Концепт «җир» (земля) в романе татарского писателя г.Баширова «Җидегән чишмә» (Семь ключей Алтынбикэ)

Язык – величайшее творение человеческого разума, многогранное, его единицы вступают в сложные смысловые отношения между собой, создавая новые, более крупные единицы. Важнейшая функция языка заключается в том, что он хранит культуру и передает ее из поколения в поколение. Именно поэтому язык играет решающую роль в формировании личности, национального характера, этнической общности, народа, нации. Как известно, в разных языках существуют специальные термины для обозначения объектов материальной культуры. Наличие таких терминов связано с существованием особых случаев, особенностями системы ценностей, характерной для данной культуры.

Исследование лексики в ракурсе представления ею культурных ценностей очень важно. Особую роль в этом явлении играют ключевые слова, то есть слова, которые обладают способностью раскрывать наиболее значимые концепты конкретной культуры.

Одним из концептов, наиболее значимых в татарской языковой картине мира, является концепт «җир» (земля).

В данной работе предпринята попытка дать краткий анализ концепта «җир» (земля), который широко употребляется в романе татарского писателя Г.Баширова «Җидегән чишмә» (Семь ключей Алтынбикэ). Проведенный анализ позволил выделить следующие концептуальные признаки концепта «җир» (земля):

1. Земля – это планета, вращающаяся вокруг своей оси и вокруг Солнца.

- Менә шул йолдыз җитмеш елдан соң, значыт, 1986 нчы елда, Җир шары тирәсендә яңадан әйләнеп кайтасы икән. Әүвәл башта, менәтрәк, шуны беләсе бар: шул чакны Галләй Җир шарына бәреләчәкме, әллә бәреләчәк түгелме?[1: 203].

2. Земля – это наш мир, в котором мы живем.

Айда көянтә-чиләкле кыз бармы? Ул бүтән чишмәдән түгел, тәгаен менә шушыннан күккә ашкан. Әгәр дә аның җир йөзенә яңадан кайтасы килә икән, мөгаен, Җидегән чишмәне сагынган инде ул [1: 32].

3. Земля – это почва, верхний слой земли; поверхность, где может расти что-либо.

- Беләсезме: эррозия күпме җирнең башына җитә? – Минһаҗ Фәйрүзәгә борылып кулы белән ишарә итте. - Әйтеп җибәр әле, кызым, ел саен күпме җир бозыла?[1: 205].

4. Земля – это территория с угодьями, находящаяся в чьем-либо пользовании.

Гайнан, әле як-ягындагы йомшак итеп, пөхтәләп эшләнгән борчак жиренә, әле нурлы болытларга карый-карый, сөрелгән сырлы юлдан басу түренә таба атлады [2: 36].

5. Земля – это суша, материк.

Рәмзи кычкырып җибәрде:

– Ура! Яңа җир ачтык! Күрмәгән-белмәгән җир! Тылсымлы дөнья!...[1: 41].

6. Земля – это место, где родился человек; Родина.

– Бәй, туган җиремнең җылысын тоеп, рәхәтен татып калыйм дигәндер, газизем [2: 175].

7. Земля – это государство, область, народ и занимаемое им пространство, административный округ.

Дөньяда кеше үзе барлыкка килгәнче үк кабынып калган яшәеш очкынының менә хәзер нәкъ аның Татарстан җирендә яңадан балкып чыгуы, чал тарихның хәзерге заманга кайнар сәламе бит бу [1: 85].

Шулай да Камил горурлык белән:

– Юк, авыл җиреннән без, саф игенче токымыннан, буразна арасыннан?– диде [1: 259].

8. Земля – всеобщая мать, которая дает материальное и жизненное начало всему человечеству.

Әйтерсең, җир-ананың кәефсезләнә башлавын ишеткәннәр дә аның уллары- кызлары, аналарын тизрәк сихәтләндерү өчен, аңа шифалы дарулар китерергә ашыгалар [1: 184].

Туган туфрагы аңа үз тәне, үз гәүдәсе кебек үк газиз. Шуңа күрә ул, башына кайгы-хәсрәт килсә, “җир-анам” дип җиргә ятып елаган [2: 161] и др.

Таким образом, писатель Г.Баширов использовал в романе двадцать значений концепта «җир» (земля), в основном, доминирует три значения: земля – это источник жизни человека, его родной дом; всеобщая мать, которая дает материальное и жизненное начало всему человечеству.

Список литературы

1. Баширов, Г.Б. Җидегән чишмә [Текст] / Г.Б. Баширов. – Казань: Тат. кн. изд-во., 1977. – 333с.

2. Баширов, Г.Б. Җидегән чишмә [Текст] / 2 книга / Г.Б. Баширов. – Казань: Тат. кн. изд-во., 1978. – 302с.

Р.Х. Каримова

Стерлитамак, Россия