынша шабылуы мүмкін емес, ауданның бір бөлігінен (30-40 %) аяқ киімнің астының әртүрлі бөлшектері жүйе бойынша шабылмайды. Оны шабу кезде негізгі ере­желерді ғана сақтап, бөлшектерді орналастырады. Жүйе бойынша был­ғарының шабу ауданы бөлшектерді сиыстыру вариан­тына, был­ғарының түрі мен категориясына, шабушының маман­ды­лықтығына тәуелді.

Ұлтандар мен ұлтарақтардың ең жиі қолданатын 3 сиыстыру варианты бар – шоғырлармен, өкше бөлшектері мен, бір жаққа қара­тып. Бірінші вариант (2.19 а сур) бойынша сиыстырғанда, бөлшек­тердің ішкі шоғырларын максимальды жақындатады, бұл кезде олардың арасында минимальдық қимаүлгіаралық қалдықтар қалады. Екінші вариант (2-19 б.сур) бойынша сиыстырғанда бір бөлшектің өкше бөлігін басқа бөлшектің шоғырларымен сиыстырады. Үшінші вариант (2.19 в сур.) бойынша сиыстырғанда барлық бөлшектер өкшелік және тұмсықтың бөліктерімен бір жаққа бағытталады. Бұл кезде вертикаль бойынша шектес бөлшектердің сыртқы шоғырларын ішкі шоғырлармен ал, горизонталь бойынша шектес бөлшектердің тұмсықтың бөліктерін өкшеліктер мен максимальды жақындатады.

Бұл үш варианттан басқа ұлтандар мен ұлтарақтардың тоғыстыратын (2.19 г сур.) және бұрышты етіп (2.19 д сур.) сиыстыру варианттары қолданылады. Жүйе бойынша былғарыны пішу ауданы, неғұрлым оның тығыздығы мен қалыңдығы біркелкі және ауданы үлкен, сорты биік болған сайын, соғұрлым үлкен болады. Сондықтан, тура сызықты-бір ізді жүйені көбінесе үлкен және орта ауданы І – ІІ сортты былғарыларды шабуға ұсынады. Бұл былғарылардың қалыңдығы шеттеріне қарай нормальды кішіреюі тиіс.

2.19. Сур. Аяқкиім астының бөлшектерін үйлестіру схемалары

Тура сызықты-бір ізді жүйеде бастапқы сызық пен шабу басын тандау үлкен маңызды орын алады. Жонарқаларды шабу кезінде бастапқы болып жон, етек және мойын сызықтары болуы мумкін.

Шабуды негізінен келесі үш орыннан бастайды: жон сызығы бойымен құйымшақтың ортасынан (2.20 а сур);

жон сызығы бойымен мойынның ортасынан (мойынды кесу сызығынан) (2.20 б сур.);

етекті кесу сызығы бойымен мойын кесу сызығынан (2.20 в сур.).

Шабуды бастайтын орынды таңдау жонарқаның ауданына, категориясы мен қалыңдығы өзгеруіне және аяқкиім астының бөлшектерінің ассортиментіне тәуелді.

Үлкен ауданды жонарқаларды жон сызығынан бастап олардың орталық бөлігінен құндылау бөлшектерін шауып алған жөн. Содан кейін, шеткі телімдерге көшіп құндылығы төмендеу бөлшектерді шауып алады. Ауданы кішілеу жонарқаларды (80-110 дм²) етектің кесу сызығы бойымен мойын жақтан бастаған жөн. Былғарының ауданы, әсіресе оның жон бөлігі едәуір ақаулы болса, шабуды жон сызығынан бастап етек сызығына қарай орындау ұсынылады. Былғарының ақауы көп жерлерін бөлшектердің рұқсат етілетін бөліктеріне түсетіндей етіп шабады (мысалы, ұлтанның өкшелік бөлігіне).

Ауданы кіші және қалыңдығының өзгеруі биік жонарқаның тура сызықты-бір ізді жүйе бойынша шабу ауданы шамалы яғни, былғарының үлкен бөлігі жүйе бойынша шабылмайды. Бұл қимаүлгіаралық және шеттік қалдықтарды едәуір көбейтеді. Мұндай жонарқаларды «шырша» тәрізді және делюжкалық жүйелер бойынша шабу ұсынылады.

«Шырша» тәрізді жүйе бөлшектердің былғарыға көлденең орналасқан анық немесе шамалы байқалатын бойлық қатарлармен сипатталады. Әр қатардағы барлық бөлшектердің тұмсықтық бөлігі бір жаққа бағытталған. Бір қатардың бөлшектерінің тұмсықтық бөліктерін шектес қатардың бөлшектерінің тұмсықтық бөліктерін шектес қатардың бөлшектерінің тұмсықтық бөліктері мен сиыстырады, сонымен бірге бірінші қатардың (сол және оң жақтардан) барлық бөлшектерінің өкшелік бөліктері етектің кесу сызығына бағытталған.

Сыртынан қарағанда «шырша» бұрышпен сиыстырылған тура сызықты-бір ізді жүйеге ұқсас, бірақ бөлшектердің еңкіш бұрышы шабудың басымен соңында әртүрлі болады. Бұл жүйе бойынша шабу нәтижесінде «шыршаға» ұқсас қалдықтар пайда болады.

«Шырша» жүйесі бойынша жонарқаларды шабу кезінде бастапқы сызықтар болып мойынның кесу, етекті кесу (2.21 а сур.) және жон сызығы (2.21 б сур) болуы мүмкін.

Шабудың екінші вариантты бойынша бөлшектерді өкшелік бөліктері мен жон сызығының оң және сол жақтарына қаратып орналастырады. Жонарқадан төрт қатар бөлшектер алады ал, шеткі бөлшектерден өлшемдері сәйкес келетін бөлшектерді шабады.

Делюжкалық жүйе бөлшектердің былғарының бой2.19. сур. Аяқкиім астының бөлшектерін үйлестіру схемалары ына көлденең орналасқан анық немесе шамалы байқалатын төрт–бес қатар мен сипатталады. Олар, делюжкаларды елестетеді, бірақ былғарыны делюжкаларға бөлмейді.

Бұл жүйе бойынша шабу кезінде бастапқы болып мойынның кесу сызығы (2.21 в сур) немесе құйымшақтың ортасы табылады.

Мойындарды шабу кезінде бастапқы сызық ретінде ережегідей мойынның кесу сызығын қабылдайды (2.22 сур.). Шабуды мойынның оң (2.22а сур) немесе сол (2.22б.сур) бұрышынан бастайды. Бөлшектерді жон сызығына көлденең етіп шабу қажет. Етектерді шабу кезінде бастапқы сызық болып етектің кесу сызығы табылады (2.22 в сур).

Ауданы және сызықтық өлшемдері шабылатын бөлшектердің аудандары және сызықты өлшемдеріне қарағанда салыстырмалы түрде үлкендеу материалдарды түзу сызықтық-бір ізді жүйе бойынша шабады. Мата негізді материалдардың ауданын дұрыс пайдалану үшін шабу кезінде өкше сіріні ұзындығын арқау, биіктігін өріс жібі бойынша бағыттап орналастырады. (2.23 а сур). Дәл солай тұмсық сірілерінде шабады (2.23 б сур.