4.2. Сур. Былғарының ауданының s абсолюттік ылғалдығына тәуелдігі.

Хроммен иленген былғарының көлемі таннидпен иленген былғарысының көлемінен, дымқылдануға байланысты біршама өзгеріске ұшырайды.

Созылу кезінде былғарының деформациялық қасиеттеріне ауаның салыстырмалы ылғалдылығының әсер етуін зерттеген Б.Поляк мы­на­дай тұжырымға келді: ауадан ылғалды сорбциялап дымқыл­дан­дыру ке­зінде хроммен иленген былғарының қалдық және серпімді де­фор­мациясы олардың ылғалдылығы серпімділігі 97 пайыз болатын бу ылғал­ды­лығымен тепе-тең болғанда ғана максимал өзгереді, яғни капил­лярлардағы ылғалдың жаппай конденсациялануы басталуы кезеңінде.

Демек, былғарының деформациялық қасиеттеріне гидратацияның және микрокапиллярлардың ылғалы айтарлықтай әсер етеді. Бұл капиллярлардың радиусы Томпсон формуласы бойынша 16 мкм.

Микрокапилларлар ылғалының әсер етуімен былғарының созылу кезіндегі басқа да механикалық қасиеттері де өзгереді. Г.Г.Поварнин танидпен иленген шикізат және былғарыны будың серпімділігі 100% жақын болатын ауада дымқылдырғанда? Олардың беріктігі максимальды болады деп тапқан. Бұл жағдайда Н.А.Богданов хром және хром таннидпен иленген былғарысы үшін де дәлелдеді және де осы кезеңде жырту кезінде былғарының созылуының максимум басталатынын атап көрсетті.

Сығылу кезінде былғары өзін басқаша көрсетеді. Сығылу кезінде дымқылдандыру былғарының беріктігін төмендетеді. Мұның себебі, кирау былғарының жұқа құрылымында орындалады, ал гидрата­ция­лық сығылуға кедергісін кемітеді. Демек, сығылу кезінде былғарының өзгеруіне гидратациялау ылғал айтарлықтай әсер етеді. Капиллярлы ылғал­мен сіңіріліп орнатылған жағдайды сулау ылғалы өзгерте алмайды.

Үсті юфтті аяқкиімнің былғары өкше сірісін ауадан сорбциялау арқылы 11,5 пайызға дейін дымқылдандыру кезінде инемен тесу күші 24 пайызға кемиді, ал сұйық ылғалмен 25 пайызға дымқыл­дан­дыр­ғанда 27 пайызға кемиді.

Былғарының тепе-тең ылғалдылығы. Материалдың ылғалдылығы бірқатар шамада өзгеруі мүмкін. Бірақ материал бастапқы ылғалдылығымен ұзақ уақыт берілген метеорологиялық жағдайда болған соң, оның ылғалдылығы белгілі бір шекке ұмтылады да, оған жеткеннен кейін, тұрақты болып қалады. Материалдың осы тұрақты ылғалдылығын тепе-тең ылғалдылық деп атайды.

Тепе-тең ылғалдылық материалдың өзгешелігіне, қоршаған ауаның салыстырмалы ылғалдылығына /ол көп болған сайын, тепе-тең ылғалдылықта жоғары болады/ және ауаның температурасына бай­ла­ныс­ты /ауаның бірдей салыстырмалы ылғалдылығы кезінде, оның температурасы көтерілгенде, тепе-тең ылғалдылық кемиді/. Салыс­тыр­малы ылғалдылықтың материалдың тепе-тең ылғалды­лығы­на әсерімен салыстырғанда, ауа температурасының материалдың тепе-тең ылғал­ды­лығына әсері айтарлықтай емес, сондықтан бұл әсерді елемейді.

Белгілі температурадағы мате­риал­дың ылғалдылық дәрежесінің ауаның салыстырмалы ылғалды­лы­ғына /немесе булардың серпім­ді­лі­гі­не/ тәуелділігін көрсететін қисық­ты изотерма немесе тепе-тең ыл­ғал­дылығының қисығы деп атай­мыз /4.3 сурет/.

4.3. сур. Хром (1) және хромтанидті (2) илеу әдісімен алынған былғарылардың тепе-тең салмақты ылғалдығы.

Егер тепе-тең ылғалдылығының қисығы белгілі болса, онда нақты бір жағдайдағы материалдың ылғалдылығының қалай өзгеретінін, олай болса, дымқылдандыру мен сақтау тәртіптерінің қалай өзгеретінін алдын-ала білуге болады.

Хром және хромтаннидпен иленген былғарылардың тепе-теңдік ылғалдығының қисық сызықтарының сипаты бірдей екендігі 4.3 суреттен көрініп тұр? Бірақ бірдей метеорологиялық жағдай­лар­дағы хроммен иленген былғарының тепе-теңдік ылғалдығы хромтан­нидпен иленген былғарыныңкінен жоғары болғаны байқалады. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 0 пайыздан 40 пайызға көтерілген кезде, материалдың ылғалдылығы тез өседі, ал 40 пайыздан 70 пайызға көтерілгенде өзгеріссіз қалады. Бұл былғарылардың берілген жағдайлардағы физика-механикалық қасиеттері тұрақты деген сөз. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 70 пайыздан 97-100 пайызға өскен кезде, жаппай капиллярлы конденсацияның басталуына байланысты, материалдың ылғалдылығы бірден артады.

Ауаның ылғалмен толық қанығуы кезіндегі, материалдың тепе-тең ылғалдылығы /салыстырмалы ылғалдылық 100 пайыз кезінде/ гигроскопиялық ылғалдылық деп аталады.

Гигроскопиялық ылғалдылық материалдың үстіңгі бетіндегі булардың серпімділігі қаныққан будың серпімділігіне тең болғандағы шегін сипаттайды. Ылғалдылық аз болған кезде, материалдың үстіңгі бетіндегі будың серпімділігі қаныққан будың серпімділігінен төмен болады және де материалдың ылғкалдылығының кемуімен азая түседі.

Материал сұйықтықпен тікелей жанасқан кезде ғана ол ылғалды максимал гигроскопиялық ылғалды бөлу мөлшерінен асыра сіңіреді.

Колоидті және ұсақ түтікті-капиллярлы денелердегі ылғалдың орын ауыспалылық теориясының негізгі қағидалары. Коллоидті және ұсақ түтікті-капиллярлы денелерде ылғал сұиық немесе бу ретінде ауысып тұрып мумкін. Материалдағы сұйықтың бөлшектері ылғалдың бүкіл материал бойына таралуы кезінде немесе материалдың әртүрлі нүктесінде температураларының тең болуы кезінде, тепе-тең күйде болады.

Осы шарттардың біреүінің бұзылуы ылғалдың материалда азды-көпті қарқынды жылжуына әкеліп соғады. Басқаша айтқанда, ылғалдың материалдағы қозғалуының негізгі факторлары ылғал мен температураның айырмасы /градиент/ болып табылады.

Ылғалдың материал бойына біркелкі таралуының бұзылуы кезінде, яғни, ылғалдың градиентінің бар болуы кезінде, ол үлкен концентрациясы бар жерден кіші концентрациясы бар жерге ауысып отырады.

Коллоидті денелерде әртүрлі нүктедегі температураның тепе-теңдігі бұзылуы кезінде /температуралық градиент бар кезде/ ылғал жоғары температуралы бетке қарай жылжиды. Температураның аз мөлшерде төмендеуі кезінде, ылғал сұйық күйінде жылжиды. Температура көп мөлшерде төмендесе, ылғал бу күйінде жылжиды. Жылу бағытына қарай ылғалдың денедегі осындай орын ауыстыруы термодиффузия деп аталады.

Ұсақ түтікті-капиллярлы денелерде ылғал сұйықтық түрінде жылу ағыны бағытымен тек қана диффузия нәтижесінде ғана жылжып қоймайды.

Екі дөңес менискілермен шектелген /4.4 а-сурет/ сұйықтың бағанасы бар капиллярды қарастырайық. Сұйықтықтың температурасының артуымен, беттік керілу азаяды, яғни егер t₁>t₂ онда . Капилляр қысымы беттік керілуге тура пропорционал және тең болғандықтан, P₁ < P₂ яғни қыздырылған беттің капилляр потенциялы кемиді, сұйықтық қатты қыздырылған жерлерден нашар қыздырылған жерлерге жылжиды. Тапсырманы қарапайым ету үшін, менискілер қисығының радиустары бірдей деп есептейді.